Przypisy

[1] Potwierdzeniem takiego stanu rzeczy jest fakt, że model biznesu jest rozpatrywany przede wszystkim z punktu widzenia konkretnego przedsiębiorstwa. Jeśli jest analizowane przedsiębiorstwo niezdywersyfikowane przedmiotowo (jeden biznes), to występuje także jeden model biznesu. W przypadku przedsiębiorstw zdywersyfikowanych lub dokonujących segmentacji klientów można rozpatrywać w ramach przedsiębiorstwa więcej niż jeden model biznesu. Niezależnie jednak od tych dwóch przypadków model biznesu jest najczęściej rozpatrywany w odniesieniu do wydzielonych (czy to pod względem prawnym, czy organizacyjnym), pojedynczych jednostek lub grup kapitałowych.

[2] Przykładowo problematyka budowy modeli biznesu dla Polski: [Falencikowski 2012, s. 38-54].

[3] Budową własnej kariery zawodowej opartą na modelu biznesu zajęli się m.in. [Clark, Osterwalder, Pigneur 2013]. Przytoczyć tu można oryginalny tytuł tej książki: "Business Model You: A One-Page Method For Reinventing Your Career", nie zaś jej polskie tłumaczenie, które brzmi: "Model biznesowy TY". Jak widać w języku angielskim nie występują problemy semantyczne w przeciwieństwie do języka polskiego. Jak zauważył T. Falencikowski, sformułowanie "model biznesowy" jest błędne. Model dotyczy rzeczy, a modeluje się "coś", np. dźwig, samochód, samolot, ptaka. Mówi się wówczas o modelu dźwigu, samochodu, samolotu, ptaka, a nie o modelu dźwigowym, samochodowym, samolotowym czy modelu ptasim. Wobec tego do rzeczownika "model" można dołączyć predykat odpowiadający na pytanie - model czego? Natomiast za niewłaściwe należy uznać używanie predykatu odpowiadającego na pytanie - model jaki? [Falencikowski 2015, s. 68]. W związku z powyższym w całej pracy użyto sformułowania model biznesu, zmieniając nawet formę w przypadku cytowań poszczególnych autorów, pozostawiono jedynie oryginalny zapis w tytułach artykułów lub książek.

[4] Przykład ten jest uzasadniony, ponieważ strategia biznesu i model biznesu są ściśle ze sobą powiązane. Niektórzy autorzy posuwają się nawet dalej, utożsamiając model biznesu ze strategią. I choć podejście to jest obecnie często krytykowane, to jednak nikt nie kwestionuje ścisłych związków strategii i modelu biznesu.

[5] Podejście nomotetyczne zakładało poszukiwanie ogólnych praw i reguł rządzących światem przyrody, podejście idiograficzne natomiast sugerowało wyjaśnianie zjawisk w taki sposób, aby nie prowadziło ono do formułowania reguł ogólnych, ale raczej do uchwycenia tych zdarzeń zewnętrznych, które mogłyby te zjawiska kształtować, zmieniać jakościowo (szerszą charakterystykę można znaleźć m.in. w [Niemczyk 2013, s. 20]).

[6] Nie oznacza to oczywiście, że w ramach studium przypadku nie można wykorzystać metod statystycznych typowych dla badań ilościowych, co ma miejsce w niniejszej pracy, natomiast oparcie badań na studiach przypadków nie daje podstaw do weryfikacji hipotez.

[7] Logikę wykorzystania tej metody wraz z uzasadnieniem jej wyboru dokonano w części metodycznej pracy.

[8] Logikę dobrania poszczególnych rodzajów sieci przedsiębiorstw wraz z uzasadnieniem ich wyboru przedstawiono w części metodycznej pracy.

[9] Użyto tu sformułowania "przykładowy", ostateczny bowiem kształt konkretnych kwestionariuszy wywiadu dla poszczególnych przedsiębiorstw w sieci był uzależniony od wcześniej zidentyfikowanych węzłów i relacji sieciowych między tymi przedsiębiorstwami (szerzej podrozdział 3.1. Metodyka badań).

[10] Ponieważ większość badań sieci w socjologii prowadzi się z perspektywy jednostek ludzkich, niebezpieczne jest bezpośrednie przekładanie ich na relacje między przedsiębiorstwami [Latusek-Jurczak 2014, s. 24].

[11] Ze względu na fakt, iż w wielu sieciach międzyorganizacyjnych przedsiębiorstwa odgrywają kluczową rolę, natomiast organizacje takie jak instytuty badawcze, urzędy administracji różnego szczebla, organizacje pozarządowe itd. pełnią często funkcje pomocnicze, to sieć międzyorganizacyjną określa się w uproszczeniu siecią przedsiębiorstw. Niektórzy autorzy, definiując sieć przedsiębiorstw, uważają, że oprócz samych przedsiębiorstw w jej skład mogą wchodzić także inne podmioty, np. według J.R. D'Cruza i A.M. Rugmana, sieć przedsiębiorstw to struktura zarządcza, która służy organizowaniu wymiany na podstawie kooperacyjnych niezależnych (tzn. niepowiązanych kapitałowo) powiązań przedsiębiorstw oraz innych podmiotów. Przy tym wspomniane "inne podmioty" mogą reprezentować nie tylko infrastrukturę ekonomiczną, lecz także pozaekonomiczną (np. administrację państwową oraz związki zawodowe czy też instytucje szkoleniowe) [D'Cruz, Rugman 1993, s. 60-72]. Niemniej jednak mimo częstego stosowania obu tych terminów zamiennie należy pamiętać, że choć są to bliskoznaczne pojęcia, to jednak nie są synonimami.

[12] Listę podanych przykładów można rozszerzyć o inne terminy, takie jak: "sieć gospodarcza", "sieć strategiczna", "sieć biznesowa", "sieć organizacji", "struktura sieciowa" lub po prostu "sieć", które to, choć blisko związane z pojęciem sieci przedsiębiorstw, nie oznaczają tego samego.

[13] Przyjmując, że zakres nazwy to zbiór wszystkich jej desygnatów [Pawłowski 2012, s. 8].

[14] OECD w swych opracowaniach przyjmuje podobną definicję do cytowanej już definicji M.E. Portera, uznając klaster za lokalne skupisko powiązanych horyzontalnie lub wertykalnie przedsiębiorstw, działających w pokrewnych sektorach wraz z innymi instytucjami wobec nich komplementarnymi [OECD 2005, s. 1].

[15] Lub inne cele, niemniej jednak cele te muszą być tożsame z celami przyjętymi dla organizacji komercyjnych (głównie przedsiębiorstw).

[16] Ze względu na charakter niniejszej monografii nie ma potrzeby opisywania każdego przypadku z osobna (tym bardziej że przedstawiono tu jedynie pokrewne pojęcia), można jednak zauważyć, że w odniesieniu do sieci wartości (sieci tworzącej wartość dodaną - value creating network) podstawowymi jej cechami są: dzielony przez uczestników wspólny cel dotyczący wartości, wzajemne inwestycje służące dodaniu wartości, a także asymetria władzy, oferująca możliwość kontroli [Campbell, Wilson 1996, s. 136]. Natomiast sieć strategiczna to długotrwałe, celowe porozumienia między autonomicznymi organizacjami, dzięki którym możliwe jest zdobycie i/lub utrzymanie przewagi konkurencyjnej [Jarillo 1998, s. 32].

[17] Ze względu na charakter monografii nie podjęto tu "problemów ontologicznych" związanych z pojęciem przedsiębiorstwa. Problematyka ta jest bowiem przedmiotem dyskusji teoretyków zarządzania od wielu lat (także w literaturze polskojęzycznej), w szczególności w ramach nurtu nazwanego "nauka o przedsiębiorstwie". Jako przykład monografii odnoszących się kompleksowo do omawianego zagadnienia można podać choćby [Sudoł 2006; Gruszecki 2002; Noga 2009; Lichtarski (red.) 2007] i wiele innych prac. Zagadnienie to jest o tyle związane z tematyką niniejszej monografii, gdyż niektóre definicje przedsiębiorstwa odnoszą się bezpośrednio do sieci. Na przykład kooperacyjna teoria przedsiębiorstwa określa przedsiębiorstwo jako organizację, której miejsce w gospodarce w procesie swoistej gry z innymi przedsiębiorstwami wyznaczają możliwości wejścia w kooperację, np. sieć przedsiębiorstw lub ekosystem [Noga 2009, s. 168-169].

[18] W potocznym języku sieć oraz internet stały się wręcz synonimami. Tendencja ta jest istotna dla problematyki opisywanej w niniejszej monografii, gdyż często przez pojęcie "sieciowy model biznesu" nie rozumie się modelu biznesu sieci, a jedynie model biznesu, którego istotnym elementem jest internet, czyli de facto model e-biznesu, np. takie ujęcie zaprezentowano w [Poniatowska-Jaksch 2013, s. 249-284].

[19] Ograniczono się tu jedynie do przykładów definiujących sieć przedsiębiorstw, pomijając liczne przykłady definicji sieci międzyorganizacyjnej podane w literaturze.

[20] Na przykład grupa jest definiowana jako pewna liczba jednostek połączonych w jakąś wyodrębniającą się całość [Słownik wyrazów obcych 1980, s. 261]. Zatem liczba nie jest precyzyjnie określona, podobny przykład można podać w odniesieniu do zbioru - i choć w przytaczanych definicjach z pewnością nie brano tego pod uwagę, liczba elementów zbioru może wynosić jeden, a nawet zero (w przypadku zbiorów pustych).

[21] Przy tym "wiele przedsiębiorstw" również pozwala na ustalenie liczby podmiotów na minimalnym poziomie trzy. Kilka to liczebnik nieokreślony, oznaczający w sposób przybliżony liczbę od trzech do dziewięciu czegoś [Słownik języka polskiego 1996, s. 320], natomiast wiele to wyraz wskazujący na wielką liczbę, ilość lub wielkie nasilenie czegoś [Słownik języka polskiego 1996, s. 1139].

[22] Za przyjęciem większej niż dwa minimalnej liczby uczestników sieci przedsiębiorstw przemawia fakt, że sieć powiązań to coś więcej niż prosta suma dwustronnych, bilateralnych relacji między poszczególnymi podmiotami. Dzieje się tak, ponieważ na relacje oddziałuje pewien całościowy kontekst działań, który obejmuje konkretne powiązania dwustronne. Co więcej, sieć przedsiębiorstw to nie tylko relacje między podmiotami, lecz również zależności jednych powiązań od drugich [Ratajczak-Mrozek 2010, s.11]. Przy minimalnej liczbie dwóch przedsiębiorstw niemożliwe jest rozpatrywanie tego kontekstu, a jedyny poziom analizy można sprowadzić do diady, gubiąc cały kontekst problematyczny, jaki towarzyszy zagadnieniu funkcjonowania sieci międzyorganizacyjnych (ciekawe przykłady oddziaływania przez relacje pośrednie, ukazujące jak niepełny obraz sieci powstaje jedynie przez analizę relacji bezpośrednich, przytacza [Anderson, Hĺkansson, Johanson 1994, s.1-15). Poziom diady oraz sieci wyraźnie rozróżnia także W. Czakon [2016, s. 82-89].

[23] Co można przetłumaczyć jako definiowanie przez rodzaj najbliższy i różnicę gatunkową. Przykładem może tu być często cytowana definicja Arystotelesa: "Człowiek to zwierzę (genus proximom - rodzaj najbliższy) rozumne (differentiam specificam - różnica gatunkowa)". W tabeli 1.3 przedstawiono zatem genus proximom, natomiast differentiam specificam zostanie poddana analizie w dalszej części niniejszego podrozdziału.

[24] W analizowanych przypadkach są to wyrażenia typu: zestaw, grupa, zgrupowanie.

[25] Do terminów tych należą, np.: interakcja, powiązanie, powiązanie partnerskie, związek, współpraca, współdziałanie, wielość, zależność.

[26] Na przykład: jednostka, samodzielna jednostka, podmiot, element, firma, komercyjna organizacja, jednostka gospodarcza.

[27] Na przykład: koordynacja, sposób, działanie, organizacja, organizowanie, jednoczenie.

[28] Wyrażenia typu: układ, forma, struktura, wzorzec, porozumienie, system, sposób, wiązka, mechanizm, konfiguracja.

[29] Na przykład: interakcja, powiązanie, powiązanie partnerskie, związek, współpraca, współdziałanie, wielość, zależność.

[30] Oczywiście możliwe jest kompromisowe sformułowanie typu "zbiór przedsiębiorstw i relacji", niemniej jednak łączne ujmowanie przedsiębiorstw i relacji nie jest raczej fortunnym rozwiązaniem, poza tym pojawia się problem, dlaczego "przedsiębiorstw i relacji", a nie "relacji i przedsiębiorstw" (przyjmując, że na początku powinien być element "ważniejszej wagi").

[31] Co zresztą czyni wielu twórców definicji sieci przedsiębiorstw.

[32] Samo pojęcie relacji zostanie omówione w dalszej części monografii.

[33] Za produkty przyjmuje się tu zarówno wyroby, jak i usługi.

[34] W pewnych sektorach sieciowa kooperacja przedsiębiorstw staje się wręcz standardem [Latusek-Jurczak 2014, s. 29].

[35] Wyróżnianie jako budulca sieci międzyorganizacyjnych dwóch elementów składowych, a mianowicie węzłów (organizacji) oraz relacji nie jest jedynym podejściem stosowanym w eksploracji naukowej tego zagadnienia. Przykładowo zgodnie z modelem ARA sieci przedsiębiorstw są konstytuowane przez trzy powiązane i oddziałujące na siebie elementy, a mianowicie: aktorów (actors), działania zachodzące między nimi (activities) i zasoby (resources) [Hĺkansson 1990, s. 372]. Upraszczając, można przyjąć, że odpowiednikiem aktorów w modelu ARA są węzły, natomiast activities są odpowiednikiem relacji (w oryginale używano terminu activity links). Pozostają więc zasoby, które przynależą do poszczególnych węzłów (organizacji) na zasadzie wyłącznej własności bądź wspólnej (przynależność do wybranych lub wszystkich członków sieci na zasadzie umów formalnych bądź nieformalnych). Są one wtedy nieodłącznym elementem konstytuującym pierwszy element - actors. Nie ma więc potrzeby wydzielania ich jako trzeciego składnika. Jeśli natomiast w modelu tym chciano zwrócić uwagę na problem powiązań zasobowych między uczestnikami sieci (w oryginale modelu ARA użyto sformułowania resources ties), to nawet traktując o "twardych" zasobach materialnych, relacje obejmują oddziaływania materialne (nie wspominając o energetycznych czy informacyjnych) i zgodnie z brzytwą Okhama nie ma potrzeby wydzielania kolejnego bytu. Przechodząc na grunt nauk o kierowaniu organizacjami, L. Krzyżanowski uznał, że kategoria rzeczy nie wystarcza do opisu i wyjaśnienia realnego uniwersum. Nie jest bowiem w stanie opisać i wytłumaczyć przyczyn złożoności i zmienności świata realnego. Natomiast wraz z wzajemnymi oddziaływaniami jako kategorią współtworzącą ontologiczny obraz rzeczywistości jest to już możliwe [Krzyżanowski 1999, s. 164-165]. Wystarczą więc dwie bazowe kategorie do opisu i wyjaśnienia świata realnego, tym bardziej dwie kategorie można uznać za wystarczające do eksploracji sieci przedsiębiorstw. W związku z tym w całej monografii konsekwentnie przyjęto te dwa elementy (tzn. przedsiębiorstwa i relacje) jako wystarczające kategorie do opisu funkcjonowania sieci przedsiębiorstw.

[36] Świadczy o tym także przyjęta w niniejszej monografii definicja sieci przedsiębiorstw.

[37] Należy przy tym podkreślić, że wydzielanie mikro- i makroperspektywy jest kluczowym problemem nie tylko w naukach ekonomicznych (w tym w naukach o zarządzaniu), lecz także innych dyscyplinach wiedzy, np. socjologii, a nawet fizyki czy biologii. Natomiast koncepcja sieci jest m.in. z tego powodu interesująca, że ma swe źródła i zastosowania w obu (tzn. mikro i makro) obszarach [Przybylska-Czajkowska, Czajkowski 2011, s. 49].

[38] Przegląd definicji siły przetargowej z punktu widzenia ekonomii, nauk politycznych, socjologii oraz organizacji i zarządzania można znaleźć choćby w [Milczarek-Andrzejewska 2012, s. 135-153].

[39] Niektórzy badacze zajmujący się sieciami międzyorganizacyjnymi uważają nawet, że identyfikowanie konkretnych treści relacji reprezentowanych przez więzi między organizacjami w sieci jest ograniczone jedynie wyobraźnią badacza; zob. [Brass, Galaskiewicz, Greve, Tsai 2004, s. 795].

[40] Na przykład [Delporte-Vermeiren, Vervest, Van Heck 2004, s. 167-182; Strategor 2001, s. 392-393; Mc Kiernan 1992, s. 106].

[41] Inną kwestią jest fakt, że same sieci przedsiębiorstw można porządkować w ten sposób (np. w zależności od liczby węzłów można mówić o mniejszych czy większych jednostkach).

[42] Biorąc pod uwagę założenia metodyczne i postawiony w niniejszej pracy cel badawczy.

[43] Mówi się o celach przedsiębiorstwa, realizowaniu przez przedsiębiorstwo strategii, przedsiębiorstwie zachowującym się społecznie odpowiedzialnie, a nawet prawidłowo lub nieprawidłowo motywującym swoich pracowników. Podobnie jest w odniesieniu do opisu sieci przedsiębiorstw. Konkretyzując ich działania, formułuje się stwierdzenia, iż przedsiębiorstwa współpracują, dzielą się zasobami, realizują wspólne cele. Faktycznie współpraca taka ma miejsce, ale odbywa się na zasadach ustalonych przez ludzi (właścicieli lub menedżerów zatrudnionych w tych przedsiębiorstwach) i "poprzez ludzi".

[44] Nie przesądzając o słuszności któregokolwiek z tych podejść, należy stwierdzić, że charakteryzują się one wysokim stopniem subiektywizmu. Dlatego w części metodycznej badań po dokładniejszym scharakteryzowaniu zasygnalizowanych tu podejść zaproponowano autorskie "podejście sekwencyjne" (zob. rozdział 3).

[45] Szczegółowy opis charakteryzujący wskazane atrybuty relacji sieciowej wraz z ich praktycznym wykorzystaniem w części badawczej niniejszej pracy również przedstawiono w części metodycznej.

[46] Przyjmując, iż w analizowanej sytuacji węzły są przedsiębiorstwami, przypisywanie im tego typu zdolności "ociera się" o omawiany już błąd hipostazy. Mając jednak świadomość, że za zdolnością tworzenia relacji kryją się ostatecznie ludzie z konkretnych przedsiębiorstw, uproszczenie to można uznać za dopuszczalne.

[47] Oczywiście przy założeniu pewnego poziomu autonomii decyzyjnej przedsiębiorstw wchodzących w skład grupy.

Wstęp

Z zagadnieniem współpracy między przedsiębiorstwami jest związana problematyka tworzenia relacji o różnorodnym charakterze, kierunku oraz sile. Na podstawie tych relacji można zdiagnozować formy współpracy między przedsiębiorstwami. Sieci przedsiębiorstw są jedną z takich form współpracy. Obecnie zagadnienie sieci przedsiębiorstw przeżywa swoisty renesans w naukach o zarządzaniu. Jak zauważył Z. Olesiński [2010, s. 66], również w literaturze polskiej problematyka sieci przedsiębiorstw zainspirowała wielu badaczy. Popularność tego zagadnienia wynika z faktu, że podejście sieciowe pozwala na przebadanie różnych aspektów, które nierzadko wzajemnie się wykluczają, i wychwytuje zależności między nimi [Bełz, Krzemiński 2014, s. 17]. Sieci przedsiębiorstw jako obiekt badań w naukach o zarządzaniu stanowią fascynujące, lecz trudne wyzwanie [Stańczyk-Hugiet, Gorgól 2012, s. 19]. W rzeczywistości jednak sieci przedsiębiorstw istniały od dawna, natomiast ich znaczenie gospodarcze zostało docenione w ostatnich latach. Podobne zjawisko występuje w odniesieniu do modelu biznesu. Stał się on popularnym zagadnieniem eksploracji naukowej, a literatura ekonomiczna dotycząca tego zagadnienia jest bardzo obszerna. Inną kwestią jest natomiast interferencja obu tych perspektyw. Z koniunkcji tych zagadnień otrzymuje się bowiem obiekt konceptualny, który można nazwać "modelem biznesu sieci przedsiębiorstw". W takim kontekście nawet podstawowa tematyka dotycząca precyzowania pojęcia, identyfikacji obiektu, dokonywania klasyfikacji są nowymi problemami naukowymi[1]. W związku z tak zarysowanym zagadnieniem nasuwa się problem badawczy w postaci pytania: Jak można określić model biznesu sieci przedsiębiorstw?

Większość publikacji naukowych dotyczących modelu biznesu odnosi się bezpośrednio do poszczególnych biznesów prowadzonych w ramach przedsiębiorstwa. Niektórzy autorzy dopuszczają jednak szersze zastosowanie owych modeli (np. odnoszące się do gospodarki narodowej)[2] lub odnoszące się do zupełnie innych aspektów niż działalność gospodarcza (np. w odniesieniu do osobistej kariery zawodowej)[3]. Nie podejmując dyskusji na temat prawidłowości założeń teoretycznych tak usytuowanej koncepcji modelu biznesu, a zwłaszcza możliwości eksploracji naukowej i przydatności praktycznej, należy zauważyć, że model biznesu wykracza w publikacjach naukowych poza domenę pojedynczego przedsiębiorstwa. Fakt ten przemawia więc za uznaniem możliwości zbudowania spójnej teorii modelu biznesu sieci przedsiębiorstw. Innym argumentem uprawniającym do twierdzenia, że sieć przedsiębiorstw może działać według własnego modelu biznesu jest fakt, iż sieci przypisuje się wiele atrybutów i właściwości cechujących przedsiębiorstwa. Rozpatruje się np. problematykę strategii sieci[4]. Przy tym warto podkreślić, że warunki sieciowego współdziałania oznaczają, iż oprócz strategii sieci występują także odrębne strategie jej członków [Czakon 2012, s. 67]. Poprzez analogię można stwierdzić, że model biznesu sieci przedsiębiorstw nie jest sprzeczny z faktem, iż pojedynczy członkowie sieci mają własne modele biznesu.

Dokonując agregacji tych pojęć, zauważyć należy występowanie zbieżności odnośnie głównej kategorii konstytuującej zarówno model biznesu, jak i sieć przedsiębiorstw. Model biznesu koncentruje się na uchwyceniu logiki tworzenia wartości dla klienta oraz przechwytywania części tej wartości przez przedsiębiorstwo. Podobnie w odniesieniu do sieci przedsiębiorstw - pomimo faktu, iż obiekt ten nie ma osobowości prawnej, to jednak realizuje procesy odpowiedzialne za tworzenie wartości. Poza tym, wspólnemu wysiłkowi tworzenia wartości, musi także towarzyszyć proces dzielenia się wytworzoną wartością [Czakon 2012, s. 91]. Dlatego też mówi się o apriopracji lub ekspropriacji wartości. Reasumując, zarówno w odniesieniu do modelu biznesu, jak i sieci przedsiębiorstw podstawowe znaczenie w definiowaniu tych obiektów ma tworzenie wartości i jej podział - zbieżność ta jest dodatkowym argumentem skłaniającym do zbadania zjawiska interferencji obu tych indywiduów. Zważywszy dodatkowo na niedostatek literatury na temat modelu biznesu sieci przedsiębiorstw oraz związany z tym brak wypracowanej metody identyfikacji tego obiektu badań, można wykazać istnienie luki poznawczej, która stworzyła podstawę do określenia celu głównego monografii, czyli opracowania metody identyfikacji modelu biznesu sieci przedsiębiorstw. Realizacja tego celu wymagała osiągnięcia celów szczegółowych w obszarze teoretycznym i empirycznym. W teoretycznej warstwie monografii celami szczegółowymi uczyniono:

- T.1: Zidentyfikowanie elementów składowych modelu biznesu sieci przedsiębiorstw.

- T.2: Określenie kryteriów oraz wielkości progowych wyłaniania modelu biznesu sieci przedsiębiorstw.

- T.3: Identyfikację wymiarów oceny modelu biznesu sieci przedsiębiorstw oraz zmiennych je charakteryzujących.

- T.4: Opracowanie klasyfikacji rodzajowej modeli biznesu sieci przedsiębiorstw.

W empirycznej warstwie sformułowano następujące cele szczegółowe:

- E.1: Ocena zidentyfikowanych modeli biznesu sieci przedsiębiorstw.

- E.2: Weryfikacja poprawności zbudowanej metody identyfikacji modelu biznesu sieci przedsiębiorstw i możliwości jej wykorzystania w różnych rodzajach sieci.

Założenia dotyczące wspomnianych celów wskazują na idiograficzny charakter badań[5]. Jak zauważył J. Niemczyk, charakterystycznymi procedurami badawczymi podejścia nomotetycznego są: lustracja, korelacja i eksperyment, a właściwymi jego metodami: obserwacja, wywiad, ankieta, testy i eksperymenty. Natomiast właściwą procedurą badawczą dla podejścia idiograficznego jest studium przypadku, a metodami wykorzystywanymi w studium przypadku mogą być: analizy dokumentacji, obserwacje, a także wywiady [Niemczyk 2013, s. 20][6].

W związku z tak zarysowanymi celami można sformułować następujące pytania badawcze:

1. Jakie kryteria należy przyjąć, aby można było stwierdzić powstanie modelu biznesu sieci przedsiębiorstw?

2. Jakie wielkości progowe należy przyjąć w ramach zidentyfikowanych kryteriów?

3. Jaki rodzaj i poziom relacji (z podziałem na stosunki i oddziaływania) uzasadnia stwierdzenie o powstaniu modelu biznesu sieci przedsiębiorstw?

4. Jakie elementy składowe należy badać w procesie identyfikacji modelu biznesu sieci przedsiębiorstw?

5. Jakie kryteria mogą służyć ocenie zidentyfikowanego modelu biznesu sieci przedsiębiorstw?

6. Jakie należy przyjąć wielkości progowe w ramach kryteriów oceniających model biznesu sieci przedsiębiorstw?

Aby uzyskać odpowiedzi na powyższe pytania, konieczne jest wykorzystanie konkretnych źródeł danych oraz zastosowanie odpowiednich metod badawczych. Na płaszczyźnie teoretycznej wykorzystano dedukcyjne oraz indukcyjne metody badań. Pozwoliło to zrekonstruować wiedzę zawartą w badanej literaturze i na jej podstawie sformułować własne wnioski. Natomiast na płaszczyźnie empirycznej wykorzystano metodę case study, która pozwoliła sprawdzić poprawność zbudowanej metody identyfikacji modelu biznesu sieci przedsiębiorstw[7]. Podjęty problem badawczy powoduje, że praca ma charakter teoretyczny i empiryczny.

Przy tym charakter teoretyczny pracy obejmuje określenie podstawowych pojęć i sformułowanie założeń, a także opracowanie metody pomiaru identyfikującej model biznesu sieci przedsiębiorstw. Natomiast ocena modeli biznesu sieci przedsiębiorstw oraz konieczność sprawdzenia poprawności opracowanej w części teoretycznej metody ich identyfikacji wymusza przeprowadzenie badań empirycznych na konkretnych sieciach przedsiębiorstw.

Zakres podmiotowy badań objął sześć sieci przedsiębiorstw zróżnicowanych co do wielkości, branży, obszaru działania, okresu funkcjonowania itd. Logika zróżnicowania podmiotów badań została oparta na założeniu, że koncepcja identyfikacji modelu biznesu sieci przedsiębiorstw powinna być na tyle ogólna, aby mieć zastosowanie do różnego rodzaju sieci. Dlatego też do badań przyjęto po dwa przeciwstawne przypadki z trzech różnych rodzajów sieci[8]. Przy takim charakterze badań przyjęto, że właściwą podstawą badań będzie perspektywa funkcjonalno-interpretatywna.

Przyjęty tok wywodu odzwierciedla struktura monografii. Praca składa się ze wstępu, trzech rozdziałów oraz zakończenia będącego podsumowaniem wyników badań oraz zarysowującego możliwości dalszych prac eksploracyjnych, bazujących na już otrzymanych wynikach.

W rozdziale 1, wykorzystując literaturę krajową i zagraniczną, określono pojęcie sieci przedsiębiorstw. Przyjęcie określonej perspektywy ontologicznej w tym zakresie było koniecznym zadaniem, aby w rozdziale 2 przejść do głównego obiektu badań, a mianowicie modelu biznesu sieci przedsiębiorstw. Rozdział ten obok elementów ontologicznych odnoszących się do modelu biznesu sieci przedsiębiorstw zawiera także problematykę identyfikacji tego obiektu. Podjęto w nim także zagadnienie oceny zidentyfikowanego modelu biznesu sieci przedsiębiorstw. Ocena ta została dokonana na podstawie wielu zmiennych i pozwala diagnozować rodzaj modelu biznesu występujący w badanej sieci przedsiębiorstw. Rozdział 3 zawiera empiryczną weryfikację zbudowanej w rozdziale drugim metodyki identyfikowania i oceny modelu biznesu sieci przedsiębiorstw.

W konsekwencji przeprowadzonych prac identyfikacja modelu biznesu sieci przedsiębiorstw odnosi się do badania jego elementów, a mianowicie: tworzenia i przechwytywania wartości, kompetencji, zasobów, konfiguracji wartości, kanałów dystrybucji, instrumentów konkurowania oraz relacji (z uwzględnieniem dekompozycji tej kategorii na element statyczny, czyli stosunki, oraz dynamiczny, czyli oddziaływania). Efektem przeprowadzonych badań jest więc wiedza, której wykorzystanie umożliwi doskonalenie funkcjonowania sieci przedsiębiorstw.

Do pracy dodano załącznik w postaci przykładowego[9] kwestionariusza wywiadu dla poszczególnych przedsiębiorstw w zidentyfikowanych uprzednio sieciach.

ROZDZIAŁ 1Pojęcie sieci przedsiębiorstw

Współpraca przedsiębiorstw coraz częściej jest postrzegana przez pryzmat tworzenia sieci, które wręcz "wypierają" tradycyjne struktury hierarchiczne oraz rynkowe. Granice sieci przedsiębiorstw mają często rozmyty charakter. Niemniej jednak przyjęcie określonych założeń umożliwia zarówno zdefiniowanie sieci przedsiębiorstw, jak i nakreślenie cech i funkcji tego obiektu badań. Dlatego też celem tego rozdziału jest nakreślenie modelu teoretycznego sieci przedsiębiorstw jako przedmiotu badań, co umożliwi dalsze prace badawcze ukierunkowane na stworzenie koncepcji modelu biznesu sieci przedsiębiorstw.

1.1. Geneza, istota i komponenty sieci przedsiębiorstw

Współpraca między niezależnymi przedsiębiorstwami stanowi obecnie istotny czynnik warunkujący mechanizmy tworzenia i przechwytywania wartości. To właśnie współpraca, rozumiana jako zdolność tworzenia więzi i współdziałania z innymi, legła u podstaw wzrostu zainteresowania sieciami.

1.1.1. Geneza sieci przedsiębiorstw

Człowiek większość życia spędza w pewnych układach powiązań i zależności, dlatego fenomenem sieci zainteresowała się socjologia. Nauki ekonomiczne w dużej mierze właśnie z socjologii zaczerpnęły ideę badania sieci. Odnosi się to zwłaszcza do analizy sieci społecznej, która bazując na socjometrii oraz teorii grafów jest często używana w socjologii. Nauka ta dostarczyła teorii organizacji i zarządzania aparatu pojęciowego związanego z analizą relacji między przedsiębiorstwami (rys. 1.1)[10].

Rysunek 1.1. Sieci przedsiębiorstw w naukach o zarządzaniu - geneza

Źródło: opracowanie własne.

Odnosząc się natomiast do genezy sieci przedsiębiorstw w naukach ekonomicznych, należy sięgnąć do teorii kosztów transakcyjnych. R. Coase [1937, s. 390] zwrócił uwagę, że koordynacja cenowa typowa dla rynku nie jest darmowa. Zatem koordynacja hierarchiczna typowa dla przedsiębiorstw stanowi alternatywę dla rynku. W zależności od wysokości kosztów związanych z obiema formami koordynacji przedsiębiorcy powinni rozwiązywać dylemat - kupić czy wytworzyć? Teoria kontraktualna postrzega przedsiębiorstwo jako wiązkę kontraktów, a przedsiębiorcę - jako "kontraktora". To on, organizując przedsiębiorstwo, zawiera kontrakty i w ten sposób tworzy szczególne, niepowtarzalne połączenie różnych czynników produkcji w jedną całość. Obrazowo można porównać koordynatora do pająka, który przez kontrakty tworzy sieć powiązań i skupia dysponowanie potrzebnymi czynnikami produkcji [Gruszecki 2002, s. 217]. Podobnie jak w przypadku teorii kosztów transakcyjnych, przedsiębiorstwo spełnia funkcje koordynacyjne. Pojawia się tu również niewyrażona wprost koncepcja postrzegania przedsiębiorstwa jako formy sieci wewnętrznej.

Teorię agencji można również uznać za szczególny przypadek kontraktu charakteryzującego się asymetrią informacji i występowaniem konfliktu interesów. W tym sensie można ją uznać za rozwinięcie poprzedniej teorii (tzn. teorii kontraktualnej). Teoria ta przedstawia bowiem przedsiębiorstwo jako sieć kontraktów nazwanych związkami agencji. Teoria agencji nawiązuje także do teorii kosztów transakcyjnych. Koordynacja przez rynek odpowiada kontraktom opartym na wynikach, natomiast koordynacja hierarchiczna tzw. kontraktom opartym na zachowaniu.

Ostatnią ze wskazanych na rysunku 1.1 teorii ekonomicznych rozpatrującą przedsiębiorstwo jako formę koordynacji jest neoinstytucjonalna teoria przedsiębiorstwa O. Williamsona. Centralną kategorią modelu przedsiębiorstwa O. Williamsona są również koszty transakcyjne. Przy tym ich oszczędność osiąga się dzięki rozmaitym formom obejmującym integrację pionową i/lub poziomą, konglomerat, leasing, franczyzę itd. [Williamson 1985, s. 32]. Formy te kształtują zakresy partnerstw między przedsiębiorstwami (np. transakcje sporadyczne, wielokrotne, regularne). Zatem również w tej teorii można dostrzec genezę teorii sieci przedsiębiorstw.

Identyfikując teorie przedsiębiorstw, które dały podwaliny pod teorię sieci przedsiębiorstw, należy uwzględnić także wkład szkoły zasobowej. E.T. Penrose postrzegała przedsiębiorstwo jako kombinację zasobów, czego konsekwencją jest fakt, że znaczenie i wielkość przedsiębiorstwa stanowi pochodną ich posiadania i efektywności wykorzystania [Penrose 1959, s. 45]. Niemniej jednak żadne przedsiębiorstwo nie jest zasobowo doskonałe [Romanowska, Trocki 2002, s. 165]. Zatem pozyskiwanie zasobów z otoczenia przez tworzenie relacji sieciowych staje się jednym z dostępnych decydentowi wariantów realizacji strategii [Czakon 2006, s. 155]. W takim przypadku, podobnie jak w przypadku teorii kosztów transakcyjnych, zarządzający przedsiębiorstwem ma do wyboru różne formy wypełnienia luki zasobowej (np. przez integrację lub tworzenie sieci przedsiębiorstw). Niezależnie zatem od przyjętej teorii i stopnia jej wkładu w koncepcję sieci przedsiębiorstw można przyjąć, iż istota sieci jako obiektu badawczego sprowadza się do alternatywy, czy to pod względem formy koordynacji, czy też metody pozyskiwania zasobów. Przy tym teoretycy kosztów transakcyjnych nie zdefiniowali jednoznacznie sieci przedsiębiorstw jako trzeciej formy organizacyjnej (obok rynku i hierarchii). Pisali oni jedynie o pewnym kontinuum między rynkiem a hierarchią, tzn. zbiorze form hybrydowych, charakteryzujących przechodzenie jednej formy w drugą [Fuks 2013, s. 21]. Podejście takie zostało jednak zakwestionowane przez W.W. Powella, który wykazał, że faktycznie sieć przedsiębiorstw powinna być traktowana jako odrębna forma organizacyjna obok rynku i hierarchii, ale nie oznacza to, że jest to forma pośrednia między koordynacją rynkową a hierarchiczną [Powell 1990, s. 295-336].

Tabela 1.1 przedstawia w syntetyczny sposób omówione przez W.W. Powella formy koordynacji w odniesieniu do rynku, hierarchii i sieci przedsiębiorstw.

Tabela 1.1. Formy koordynacji aktywności przedsiębiorstw

Kluczowe cechy

Forma koordynacji przedsiębiorstw

Rynek

Hierarchia

Sieć

Podstawa normatywna

Kontrakt - prawa własności

Relacje określone w umowie

Uzupełnianie się przedsiębiorstw, wykorzystywanie ich silnych stron

Środek komunikacji

Ceny

Rutyny

Relacje

Metody rozwiązywania konfliktów

Negocjacje, odwoływanie się do sądu o wyegzekwowanie warunków umowy

Nadzór, administracyjne dekrety

Odwzajemnianie się i dbanie o reputację

Stopień elastyczności

Wysoki

Niski

Średni

Stopień zaangażowania między przedsiębiorstwami

Wysoki

Średni do wysokiego

Średni do wysokiego

Atmosfera (klimat relacji)

Precyzja i/lub podejrzliwość

Formalny, biurokratyczny

Otwartość, nastawienie na obustronne korzyści

Preferencje przedsiębiorstw

Niezależność

Zależność

Współzależność

Obecność elementów z innych form

Powtarzające się transakcje i kontrakty jako hierarchiczne dokumenty

Nieformalna organizacja, cechy typowe dla rynku: centra zysków, ceny transferowe

Pewne formy hierarchii, wielu partnerów, obecność formalnych zasad

Źródło: [Powell 1990, s. 300].

Jak zauważa K. Murawiak, należy jednak zachować ostrożność w dążeniu do odróżnienia sieci przedsiębiorstw od czystych transakcji rynkowych i hierarchii zarządzania, aby w konsekwencji nie przedstawiać niektórych cech w sposób idealistyczny [2009, s. 19]. Poza tym przedstawiciele socjologii zgłosili poważne zastrzeżenia do koncepcji podziału na rynek, hierarchię i sieci. W szczególności M. Granovetter w swej koncepcji "osadzenia" (embeddedness) zauważył, że wszystkie formy wymiany zawierają elementy koordynacji typowe dla rynku, hierarchii i sieci [1985, s. 486]. Niemniej jednak analiza sieci przedsiębiorstw jako odrębnej formy alokacji zasobów i koordynacji wprowadziła możliwość dalszego rozwoju teorii związanej z tym obiektem badań. Dostrzeżono sieci przedsiębiorstw nie tylko przez pryzmat relacji, ale jako osobny obiekt syntezy [Powell, 1990, s. 296]. Fakt ten podsumował G.F. Thompson, który dostrzegł, że podejście takie wprowadza podwójny aspekt w definiowaniu sieci przedsiębiorstw - jako kategorii pojęciowej oraz jako formy organizacji koordynacji [Thompson 2003, s. 13]. Zatem samo spostrzeżenie, że sieć przedsiębiorstw może stanowić osobną formę koordynacji umożliwiło podjęcie prac koncepcyjnych dotyczących założeń definicyjnych tego złożonego obiektu badań.

1.1.2. Definicja sieci przedsiębiorstw

Przyjęcie odpowiedniej podstawy ontologicznej jest pierwszym etapem umożliwiającym eksplorację naukową sieci przedsiębiorstw. Pojęcie sieci przedsiębiorstw jest różnie ujmowane przez praktyków i teoretyków zarządzania. Różnice te wynikają z zamiennego stosowania terminów pokrewnych do sieci przedsiębiorstw, np. sieci międzyorganizacyjnej, a przecież sieć przedsiębiorstw należy traktować jedynie jako szczególny przypadek sieci międzyorganizacyjnej. Ujęcie semantyczne wskazuje, że pierwsze pojęcie obejmuje tylko przedsiębiorstwa, natomiast drugie - różnego rodzaju organizacje, w tym również przedsiębiorstwa[11]. Pokrewnym terminem często używanym zamiennie do sieci przedsiębiorstw jest także organizacja sieciowa lub przedsiębiorstwo sieciowe[12]. Pomijając fakt, że pierwszy termin mógłby być używany zamienne jedynie z pojęciem sieci międzyorganizacyjnej, natomiast drugi z siecią przedsiębiorstw, to podstawowa różnica polega na tym, iż termin "organizacja sieciowa" sugeruje, że w wyniku współdziałania utworzono nową formę działalności (organizację). Przy czym organizacja sieciowa nie może być charakteryzowana wyłącznie według występowania aktorów lub też powiązań między nimi. Zgodnie z taką definicją każda organizacja byłaby sieciową, gdyż każda organizacja jest systemem otwartym, powiązanym z otoczeniem. Co więcej, wnętrze organizacji także może być uznane za sieć (tzw. sieć wewnątrzorganizacyjna) [Czakon 2012, s. 42].

W celu przedstawienia opisywanych problemów można posłużyć się formą graficzną (rys. 1.2), która obrazuje fakt, że nieścisłość w zakresie używania zamiennych pojęć do terminu "sieć międzyorganizacyjna" sprowadza się w zasadzie do nieuwzględniania różnic w zakresach konkretnych nazw[13].

Rysunek 1.2. Sieć przedsiębiorstw i wybrane terminy pokrewne

Źródło: opracowanie własne.

Między analizowanymi zakresami nazw "sieć międzyorganizacyjna" oraz "sieć przedsiębiorstw" zachodzi stosunek podrzędności. Oznacza to, że każdy desygnat sieci przedsiębiorstw jest zarazem desygnatem sieci międzyorganizacyjnej, ale nie każdy desygnat sieci międzyorganizacyjnej jest desygnatem sieci przedsiębiorstw. Podobne stosunki zachodzą między innymi, "pokrewnymi" nazwami. Na przykład klaster w klasycznej definicji M.E. Portera to grupa przedsiębiorstw znajdująca się w geograficznym sąsiedztwie i powiązanych z nimi instytucji zajmujących się określoną dziedziną, połączona podobieństwami i wzajemnie się uzupełniająca [Porter 2001, s. 248]. Według OECD to właśnie rozwój sieci między zależnymi od siebie przedsiębiorstwami (dostawcami-producentami-odbiorcami) a instytutami badawczymi i uczelniami wpływa na innowacyjność uczestników klastra [OECD 2005, s. 1], a tym samym powoduje wzrost ich konkurencyjności[14] [Przybylska 2007, s. 81]. Samo to sformułowanie potwierdza sieciowy charakter, jaki występuje między poszczególnymi organizacjami należącymi do klastra. Jednym z głównych czynników sprawiających, że pojęcie klastra ma mniejszą ekstensję niż pojęcie sieci międzyorganizacyjnej jest wymóg bliskości geograficznej uczestników klastra (sformułowany w definicjach jako geograficzne sąsiedztwo lub lokalne skupisko), który nie występuje w przypadku sieci międzyorganizacyjnej. Tym samym zakres nazwy klaster jest mniej pojemny niż zakres nazwy sieć międzyorganizacyjna.

Podobnie jest w przypadku sieci biznesowej, choć tu zbiór desygnatów jest ograniczony w stosunku do sieci międzyorganizacyjnej z innego powodu. W skład sieci biznesowej mogą wchodzić przedsiębiorstwa (i najczęściej są one najważniejszymi aktorami sieci, a często nawet jedynymi - stając się tym samym sieciami przedsiębiorstw), ale nie oznacza to, że nie mogą w niej uczestniczyć inne organizacje. Ujęcie semantyczne terminu "sieć biznesowa" jednoznacznie wskazuje, że chodzi tu o cel biznesowy istnienia sieci. Sama sieć może się więc składać z rozmaitych rodzajów organizacji, niemniej jednak musi ona być skoncentrowana na działalności zarobkowej[15], a w przypadku sieci międzyorganizacyjnej - sens jej działania może być dowolny.

Analogiczna sytuacja (tzn. dotycząca różnic w zakresach nazw) dotyczy innych pojęć, które zostały umiejscowione na zewnętrznej obręczy rysunku 1.2[16]. W stosunku do sieci przedsiębiorstw również można wskazać terminy o węższym charakterze, a mianowicie: przedsiębiorstwo sieciowe oraz sieć wartości przedsiębiorstw. Przy tym pewien problem występuje w zamiennym stosowaniu terminu sieć przedsiębiorstw i przedsiębiorstwo sieciowe. Logicznie główną różnicę między oboma pojęciami scharakteryzował Z. Pierścionek, który zdefiniował sieć przedsiębiorstw jako stosunkowo luźny twór o dużej zmienności elementów, w którym podstawy konkurencyjności są związane zarówno z zasobami, jak i umiejętnościami poszczególnych przedsiębiorstw wchodzących w skład sieci. Natomiast gdy określony zbiór przedsiębiorstw jest ściśle zintegrowany, a źródłem jego konkurencyjności i rozwoju są określone powiązania i relacje między poszczególnymi przedsiębiorstwami, to jest to wyższa forma sieci, którą można określić jako przedsiębiorstwo sieciowe [Pierścionek 2011, s. 398].

Trudności definicyjne pojęcia sieci przedsiębiorstw wynikają także z odrębnych problemów ontologicznych, odnoszących się do obu składników analizowanego pojęcia. Pierwszy składnik[17], czyli sieć - jest używany w wielu obszarach rzeczywistości społeczno-gospodarczej (np. sieć energetyczna, telekomunikacyjna, transportowa, dystrybucji, transferu danych, komputerowa[18]). Dodatkowo różne dyscypliny naukowe usiłowały ująć pojęcie sieci w ramy własnej ontologii [Niemczyk, Jasiński 2012, s. 9], używając właściwego sobie podejścia oraz aparatu pojęciowego. Wynikiem tego jest wiele (różniących się znacznie od siebie) definicji tego fenomenu.

Zawężając znaczenie sieci przedsiębiorstw do ujęcia właściwego naukom o zarządzaniu, dokonano w tabeli 1.2 syntetycznego zestawienia tego pojęcia[19] (definicje w tej tabeli przedstawiono w układzie od "najstarszych do najmłodszych").

Tabela 1.2. Zestawienie definicji sieci przedsiębiorstw

Lp.

Sieć przedsiębiorstw to:

1.

Zestawienie dwóch lub więcej połączonych relacji biznesowych, w którym każda relacja wymiany odbywa się między przedsiębiorstwami określanymi jako zespołowi aktorzy [Emerson 1981, s. 31].

2.

System relacji między przedsiębiorstwami zaangażowanymi w procesy gospodarowania [Johanson, Mattsson 1987, s. 34].

3.

Wielość sposobów, dzięki, którym co najmniej dwa przedsiębiorstwa organizują się w hybrydę [Bartlett, Ghoshal 1989, s. 365].

4.

Układ związków między firmami, charakteryzujący się głównie powiązaniami poziomymi, dającymi możliwości zdecentralizowanego planowania i kontroli poszczególnych elementów [Baker 1992, s. 399].

5.

Ustrukturyzowane relacje między aktorami, określanymi mianem przedsiębiorstw, które prowadzą do uformowania trwałych i powtarzających się wzorców interakcji

[B. Kogut, W. Shan, G. Walker 1993, s. 68-69].

6.

Wielopodmiotowa oraz złożona struktura, mająca różny stopień trwałości, spójności i otwartości [Lichtarski 1993, s. 17].

7.

Zbiór relacji między przedsiębiorstwami, które konceptualizują je w zbiorowych aktorów [Anderson, Hĺkansson, Johanson 1994, s. 2].

8.

Forma regulowania zależności między przedsiębiorstwami, różniąca się od prostej agregacji pojedynczych przedsiębiorstw oraz od ich koordynacji wyłącznie przez sygnały rynkowe, opierając się na grze kooperacyjnej z wykorzystaniem określonego sposobu komunikacji [Grandori, Soda 1995, s. 184-185].

9.

Grupa firm zawierająca ze sobą kontrakty relatywne [Kay 1996, s. 118].

10.

Zbiór relacji między przedsiębiorstwami współpracującymi w celu osiągania wzajemnych korzyści [Ebers 1997 s. 3].

11.

Zbiór połączonych podmiotów, które wykonują różne rodzaje działalności gospodarczej w interakcji ze sobą [ Holmlund, Törnroos 1997, s. 304].

12.

Układ między samodzielnymi, aczkolwiek powiązanymi, komercyjnymi organizacjami [Sydow B. van Well, Windeler 1998, s. 53].

13.

Rodzaj porozumienia między przedsiębiorstwami produkującymi różne, choć uzupełniające się składniki produktu końcowego [Villa 1998, s. 331].

14.

Zbiór bezpośrednich relacji, które kreują współzależności między przedsiębiorstwami, tworząc tym samym kontekst dla zawierania powiązań i nadawania im określonych funkcji oraz przydzielania środków do ich realizacji [Hĺkansson, Havila, Pedersen 1999, s. 444-445].

15.

Zbiór niezależnych firm-dostawców, odbiorców, a bywa, że ongiś rywali - powiązanych ze sobą technologami informacyjnymi po to, aby dzielić się umiejętnościami, kosztami i udziałami w różnych rynkach [Kempny 1999, s. 59].

16.

Specyficzna forma organizowania działań o charakterze ekonomicznym, charakteryzująca się kompleksowymi, stałymi, zwrotnymi i najczęściej kooperacyjnymi relacjami, pomiędzy prawnie niezależnymi przedsiębiorstwami, która ma na celu realizację korzyści w zakresie konkurencji [Sydow, Wirth 1999, s. 25].

17.

Wiązka odrębnych przedsiębiorstw, koordynowanych za pomocą mechanizmów rynkowych [Bratnicki 2000, s. 275].

18.

Grupa niezależnych firm konkurujących i kooperujących w celu poprawy sprawności i efektywności przepływu produktów i towarzyszących im informacji zgodnie z oczekiwaniami klientów [Witkowski 2000, s. 168].

19.

Zgrupowanie przedsiębiorstw o pewnym stopniu wspólności, połączonych ze sobą (a często nawet ściśle ze sobą powiązanych) w postaci trwałych interakcji [Huggins 2001, s. 444].

20.

Zestaw powiązań partnerskich pomiędzy przedsiębiorstwami [Kothandaraman, Wilson 2001, s. 379].

21.

Odpowiednia współpraca dwóch lub większej liczby przedsiębiorstw, mających na celu wspólne wytworzenie określonego produktu i/lub usługi [Thoben, Jagdev 2001, s. 425].

22.

Mechanizm pozwalający na koordynację strategicznych posunięć firm, bez poświęcenia organizacyjnej autonomii prawnej [Dworzecki, Krejner-Nowacka 2002, s. 102].

23.

Zbiór przedsiębiorstw, które koordynują swoje działania, aby wypełniać przypisane im zadania poprzez wniesienie (dodanie do wspólnej puli) konkretnych kompetencji [Elg 2002, s. 634].

24.

Forma dobrowolnej współpracy przedsiębiorstw, polegająca na dzieleniu się informacjami i/lub wzajemnym uczeniu się, a także wymianie produktów/usług między swoimi członkami [Johannisson, Ramirez-Pasillas, Karlsson 2002, s. 298].

25.

Forma współpracy grupy przedsiębiorstw według określonych reguł [Sell 2002, s. 72].

26.

Trwały i uporządkowany zbiór autonomicznych przedsiębiorstw zaangażowanych w tworzenie produktów i usług w oparciu o jawne i niejawne porozumienia, koordynujące i zabezpieczające wymianę, w celu lepszego dopasowania się do zmiennych warunków otoczenia [Simsek, Lubatkin, Floyd 2003, s. 427].

27.

Zbiór kilku samodzielnych jednostek (firm) zajmujących się określoną dziedziną działalności gospodarczej i powiązanych ze sobą więziami kooperacyjnymi (rozumienie terminu w wąskim znaczeniu) [Wiatrak 2003, s. 8].

28.

Zbiór rozproszonych przedsiębiorstw należących do jednej grupy - organizmu gospodarczego (rozumienie terminu w szerokim znaczeniu) [Wiatrak 2003, s. 8].

29.

Forma organizacji funkcjonująca w celu budowania przewagi konkurencyjnej, w której zachodzą określone relacje między samodzielnymi pod względem prawnym, ale zależnymi gospodarczo przedsiębiorstwami [Zentes, Swoboda, Morschett 2003, s. 6].

30.

Zestaw relacji, łączących kluczowe kompetencje przedsiębiorstw, zawiązanych dla osiągnięcia wspólnego celu [Delporte-Vermeiren, Vervest, Van Heck 2004, s. 167].

31.

Zbiór przedsiębiorstw powiązanych ze sobą w celu prowadzenia biznesu [Halinen, Törnroos 2005, s. 1286].

32.

Kompleksowa struktura organizacyjna będąca rezultatem wielu aliansów strategicznych [Mucha 2005, s. 338].

33.

Struktura oparta na wzajemnych relacjach przedsiębiorstw niepowiązanych kapitałowo o charakterze kooperacyjnym - najczęściej w postaci średnio- i długoterminowych umów [Górzyński, Pander, Koć 2006, s. 16].

34.

Specyficzny układ powiązań między określonymi aktorami (organizacjami-przedsiębiorstwami), tworzący charakterystyczną całość, wyjaśniającą specyfikę zachowań zaangażowanych jednostek [Lechner, Dowling, Welpe 2006, s. 516].

35.

Nowoczesna forma organizacji obrazująca sposób zorganizowana wzajemnych stosunków między firmami [Mikuła, Pietruszka-Ortyl 2006, s.114].

36.

Konfiguracja węzłów (firm), na bazie której konstytuuje się określona organizacja [Świerczek 2006, s. 28].

37.

Względnie trwałe zgrupowanie autonomicznych, wyspecjalizowanych przedsiębiorstw, uczestniczących w systemie wzajemnych kooperacji według zasad rynkowych [Barczak, Walas-Trębacz 2011, s. 28].

38.

System różnorakich powiązań między firmami, koordynujący działania między nimi [Dzidowski 2011, s.89].

39.

Zbiór przedsiębiorstw ściśle zintegrowanych, w których źródłem konkurencyjności są określone powiązania i relacje występujące między nimi [Pierścionek 2011, s. 398].

40.

Względnie trwałe zgrupowanie autonomicznych, wyspecjalizowanych przedsiębiorstw, które współtworzą system wzajemnych powiązań zgodnie z mechanizmami rynkowymi [Sroka 2011, s. 32].

41.

Względnie trwały wzorzec interakcji, strategicznie ważnych dla uczestniczących w nich przedsiębiorstw [Czakon 2012, s.54].

42.

Grupa niezależnych prawnie podmiotów połączonych więziami o charakterze kontraktowym [Niemczyk 2012, s. 91].

43.

Zbiór niezależnych w sensie prawnym jednostek gospodarczych, realizujących różnorodne przedsięwzięcia i projekty koordynowane przez firmę-integratora, która ma wyróżniające ją (kluczowe, podstawowe) kompetencje [Perechuda 2005, s. 55].

44.

Swoiste interakcje, polegające na koordynacji wzajemnych dążeń, tworzone przez odrębne, ale nawzajem zależne podmioty [M. Grabowska 2014, s. 57].

45.

Dobrowolne porozumienia niezależnych przedsiębiorstw, które obejmują wymianę i dzielenie się wiedzą [Martin-Rios 2014, s.191].

46.

Zgrupowanie co najmniej trzech odrębnych jednostek połączonych ze sobą względnie trwałymi relacjami gospodarczymi w celu wspólnego tworzenia wartości dla klientów i siebie [Falencikowski 2015a, s. 107].

47.

Sposób koordynacji działań (obejmujący wiele przedsiębiorstw) przez różnego rodzaju więzi - techniczne, społeczne, ekonomiczne, prawne [Rudny 2015, s. 54].

48.

Układ współdziałania niezależnych organizacyjnie i prawnie podmiotów gospodarczych, oparty na potencjale strategicznym [Samborski 2015, s. 62].

49.

Forma zróżnicowanie trwałego poziomego jednoczenia niezbędnych postaci kapitałów posiadanych przez zaufanych, autonomicznych partnerów, umożliwiająca wytworzenie produktu finalnie zaspokajającego potrzeby klientów [Woźniak-Sobczak 2015, s. 27].

50.

Zbiór podobnych lub zróżnicowanych elementów (tzn. przedsiębiorstw), które wchodzą ze sobą na stałe w system powiązań i zależności, zachowując jednak duży zakres samodzielności lub jako wynik tworzenia czasowych powiązań komunikacyjnych między samodzielnymi jednostkami [Bojewska 2016, s. 10].

Źródło: opracowanie własne na podstawie wskazanej w tabeli literatury.

Agregacji terminów podanych w tabeli 1.2 dokonano w tabelach 1.3 oraz 1.4. Uprzednio jednak na tle przedstawionych definicji należy poruszyć zagadnienie dotyczące minimalnej liczby przedsiębiorstw tworzących sieć przedsiębiorstw. Niektóre definicje konkretyzują taką liczbę, inne określają przybliżoną liczebność za pomocą sformułowań grupa, zbiór, zestaw itd.[20], a jeszcze inne w ogóle nie odnoszą się do liczebności, używając przy definiowaniu takich pojęć, jak np.: forma, struktura, rodzaj. Minimalną liczbę przedsiębiorstw wskazują definicje nr 1, 3, 21 oraz 46 z tabeli 1.2. Analizując wskazane definicje, można postawić tezę o ewoluowaniu poglądu, dotyczącego minimalnej liczby przedsiębiorstw. O ile definicje, identyfikujące minimalną liczbę przedsiębiorstw na poziomie dwóch jednostek, pochodzą przede wszystkim z lat 80. ubiegłego wieku (np. definicja nr 1 i 3 z tabeli 1.2), o tyle definicje wskazujące na 3 i więcej podmiotów pochodzą z obecnego wieku (np. definicja nr 46)[21]. Biorąc pod uwagę powyższe spostrzeżenie można stwierdzić, że postępująca ontologiczna eksploracja naukowa sieci przedsiębiorstw przyczyniła się do przyjęcia minimalnej liczby trzech organizacji (zamiast dwóch) i ten pogląd jako bardziej słuszny[22] został przyjęty w niniejszej monografii.

W tabeli 1.3 przedstawiono terminy używane jako definiens do definiendum sieci przedsiębiorstw. Zgodnie z klasycznym sformułowaniem: Definitio fit per genus proximum et differentiam specificam[23], tabela ta zawiera rodzaje najbliższe definiowanemu pojęciu. Rodzaje te można podzielić na sześć przypadków:

- I - definiensem jest określenie zbiór (lub inne terminy zbieżne do pojęcia zbioru[24]) relacji (lub inne terminy zbieżne do pojęcia relacja[25]);

- II - definiensem jest określenie zbiór (lub inne terminy zbieżne do pojęcia zbioru) przedsiębiorstw (lub inne terminy zbieżne do pojęcia przedsiębiorstwo[26]);

- III - definiensem jest określenie zbiór (lub inne terminy zbieżne do pojęcia zbioru) innych elementów[27] (ani nie relacji, ani nie przedsiębiorstw);

- IV - definiensem jest inne[28] określenie (niepokrewne do pojęcia zbioru), ale odnoszące się bezpośrednio do relacji[29] (lub innego terminu zbieżnego do pojęcia relacja);

- V - definiensem jest inne określenie (niepokrewne do pojęcia zbioru), ale odnoszące się bezpośrednio do przedsiębiorstwa (lub innego terminu zbieżnego do pojęcia przedsiębiorstwa);

- VI - definiensem jest inne określenie (niepokrewne do pojęcia zbioru), odnoszące się do innych elementów (ani nie relacji, ani nie organizacji).

Jak wynika z danych zawartych w tabeli 1.4, w przypadku sieci przedsiębiorstw, dominuje podejście definiowania przez zbiór przedsiębiorstw, nie zaś zbiór relacji. W 17 na 50 analizowanych definicji definiensem jest określenie zbiór (lub inne terminy zbieżne do pojęcia zbioru) przedsiębiorstw (lub inne terminy zbieżne do pojęcia

Tabela 1.3. Terminy użyte jako definiens odnośnie do pojęcia sieci przedsiębiorstw

Definiendum

Terminy użyte jako definiens w tabeli 1.2

Sieć

przedsiębiorstw

Zbiór

Inne terminy zbieżne do pojęcia zbioru1

Inne terminy niepokrewne do pojęcia zbioru2

Relacje

Inne terminy zbieżne do pojęcia relacje3

Przedsiębiorstwo

Inne terminy zbieżne do pojęcia przedsiębiorstwa4

Inne (ani relacja, ani przedsiębiorstwo)5

7*, 10, 11, 14, 15, 23, 26, 27, 28, 31, 39, 43, 50

1, 9, 18, 19, 20, 30, 37, 40, 42, 46

2, 3, 4, 5, 6, 8, 12, 13, 16, 17, 21, 22, 24, 25, 29, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 41, 44, 45, 47, 48, 49

1, 2, 5, 7, 10, 14, 30, 33

4, 8, 20, 24, 25, 34, 38, 41, 48

13, 17, 19, 21, 23, 26, 28, 31, 37, 39, 40, 45, 50

9, 11, 12, 15, 18, 27, 36, 42, 43, 46,

3, 6, 16, 22, 29, 32, 35, 44, 47, 49

* Numeracja definicji według tabeli 1.2.

Użyte w definicjach sformułowania:

1 Zestaw, grupa, zgrupowanie

2 Układ, forma, struktura, wzorzec, porozumienie, system, sposób, wiązka, mechanizm, konfiguracja

3 Interakcja, powiązanie, powiązanie partnerskie, związek, współpraca, współdziałanie, wielość, zależność

4 Jednostka, samodzielna jednostka, podmiot, element, firma, komercyjna organizacja, jednostka gospodarcza

5 Koordynacja, sposób, działanie, organizacja, organizowanie, jednoczenie

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 1.4. Częstotliwość występowania wyróżnionych rodzajów najbliższych (genus proximum) pojęcia sieci przedsiębiorstw

Rodzaj*

Numery definicji z tabeli 1.2

Liczba wystąpień

I

1, 7, 10, 14, 20, 30

6

II

9, 11, 15, 18, 19, 23, 26, 27, 28, 31, 37, 39, 40, 42, 43, 46, 50

17

III

-

0

IV

2, 4, 5, 8, 24, 25, 33, 34, 38, 41, 48

11

V

12, 13, 17, 21, 36, 45

6

VI

3, 6, 16, 22, 29, 32, 35, 44, 47, 49

10

Razem

50

* Cyfry oznaczają sześć przypadków opisanych powyżej w tekście.

Źródło: opracowanie własne.

przedsiębiorstwo). W tym wiele definicji (np. definicja nr 23, 28, 31, 39 z tab. 1.2) bezpośrednio używa sformułowania "zbiór przedsiębiorstw", natomiast dosłowny zwrot "zbiór relacji" został użyty jedynie w trzech definicjach (nr 7, 10, 14 z tab. 1.2). Wydawać się to może zaskakujące, w podejściu bowiem sieciowym podkreśla się przede wszystkim znaczenie relacji (tzn. za centralny obiekt badań uważa się relację, a nie węzeł - czyli w tym przypadku przedsiębiorstwo[30]). Niemniej jednak podejście to jest uzasadnione, gdyż analiza zwrotu "sieć przedsiębiorstw" sugeruje użycie słowa "przedsiębiorstwo" w genus proximom. Oczywiście ze względu na istotność, jaką przypisuje się relacjom w sieciach przedsiębiorstw, wskazane jest użycie tego terminu (lub pokrewnego), jednak może to być zaimplementowane w dalszej części definicji (differentiam specificam)[31]. W związku z powyższymi wywodami na potrzeby niniejszej monografii genus proximom pojęcia sieci przedsiębiorstw zostanie określony jako "zbiór przedsiębiorstw". Zatem kolejnym zadaniem jest sprecyzowanie differentiam specificam analizowanego pojęcia. Relacja[32] jako "podstawowy" element składowy (budulec) sieci przedsiębiorstw powinna pojawić się w definicji. W związku z tym sieć przedsiębiorstw powinna być rozumiana nie jako dowolny zbiór, ale zbiór podmiotów połączonych (powiązanych) ze sobą relacjami (z danych w tabeli 1.4 wynika, iż jest to najczęściej występujące podejście).

Następnym zagadnieniem jest ustalenie, czy w definicji powinno się bezpośrednio wskazywać sens (cel) istnienia sieci przedsiębiorstw oraz czy w definicji powinny być zawarte bliższe charakterystyki relacji czy też przedsiębiorstwa. Analiza przytoczonych w tabeli 1.2 przykładów nie daje jednoznacznych wskazówek, czy wspomniane elementy powinny się pojawić w treści definicji.

W tabeli 1.5 podano typowe zwroty, którymi posługiwano się formułując cel istnienia sieci przedsiębiorstw bądź też charakteryzując relację i przedsiębiorstwo (jako elementy składowe sieci). O ile w celach trudno wskazać najczęściej występujące wyrażenie (zwracano tu m.in. uwagę na wspólne wytworzenie produktu, poprawę sprawności itd.), o tyle w stosunku do relacji wskazywano przede wszystkim na długotrwałość (trwałość, stałość), podkreślając tym samym, że nie chodzi tu o incydentalne związki między przedsiębiorstwami, ale o ustrukturyzowaną współpracę. Jeszcze wyraźniej widać dominujące podejście w charakteryzowaniu przedsiębiorstw wchodzących w skład sieci. Tu bowiem dominuje podejście podkreślające autonomię

Tabela 1.5. Cel funkcjonowania sieci przedsiębiorstw oraz charakterystyka relacji i/lub przedsiębiorstw w analizowanych definicjach

Wyszczególnienie

Numery definicji z tabeli 1.2

Suma

Najczęstsze zwroty

Cel funkcjonowania sieci

10, 15, 16, 18, 21, 26, 29, 30, 31, 46, 49

11

Cele: osiąganie wzajemnych korzyści, dzielenie się umiejętnościami, kosztami, udziałami w rynku, realizacja korzyści w sferze konkurencji, poprawa sprawności i efektywności przepływu produktów i informacji, wspólne wytworzenie produktu, lepsze dopasowanie się do zmiennych warunków otoczenia, budowa przewagi konkurencyjnej, wspólne cele, prowadzenie wspólnego biznesu, wspólne tworzenie wartości, wspólne wytworzenie produktu

Charakterystyka relacji

1, 4, 5, 14, 16, 19, 20, 27, 33, 34, 35, 41, 42, 44, 46, 47, 50

17

Relacje: biznesowe, gospodarcze poziome, trwałe, powtarzające się, bezpośrednie, stałe, zwrotne, kooperacyjne, partnerskie, wzajemne, średnio- i długoterminowe, specyficzne, strategicznie ważne, kontraktowe, swoiste, techniczne, społeczne, ekonomiczne, prawne

Charakterystyka przedsiębiorstw

12, 15, 16, 17, 18, 26, 27, 28, 29, 33, 37, 39, 40, 42, 43, 44, 45, 46, 48, 49, 50

21

Przedsiębiorstwa: samodzielne, powiązane, niezależne, prawnie niezależne, odrębne, autonomiczne, rozproszone, zależne gospodarczo, niepowiązane kapitałowo, wyspecjalizowane, zintegrowane

Źródło: opracowanie własne.

(odrębność i niezależność) poszczególnych organizacji (nawet jeśli w jakiejś definicji pojawia się sformułowanie typu powiązanie czy też zależność, to wyraźnie jest zaznaczone, że chodzi o zależności, jakie wytworzyły się w ramach funkcjonowania w sieci, a nie zależności o charakterze prawnym czy też kapitałowym).

Kolejnym istotnym elementem w procesie formułowania definicji sieci przedsiębiorstw jest wyłonienie "elementów przewodnich", na których powinna być osadzona definicja sieci przedsiębiorstw. Należą do nich następujące terminy ("myśli przewodnie"):

- częściej pojęcie sieci przedsiębiorstw jest definiowane przez zbiór przedsiębiorstw, a nie relacji,

- charakterystyka przedsiębiorstw wskazuje na ich autonomię (odrębność, niezależność prawną itp.),

- cel istnienia sieci przedsiębiorstw można uznać jako opcjonalny (ze względu na fakt, że wiele przytoczonych definicji nie formułuje explicite tego elementu).

W związku z powyższym na potrzeby dalszych prac za właściwe można przyjąć określenie sieci przedsiębiorstw jako zbioru co najmniej trzech przedsiębiorstw powiązanych ze sobą relacjami, umożliwiającymi wytworzenie określonego produktu[33] zaspokajającego potrzeby klientów.

Przy tym przywołane w definicji potrzeby klientów nawiązują do oferty wartości docenianych (pożądanych) przez klientów, co wprost koresponduje z konceptem modelu biznesu, zapewniając ontologiczną spójność dalszym wywodom.

1.1.3. Komponenty sieci przedsiębiorstw

Rozpatrywanie kwestii ontologicznych związanych z terminem sieci przedsiębiorstw implikuje niejako automatycznie kwestię komponentów (elementów składowych), sieci. Dylemat ontologiczny, czy bardziej prawidłowe jest określenie zbiór przedsiębiorstw, czy też relacji, wskazuje kierunek sugerujący, że ogólnie przyjmuje się dwa fundamentalne komponenty konfigurujące sieć przedsiębiorstw:

- uczestników sieci (określa się ich w rozmaity sposób, np. mianem aktorów, węzłów, wierzchołków, punktów),

- relacji (używa się także pojęcia więzi, połączeń, powiązań).

Z uwagi na fakt, iż przedmiotem dociekań zawartych w niniejszej monografii jest określony typ sieci międzyorganizacyjnej, a mianowicie sieć przedsiębiorstw, węzłami będą tu jedynie przedsiębiorstwa. Węzły sieci mają swoje atrybuty. W przypadku węzłów-przedsiębiorstw jest to produkowanie określonego rodzaju dóbr i usług, czyli przynależność do określonej branży[34], a także inne cechy klasyfikacji przedsiębiorstw, np. wielkość, forma własności, zasięg działania.

Dekompozycja obiektu określanego mianem sieci przedsiębiorstw na węzły i relacje jest przydatnym zabiegiem wzmacniającym walory eksplanacyjne, a także projekcyjne[35]. Niemniej jednak każdemu procesowi odgraniczania jednych elementów od innych towarzyszy impresja autonomizacji wyodrębnionych składowych. W rzeczywistości zarówno węzły, jak i relacje konstytuują pewną nierozerwalną całość, która skutkuje umocowaniem obu komponentów "na realnym gruncie"[36]. W literaturze z obszaru zarządzania świadczą o tym sposoby deskrypcji węzła, według kryterium jego tożsamości strategicznej bądź pozycji w sieci, której przypisuje się wiele atrybutów, m.in. wskazuje się na jej dynamiczność czy też względność [Grandori, Soda 1995, s. 192]. Niemniej jednak identyfikacja tej pozycji odnosi się zawsze do problematyki kształtowania relacji. Dlatego też dwa podstawowe rodzaje pozycji węzła (tzw. mikropozycja oraz makropozycja) są definiowane przez perspektywę relacji, a mianowicie [Stańczyk-Hugiet, Gorgól 2012a, s. 21]:

- mikropozycja - odzwierciedlenie potencjału węzła w sieci przedsiębiorstw, odnoszące się do kształtowania relacji z innymi węzłami w sieci, w porównaniu z węzłami, które takich relacji nie mogą nawiązać lub jeśli mogą - robią to nieefektywnie;

- makropozycja - odzwierciedlenie roli węzła w całej sieci przedsiębiorstw, jest uzależniona od jego zdolności do kształtowania relacji między zasobami i działaniami węzłów tworzących sieć.

Poznanie miejsca i roli węzła w sieci jest bodajże najważniejszym zadaniem badacza chcącego zrozumieć mechanizmy jej funkcjonowania. Oczywiście można mierzyć również inne parametry węzłów, bliższe cechom klasycznej organizacji. Jednakże skoncentrowanie zakresu badań na analizie mikro- i makropozycji węzłów jest kluczowe zarówno w aspekcie poznawczym [Niemczyk 2011, s. 78], jak i teoriotwórczym[37] [Johanson, Mattson 1992, s. 217]. Należy jednak dodać, że koncepcja strategicznej tożsamości przedsiębiorstwa jako aktora w sieci (firm's strategic network identity) również przesądza o efektywności węzła i jest niemniej ważna w teorii sieci przedsiębiorstw. Koncepcja ta wyraża się postrzeganiem atrakcyjności (lub nieatrakcyjności) przedsiębiorstwa jako partnera w sieci w kontekście całości powiązań (sieć jako całość), a nie pojedynczych relacji między podmiotami [Anderson, Hĺkansson, Johanson 1994, s. 4]. Pozycja węzła w sieci przedsiębiorstw jest uwarunkowana jego siłą przetargową. W literaturze naukowej samo pojęcie siły przetargowej i jej źródła są analizowane z różnych punktów widzenia[38]. Niemniej jednak w teorii sieci przedsiębiorstw przez pojęcie to rozumie się najczęściej zbiór zdolności węzła do wykorzystywania i przekształcania rzadkich oraz wartościowych zasobów pochodzących z jego otoczenia [Yuchtman, Seashore 1967, s. 898].

Podobnie jak węzły, również relacje konstytuujące sieć przedsiębiorstw mogą być kategoryzowane w rozmaity sposób[39]. Przy tym badania dotyczące sieci międzyorganizacyjnych "przesunęły punkt ciężkości" u większości teoretyków i praktyków zajmujących się tą problematyką. Jak zauważyli A.K. Koźmiński oraz D. Latusek-Jurczak, koncepcja sieci przedsiębiorstw wprowadziła cichą rewolucję do sposobu myślenia o organizacjach. Zmienia ona pole zainteresowań wśród badaczy procesów organizowania. Na równi z samymi organizacjami (przedsiębiorstwami) stawia relacje między nimi, otwierając tym samym możliwości tworzenia zupełnie innych jakościowo koncepcji organizacyjnych, w których to nie przedsiębiorstwo stanowi centrum zainteresowania [Koźmiński, Latusek-Jurczak 2011, s. 125]. Należy przy tym podkreślić, że większość badaczy zajmujących się sieciami przedsiębiorstw przypisuje nawet większe znaczenie eksplanacyjne relacjom niż węzłom. Uważają oni wręcz, że o istocie sieciowego podejścia przesądza położenie większego nacisku na relacje między przedsiębiorstwami (jako węzłami), a nie badanie samych węzłów (przedsiębiorstw)[40]. Dlatego specyfika analizy sieciowej polega przede wszystkim na takiej perspektywie badawczej, zgodnie z którą moc wyjaśniająca tkwi nie tyle we właściwościach badanych podmiotów (tj. ich cechach, postawach czy opisach zachowań), lecz przede wszystkim w relacjach zachodzących między nimi) [Barczak 2011, s. 74]. Według S. Stachaka relacja jest zwykle definiowana jako dowolny związek (fizyczny albo myślowy, prawny lub zwyczajowy), zachodzący między dwoma albo więcej przedmiotami dowolnej klasy, stwierdzony albo ustalony przez ich porównanie [Stachak 2003, s. 103]. Autor podając ową definicję, podkreślił, że utożsamia on pojęcie relacji ze stosunkiem, natomiast L. Krzyżanowski rozróżnia dwa rodzaje relacji [1999, s. 30]:

- stosunki - orzekane jako występujące między przedmiotami w znaczeniu epistemologicznym (konceptualnym), czyli między "konstruktami myślowymi", a także między realnymi przedmiotami,

- oddziaływania - rzeczywiście zachodzące między przedmiotami realnymi.

Jak zauważył W. Czakon, realne istnienie przepływów w sieci przedsiębiorstw nie powinno budzić wątpliwości. Definiowanie sieci w istocie zatem odnosi się do oddziaływań zwanych alternatywnie więziami [Czakon 2005, s. 11]. Jednakże rozstrzygnięcie o typie relacji nie tylko wymaga zidentyfikowania obiektów (przedmiotów), pomiędzy którymi one zachodzą (tzn. czy rozpatruje się przedmioty w sensie epistemologicznym, czy też w sensie ontologicznym), ale przede wszystkim na rozpoznaniu skutków zachodzących relacji. Jak zauważył L.J. Krzyżanowski, stosunki nie wywołują zmian, choć można stwierdzić ich występowanie również między realnymi przedmiotami [Krzyżanowski 1999, s. 166]. Różnica między stosunkami a oddziaływaniami nie sprowadza się więc tylko do tego, że te drugie (czyli oddziaływania) mogą zachodzić jedynie między realnymi obiektami, mającymi status przedmiotu w sensie ontologicznym, ale przede wszystkim do tego, iż oddziaływania przynoszą konkretne skutki. Dlatego stosunki można wyróżnić ze względu na usytuowanie przestrzenne (np. bliższy, dalszy, lewy, prawy), następstwo czasowe (wcześniejszy, równoczesny, późniejszy), uporządkowanie wielkościowe (większy, równy, mniejszy), funkcjonalne (np. podstawowy, pomocniczy, nadrzędny, podrzędny) oraz jakiekolwiek inne kryterium uporządkowania logicznego (np. podobieństwo, przynależność, przystawanie, zgodność) [Krzyżanowski 1999, s. 165]. Wymienione przykłady stosunków wskazują jednoznacznie, iż człony stosunku nie ulegają zmianom (przeobrażeniom). Wyrażają one jedynie występowanie pewnych cech między przedmiotami. Odwrotnie jest w przypadku oddziaływań. Tu zachodzą we wzajemnie na siebie oddziałujących przedmiotach realne zmiany (przez wymianę materii, energii, informacji).

Relacje nie tylko przesądzają o konstytuowaniu sieci przedsiębiorstw, lecz mają też zasadnicze znaczenie w rozstrzyganiu o utworzeniu obiektu, który można by określić mianem modelu biznesu sieci przedsiębiorstw. Dlatego też będą one przedmiotem szczegółowych rozważań w dalszej części monografii. Na obecnym etapie eksploracji można jedynie orzec, iż w modelu biznesu będą występować zarówno stosunki, jak i oddziaływania. Za przyjęciem stosunków jako komponentu sieci przedsiębiorstw przemawia m.in. fakt, iż w procesie deskrypcji węzłów wielu badaczy używa typowych cech względnych. Na przykład szereguje się węzły tworzące sieć pod względem ich wielkości (małe, średnie, duże przedsiębiorstwa)[41]. Można też mówić o funkcjonalnym uporządkowaniu (np. przedsiębiorstwa tworzące sieć mogą pełnić podstawową lub jedynie pomocniczą funkcję dla jej istnienia). To samo z następstwem czasowym (są przedsiębiorstwa-założyciele sieci oraz te, które wstąpiły już w trakcie jej funkcjonowania) czy usytuowaniem przestrzennym (przedsiębiorstwa tworzące sieć są zgrupowane blisko siebie, np. w sieciach regionalnych czy też daleko - sieci międzynarodowe). Szczególnie przydatnymi[42] w orzekaniu o istnieniu (bądź nieistnieniu) obiektu określanego jako model biznesu sieci przedsiębiorstw są kryteria uporządkowania logicznego, takie jak podobieństwo, przynależność, przystawanie, zgodność itd.

Jak wspomniano, wymieniane rodzaje stosunków zachodzą w sieci między przedsiębiorstwami. Dlatego jest uzasadnione postawienie pytania o status ontologiczny kategorii przedsiębiorstwa. Zaliczenie przedsiębiorstwa do kategorii przedmiotów w znaczeniu epistemologicznym ograniczałoby bowiem możliwość występowania oddziaływań. Kwestia ta jest jednak nieco bardziej skomplikowana. Po pierwsze, personifikacja przedsiębiorstw (tzw. błąd hipostazy) jest bardzo mocno zakorzeniona w naukach o zarządzaniu[43]. Być może postulowane przez L.J. Krzyżanowskiego unikanie używania pojęcia organizacja i zastąpienie go mianem "całości zorganizowanego działania zbiorowego" [Krzyżanowski 1999, s. 51-52] zredukowałoby liczbę tego typu błędów, jednak ze względu na utarte schematy lingwistyczne oraz wygodę stosowania skróconego terminu "organizacja" ("przedsiębiorstwo") powszechne zaakceptowanie tego zabiegu nie jest chyba możliwe. Po drugie, termin "całość zorganizowanego działania zbiorowego" wskazuje wyraźnie, że chodzi tu o pewien typ zbioru, a mianowicie zbiór mereologiczny. W zbiorze tym "całość" to zestaw wszystkich przedmiotów, które są jej częściami. Przy czym przedmioty te stają się elementem zbioru, nie dlatego że posiadają jakieś wspólne cechy (jak ma to miejsce w zbiorach mnogościowych), ale ze względu na fakt ich przydatności do konkretnych celów oraz zaplanowanych sposobów ich osiągnięcia. Tym samym przedsiębiorstwo można uznać za złożony przedmiot realny (nie stanowi więc odrębnej kategorii ontologicznej, a jedynie zbiór rzeczy, które uznaje się za przedmioty w sensie ontologicznym).

Reasumując, na rysunku 1.3 przedstawiono przykładowy obraz sieci przedsiębiorstw składającej się z 4 węzłów oraz 5 relacji sieciowych. W przypadku węzłów wskazuje się na dwa podejścia do wyznaczania granic sieci przedsiębiorstw [Lauman, Marsden, Prensky 1983, s. 19]:

1) podejście nominalne (badacz działający "od zewnątrz" wyznacza granice sieci),

2) podejście realne (wyznaczenie granic sieci przez jej uczestników, a więc "od wewnątrz")[44].

Ze zidentyfikowanych atrybutów identyfikujących relację sieciową, a mianowicie: wymiany, zaangażowania i wzajemności [Czakon 2005, s. 10-13] wynika, iż odnoszą się one do jej konkretnego rodzaju, jakim jest oddziaływanie. Sama wymiana bowiem, niezależnie od tego, czy jest ona natury materialnej, energetycznej lub też informacyjnej, wskazuje nie tyle na stosunki, co na oddziaływania[45]. To one powinny więc stanowić punkt odniesienia w rozstrzyganiu: czy pomiędzy dwoma dowolnie wybranymi przedsiębiorstwami w sieci zachodzi relacja sieciowa, czy też nie?

Rysunek 1.3. Obraz sieci przedsiębiorstw - identyfikacja węzłów i oddziaływań

Źródło: opracowanie własne.

Scharakteryzowany obraz sieci przedsiębiorstw, obejmujący sformułowanie jej definicji i wskazujący na dwa komponenty będące jej elementami składowymi, powinien zostać uzupełniony przez opis cech tego obiektu badawczego oraz funkcje, jakie pełni on w rzeczywistości gospodarczej.

1.2. Cechy i funkcje sieci przedsiębiorstw

Ontologia skupia się na udzieleniu odpowiedzi na pytanie "co to jest?". W związku z tym logiczna kolejność wymaga scharakteryzowania cech sieci przedsiębiorstw. Utrzymując łączność z poprzednim podrozdziałem, w pierwszej kolejności można wskazać na deskrypcję cech przez elementy składowe sieci przedsiębiorstw, a więc węzły oraz relacje.

1.2.1. Cechy sieci przedsiębiorstw

E. Stańczyk-Hugiet oraz J. Gorgól zidentyfikowały wiele cech charakteryzujących węzły jako element sieci przedsiębiorstw (rys. 1.4).

Rysunek 1.4. Cechy sieci przedsiębiorstw przez charakterystykę węzłów

Źródło: opracowanie własne na podstawie [Stańczyk-Hugiet, Gorgól 2012, s. 25].

Pierwszą cechą charakterystyczną dla przedsiębiorstw będących uczestnikami sieci jest posiadanie zdolności do tworzenia relacji między sobą[46], które są odpowiedzialne za ich ostateczny kształt.

Kolejną cechą charakterystyczną dla węzłów jest autonomiczność przedsiębiorstw. Odnosi się ona przede wszystkim do autonomiczności prawnej i kapitałowej. Już na poziomie ontologii sieci przedsiębiorstw podkreśla się autonomiczność poszczególnych węzłów. O ile autonomiczność prawna nie wzbudza żadnych wątpliwości, o tyle autonomiczność kapitałowa wywołuje pewne dyskusje i kontrowersje. Niektórzy autorzy przyjmują, że nie może być żadnych powiązań kapitałowych między przedsiębiorstwami, np. [Górzyński, Pander, Koć 2006, s. 16]. Inni dopuszczają taką możliwość, przyjmując, że można uznać za sieć układ stworzony przez przedsiębiorstwa niezależne kapitałowo bądź powiązane, lecz w niewielkim stopniu, np. [Dwojacki, Nogalski 1998, s. 9], a nawet za sieć uznają rozproszone jednostki należące do jednej grupy kapitałowej [Brilman 2002, s. 427]. Na pytanie, czy takie podejście jest słuszne, A.P. Wiatrak [2003, s. 7-8] odpowiada twierdząco, zauważając, że takie ujęcie ma swoje uzasadnienie w większości grup kapitałowych, które bardzo często mają dużą autonomię w podejmowaniu decyzji dotyczących przyszłych działań.

Analizując powyższe podejścia, należy zasygnalizować pewne trudności, przed którymi stoi badacz sieci przedsiębiorstw. Po pierwsze, jeśli dopuszcza się niewielkie powiązania kapitałowe między przedsiębiorstwami w sieci, należy ustalić wartości progowe (lub algorytm obliczania), oddzielające niewielkie powiązania od znacznego powiązania kapitałowego. Natomiast w odniesieniu do kwestii zaliczania grupy kapitałowej jako sieci przedsiębiorstw pomocnym rozwiązaniem może się okazać omawiana w podrozdziale 1.1.2. różnica między przedsiębiorstwem sieciowym a siecią przedsiębiorstw. Należy bowiem zwrócić uwagę, że zarówno J. Brilman, jak i A.P. Wiatrak użyli określeń przedsiębiorstwo sieciowe (organizacja sieciowa). Biorąc zatem pod uwagę ten fakt oraz rozważania zawarte w podrozdziale 1.1.2, można zaproponować podejście alternatywne, zakładające, że o ile jest możliwe zaliczenie grupy kapitałowej do przedsiębiorstwa sieciowego (organizacji sieciowej)[47], o tyle nie powinno się takiego podejścia stosować w przypadku sieci przedsiębiorstw. Byłby to zatem kolejny asumpt do proponowanego w podrozdziale 1.1.2 nietraktowania tych pojęć jako synonimów.