Prolog
Szpieg i gryzipiórek
Po raz pierwszy przekroczyłem próg
Centralnej Agencji Wywiadowczej w 1988 roku jako młody dziennikarz,
który właśnie wrócił z długiej podróży do Afganistanu. Wybrałem się tam,
by przygotować reportaż o wartych wiele miliardów dolarów dostawach
broni dla afgańskich partyzantów, których dżihad przeciwko radzieckim
najeźdźcom był ostatnią wielką bitwą zimnej wojny. Przed wyjazdem
zadzwoniłem do rzecznika CIA z prośbą o spotkanie informacyjne, ale
człowiek ten stanowczo odmówił. Pojechałem więc do Afganistanu. Nie
minął nawet dzień od mojego powrotu za biurko w Waszyngtonie, gdy
zadzwonił telefon. Czy nie zechciałbym przyjść na spotkanie teraz? Nie
miałem pojęcia, że za chwilę odkryję powołanie swego życia.
Pokonałem dziesięciokilometrową trasę do położonego pośród wirginijskich
lasów Langley i wszedłem do holu siedziby agencji. Po lewej widniał
wyryty na ścianie cytat z Ewangelii według Świętego Jana: "Poznacie
prawdę, a prawda was wyzwoli". Naszła mnie wtedy pewna myśl: Czy można
poznać prawdę o CIA? Czy mógłbym o niej pisać tak, jak kiedyś, gdy byłem
początkującym dziennikarzem, pisałem o policji i sądach? Jedyną drogą do
tego były rozmowy z weteranami agencji, słuchanie ich i próba
zrozumienia, jak służba wywiadowcza działa w otwartym, demokratycznym
społeczeństwie.
Kilka miesięcy później zadzwoniłem do Richarda Helmsa, który przez
siedem lat za prezydentury Johnsona i Nixona pełnił funkcję dyrektora
CIA, a potem został przez nich zwolniony, gdy odmówił zatuszowania
sprawy włamania do Watergate pod fałszywym pretekstem, że chodzi o kwestię bezpieczeństwa narodowego. Helms, jeden z założycieli CIA, szef
tajnej służby agencji1 podczas
kryzysu kubańskiego i na początku wojny w Wietnamie, był eleganckim
niczym brytyjski bankier błyskotliwym gawędziarzem, który lubił wypić
piwo w porze lunchu. Zapewnił mi wielogodzinne specjalistyczne
przeszkolenie z historii CIA. W 1947 roku, w początkach agencji, jej
zadaniem było poznanie wroga. Szpiedzy mieli wydobywać tajemnice Kremla,
analitycy badać je, a dyrektorzy składać raporty prezydentowi Stanów
Zjednoczonych. "Na początku nie wiedzieliśmy nic - powiedział mi Helms.
- Nasza wiedza o tym, co robiła druga strona, o jej zamiarach i możliwościach, była zerowa lub prawie zerowa. Jeśli udało się zdobyć
książkę telefoniczną albo plan lotniska, to była najprawdziwsza bomba. W wielu sprawach dotyczących świata byliśmy ciemni jak tabaka w rogu".
Szanse na pozyskanie informacji były znikome. Po roku zadania musiały
się zmienić. Wpływy Sowietów rozlały się na ponad połowę Europy.
Pentagon i Departament Stanu nakazały CIA zwalczać ogień ogniem i powstrzymać siły komunizmu. Poznawanie świata metodami szpiegowskimi
zostało zastąpione przez zmienianie świata tajnymi działaniami. Helms
uznał to za katastrofalny błąd. Do 1950 roku CIA stworzyła siły
paramilitarne i przez cztery lata usiłowała przeniknąć do Rosji, Polski,
Ukrainy, Chin i Korei Północnej, a zwerbowanych agentów obcego
pochodzenia próbowała zrzucać ze spadochronem za linie wroga. Były to
akcje samobójcze, a ich plany często wykradali komunistyczni szpiedzy.
Przez wiele lat trzymano je w tajemnicy, podobnie jak brutalne prawicowe
zamachy stanu i spiski na życie zagranicznych przywódców. Helms zachował
te tajemnice. Jego następcy, ku ubolewaniu CIA, przeciwnie.
Chciał, bym zrozumiał, że to nie agencja wpadła na pomysł obalenia
reżimu w Iranie czy zabicia Fidela Castro. Każdy prezydent od czasów
Trumana nakazywał CIA interweniować przy użyciu broni i pieniędzy, by
kierować losami narodów, kiedy wysłanie marines nie wchodziło w grę. Jej
funkcjonariusze i agenci tylko wykonywali rozkazy. Realizowali politykę
zagraniczną Stanów Zjednoczonych, ich upoważnienia zaś pochodziły
bezpośrednio od głównodowodzącego. A dyrektorzy, szpiedzy i analitycy
CIA byli zależni od jego zaufania do dostarczanych przez nich informacji
wywiadowczych. Gdyby im nie wierzył, ich praca nie miałaby sensu.
Nauczyli się, że niebezpiecznie jest mówić prezydentowi to, czego nie
chce słyszeć.
Kiedy w 1993 roku zacząłem pisać o CIA dla "New York Timesa", zimna
wojna już się skończyła, w agencji panował chaos, a dawna zasada
tajności przestała obowiązywać. Zaskakująco wielu wysokich rangą
funkcjonariuszy i analityków z centrali rozmawiało ze mną otwarcie,
podobnie jak wielu przedstawicieli starej gwardii, którzy po dwudziestu
czy trzydziestu latach przeszli na emeryturę i przestali się kryć. CIA
powoli zaczęła udostępniać niektóre ze swoich akt dotyczących
zimnowojennych tajnych operacji w Europie, Azji i Ameryce Łacińskiej.
Zaczął się wyłaniać jaśniejszy obraz jej przeszłości. Szpiegostwo i tajne operacje przestawały być efektowną i romantyczną przygodą, jak
przedstawiano je w filmach. "To nie jest zabawa ani gra - powiedział
Helms. - To brudna i niebezpieczna sprawa". Rzeczywistość była o wiele
ciekawsza niż fikcja.
Zacząłem rozumieć, nie tylko czym zajmowała się CIA, ale także jak
wyglądała praca w tej agencji. Dziennikarze i szpiedzy nie różnili się
od siebie aż tak bardzo. Mogłem wylądować w Chartumie lub Hawanie i powiedzieć po prostu: "Zabierzcie mnie do waszego przywódcy" i zaraz
potem spotkać się z dyktatorem Sudanu lub samym Castro. Pracownicy CIA,
jeśli dobrze rozegrali swoje karty, mieli na całym świecie podobny
dostęp, zarówno do osób u władzy, jak i rebeliantów dążących do ich
obalenia. Werbunek agentów za granicą nie różnił się zbytnio od
pozyskiwania źródeł w CIA, choć dziennikarze nie płacili za informacje,
a szpiedzy tak - i to hojnie. Zarówno szpieg, jak i dziennikarz polegali
na budowaniu zaufania. Kierowała nimi chęć ujawnienia ukrytej prawdy.
Wiedzieli też, że może minąć wiele lat, zanim poznane sekrety pozwolą im
dogłębnie zrozumieć, jak naprawdę funkcjonuje świat. Różnica polegała na
tym, że dziennikarz chciał poznać świat, a CIA miała moc, by go zmienić.
Na przełomie wieków zgromadziłem dostateczną liczbę odtajnionych
dokumentów i przeprowadziłem ponad dwieście wywiadów. Pomyślałem, że
może uda mi się napisać historię pierwszych sześćdziesięciu lat
działalności CIA. Książka Dziedzictwo popiołów ukazała się w 2007
roku, tuż po ujawnieniu informacji o tajnych więzieniach CIA i stosowanych w nich torturach. Agencja dostała rozkaz, by ponownie stać
się tajną armią, a w imię walki z terroryzmem ograniczono jej
kompetencje w zakresie szpiegostwa i analizy. Fałszywe doniesienia na
temat arsenałów Saddama Husajna doprowadziły Stany Zjednoczone do
inwazji na Irak i okupacji tego kraju, co było najbardziej katastrofalną
decyzją w polityce zagranicznej od czasów wojny w Wietnamie. W pewnym
sensie książka ta odzwierciedlała mroczną atmosferę tamtych czasów.
Kiedy patrzę wstecz, zdaję sobie sprawę, jak wiele nie wiedziałem o działaniach CIA w kraju i za granicą po atakach z 11 września - i jak
wiele trzeba się jeszcze dowiedzieć o tajnej historii tej agencji w kolejnych dziesięcioleciach. Wiosną 2022 roku postanowiłem więc napisać
książkę Misja. Jest to pierwsza kronika CIA dwudziestego pierwszego
wieku, opowiedziana słowami tych, którzy wtedy działali. Po raz kolejny,
jak wówczas, gdy dopiero zaczynałem się zajmować tematyką CIA, znalazłem
ogromną liczbę osób, które zgodziły się ze mną porozmawiać. Walczyli w Iraku, Afganistanie, Pakistanie, Syrii i kilkunastu innych krajach.
Prowadzili operacje szpiegowskie od Morza Śródziemnego po Pacyfik. Byli
objęci dochodzeniami karnymi w związku z ich zabójczymi operacjami
antyterrorystycznymi i antynarkotykowymi. Próbowali przeniknąć na Kreml
i odnieśli sukces. Organizowali ewakuację żołnierzy i szpiegów w Ukrainie. Wśród nich byli mężczyzna, który stworzył system tajnych
więzień CIA, kobieta, która pomogła rozbić największą na świecie siatkę
przemytu technologii broni jądrowej, szpieg działający pod głębokim
przykryciem, który miał na swojej liście płac prezydentów, szefowie
placówek, którzy służyli na czterech kontynentach, oraz obecny dyrektor
tajnej służby CIA - człowiek, który działał pod przykryciem przez
trzydzieści trzy lata i nigdy wcześniej nie rozmawiał z dziennikarzem.
Dzięki ich szczerości i zaufaniu książka ta została napisana na
podstawie oficjalnych informacji, bez anonimowych źródeł i nieoznaczonych cytatów.
Misja ukazuje się w niebezpiecznych czasach. W Stanach Zjednoczonych
rządzi człowiek, który podziwia dyktatorów i despotów, aspiruje do
władzy autokratycznej, gardzi swobodami obywatelskimi i grozi więzieniem
swoim przeciwnikom. Teraz, gdy Sąd Najwyższy orzekł, że nie można ścigać
prezydentów za przestępstwa popełnione podczas sprawowania urzędu, mogą
oni swobodnie nadużywać swojej władzy. Mogą kazać CIA szpiegować
Amerykanów, zwalczać wrogów wewnętrznych, bezkarnie przeprowadzać
zabójstwa polityczne oraz potajemnie wywoływać wojny.
Od początku dwudziestego pierwszego wieku CIA przeszła dwie
transformacje. Na początku agencja nie wiedziała właściwie nic o Al-Kaidzie i nie zdołała zapobiec katastrofie o skutkach bardziej
niszczycielskich niż atak na Pearl Harbor. Następnie jej fałszywe
doniesienia o zagrożeniach dla istnienia narodu przeraziły Biały Dom i podpaliły lont katastrofalnej wojny w Iraku. Te nieszczęścia były
konsekwencją braku rzetelnych danych wywiadowczych. W ciągu ostatniej
dekady, wraz z wygaszaniem wojny z terroryzmem, CIA powoli wróciła do
wykonywania swego pierwotnego zadania, czyli do szpiegowania. Agenci
ponownie są wykorzystywani do zrozumienia intencji i możliwości wrogów
Ameryki w Moskwie i Pekinie, Teheranie i Pjongjangu. Nowa zimna wojna
powoli eskaluje i zmierza ku egzystencjalnemu zagrożeniu. Tylko dobre
dane wywiadowcze mogą zapobiec niespodziewanemu atakowi, fatalnej
pomyłce w ocenie sytuacji i bezsensownej wojnie. Jednak nawet najlepsze
dane wywiadowcze nie przekonają przywódcy, który nie zechce ich poznać.
Jednym z największych wyzwań stojących przed CIA w najbliższym czasie
będzie człowiek w Białym Domu - autorytarny przywódca, który stanowi
główne zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Stanów Zjednoczonych od
początku tego stulecia.
Clandestine service - wydział operacyjny wywiadu osobowego CIA, do 1973 roku pod nazwą Directorate of Plans, później Directorate of Operations, od 2004 National Clandestine Service, a od 2015 ponownie Directorate of Operations (przyp. red.). [wróć]
Rozdział pierwszy
Chmury na horyzoncie
Rankiem 20 kwietnia 2001 roku George Tenet
podziwiał przez szklaną ścianę swego biura na siódmym piętrze siedziby
Centralnej Agencji Wywiadowczej widok pełen spokoju - wysokie zielone
drzewa ciągnące się jak okiem sięgnąć. Wiedział, że na horyzoncie czai
się coś strasznego. Bezskutecznie próbował przekonać prezydenta Stanów
Zjednoczonych, że krajowi grozi katastrofalny atak. Obawiał się też, że
istnieje ogromna przepaść między tym, do czego zdolna jest CIA, a tym,
czego będzie się od niej wymagać, gdy już dojdzie do tragedii.
Tenet objął kierownictwo CIA w lipcu 1997 roku jako piąty dyrektor w ciągu sześciu burzliwych lat. Owego lata agencja obchodziła
pięćdziesiątą rocznicę powstania, ale celebrowano ją raczej
powściągliwie. Wielu jej szefów z czasów zimnej wojny opłakiwało upadek
amerykańskiego wywiadu. "Jedyne pozostałe supermocarstwo nie interesuje
się wystarczająco tym, co dzieje się na świecie, by zorganizować i prowadzić służbę wywiadowczą - powiedział Richard Helms. - Jako kraj
zupełnie od tego odeszliśmy"1.
Koniec zimnej wojny zrujnował najsłynniejszą agencję wywiadowczą świata.
Jak mogła być wielka bez wielkiego wroga? Upadek Związku Radzieckiego
uderzył w CIA niczym "meteoryt w dinozaury. Potem już nic nie było takie
samo", napisał Richard Kerr, zastępca dyrektora w latach
1989-19922. "Kiedyś CIA bez trudności mogła być wyjątkowa i owiana aurą tajemnicy - powiedział ostatni szef wydziału tajnej służby
do spraw radzieckich, Milt Bearden. - To nie była instytucja. To była
misja. A misja była krucjatą. Potem odebraliście nam Związek Radziecki i nie pozostało nam już nic. Nie mamy historii. Nie mamy bohatera. Nawet
nasze medale są tajne. A teraz misja się skończyła. Fini"3.
CIA miała swoją historię, choć Amerykanie niewiele o niej wiedzieli. Jej
tajne kroniki wypełniały krótkotrwałe triumfy i kilka długotrwałych
sukcesów w walce z imperium radzieckim, indywidualne zwycięstwa
dzielnych szpiegów i błyskotliwych analityków. Jednak publiczne zapisy
były litanią porażek instytucjonalnych naszpikowaną nieudanymi tajnymi
operacjami narzuconymi przez politykę zagraniczną każdego prezydenta od
czasów II wojny światowej.
Prezydent Harry Truman powołał CIA w 1947 roku, aby zapobiec kolejnemu
Pearl Harbor, a nie po to, żeby toczyć zimną wojnę. "Chodziło o to,
żebyśmy mieli organizację, której analitycy mogliby się przyglądać
wszystkim wydarzeniom za granicą bez względu na to, jak tajne by one
były - powiedział Helms. - Agencja została stworzona do analizowania
danych wywiadowczych, a nie do prowadzenia tajnych operacji". Do
zmieniania świata zmusił CIA dopiero "zbieg okoliczności": prezydent
Dwight Eisenhower nakazał agencji obalić po cichu wybrane w wolnych
wyborach rządy Iranu i Gwatemali. Ale zamachy stanu bynajmniej nie były
ciche. Funkcjonariusze CIA wywołali spore zamieszanie, wykonując
rozkazy. "Zwrócili na siebie za dużo uwagi - stwierdził Helms - a wraz z tą uwagą CIA zaczęto utożsamiać z tajnymi operacjami", siłą, którą
swobodnie posługiwali się imperialni prezydenci w niebezpiecznych
czasach.
Zaufanie prezydenta Johna F. Kennedy'ego do CIA zostało nadszarpnięte po
tym, jak w 1961 roku zlecił on jej inwazję na Kubę i obalenie Fidela
Castro. Zatoka Świń stała się niezmywalnym symbolem porażki. CIA pomogła
zapobiec wybuchowi wojny jądrowej podczas kryzysu kubańskiego w 1962
roku, ale od tamtej pory rzadko udawało jej się dzięki szpiegostwu
przewidzieć zamiary i możliwości Kremla. Pod koniec lat sześćdziesiątych
i na początku siedemdziesiątych najlepsi analitycy agencji często
informowali Geralda R. Forda, przywódcę mniejszości w Izbie
Reprezentantów i głównego nadzorcę wydatków wojskowych. "Mieli wykresy
na ścianach, mieli dane liczbowe - wspominał prezydent Ford na
emeryturze. - A wywnioskowali z nich, że za dziesięć lat Stany
Zjednoczone będą w tyle za Związkiem Radzieckim pod względem potencjału
militarnego, wzrostu gospodarczego i siły naszej gospodarki. To była
przerażająca prezentacja", ale "mylili się o sto osiemdziesiąt stopni.
To byli najlepsi ludzie, jakich mieliśmy, tak zwani eksperci
CIA"4.
Wiosną 1975 roku, gdy upadał Sajgon, śledczy z Senatu zdołali przebić
się przez mury obronne CIA. Ujawnili oni historię nieudanych zamachów na
przywódców innych państw, a także pełne napięć powiązania agencji z prawicowymi rządami, generałami i bojówkami. Śledztwa te "osłabiły nasze
relacje z partnerami na całym świecie - powiedział w 1997 roku prezydent
George H.W. Bush, który dwadzieścia lat wcześniej był dyrektorem
agencji. - Sprawiły, że wiele osób za granicą przestało współpracować z CIA, do tego podkopały morale" jej szpiegów, których Bush nazwał
"zapewne najlepszą grupą oddanych urzędników państwowych, jakimi
dysponuje ten kraj"5. W 1985 roku dyrektor CIA za prezydentury
Ronalda Reagana, William J. Casey, wciągnął tych agentów w niedorzeczny
i nielegalny plan sprzedaży broni do Iranu, czerpania z tego zysków i przekazywania ich kontrrewolucjonistom prowadzącym tajną wojnę w Ameryce
Środkowej. Operacja ta doprowadziła do postawienia zarzutów karnych
wysokim rangą funkcjonariuszom CIA, których prezydent Bush ułaskawił na
kilka dni przed opuszczeniem Białego Domu w grudniu 1992 roku. Wśród
nich znalazł się Duane "Dewey" Clarridge, założyciel centrum
antyterrorystycznego1 CIA. Na emeryturze twierdził, że CIA
stoi na skraju upadku. W 1997 roku Clarridge napisał, że agencja
"przestała być naprawdę skuteczną służbą wywiadowczą" i zostanie
odbudowana, dopiero "gdy dotknie nas jakaś straszliwa
katastrofa"6.
"Ku katastrofie"
Wkrótce po tym, jak latem owego roku Tenet pojawił się w gabinecie
dyrektora, miał koszmarną wizję przyszłości. Widział siebie
zmierzającego "ku katastrofie" - jako kapitana przerdzewiałego statku na
wzburzonym morzu walczącego z pożarem w maszynowni. Gdyby nie ugasił
ognia, "organizacja i wszyscy jej członkowie utonęliby"7.
Tenet obiecał przebudować CIA na miarę dwudziestego pierwszego wieku i podobnie jak radzieckie Biuro Polityczne miał swój plan pięcioletni.
Jednak czas płynął, a do realizacji jego celów ciągle brakowało pięciu
lat. Mimo to na początku nowego tysiąclecia funkcjonariusze CIA
prowadzili kilka niezwykłych operacji. Osaczali zbrodniarzy wojennych na
Bałkanach i stawiali ich przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym w Hadze, chwytali islamskich terrorystów i wysyłali ich do cel w Kairze,
knuli spiski, by rozbić siatki przemytnicze prowadzone przez
pakistańskiego naukowca, który sprzedał technologię broni jądrowej Korei
Północnej i Libii, a także próbowali dopaść Usamę Ibn Ladina w Afganistanie. CIA wciąż miała szpiegów biegłych w swoim rzemiośle oraz
analityków z gruntowną wiedzą fachową. Wciąż miała na podsłuchu niektóre
zagraniczne pałace i parlamenty, wielu prezydentów i premierów wciąż nie
mogło nawet kichnąć, żeby CIA tego nie usłyszała. Zbudowała nowe służby
wywiadowcze w krajach postradzieckich, od Polski po Uzbekistan.
Utrzymywała hojnie finansowane kontakty z zagranicznymi szefami siatek
szpiegowskich, którzy wymieniali informacje wywiadowcze na gotówkę.
Jednak CIA nie była już globalną agencją wywiadowczą. Wiele krajów,
które niegdyś uznawano za kluczowe, było teraz bez nadzoru. W latach
dziewięćdziesiątych zamknięto ponad trzydzieści zagranicznych placówek i baz, a wiele z tych, które pozostały, miało o jedną trzecią mniej
pracowników niż dziesięć lat wcześniej. Nie gromadzono niezbędnych
danych wywiadowczych, a te, które udało się zebrać, nie były odpowiednio
analizowane. U progu ery informacyjnej funkcjonariusze i analitycy CIA
pracowali przy użyciu przestarzałych technik, z trudem wyodrębniając
istotne fakty z kakofonii szumu tła. Hank Crumpton, zastępca szefa
centrum antyterrorystycznego, opisał stan rzeczy w biurach mieszczących
się w piwnicy: "Na podłodze mieliśmy rozłożone stosy papierów.
Zgromadziliśmy pudła pełne surowych danych, a ludzie mozolnie, strona po
stronie, przeglądali pliki kartek"8. Nie tak powinno się
prowadzić służbę wywiadowczą w dwudziestym pierwszym wieku.
Amerykanie kiedyś mogli sobie wyobrażać CIA jako wszechpotężną siłę
dysponującą kryształowymi kulami pozwalającymi przewidzieć przyszłość
oraz srebrnymi kulami, cudownym panaceum zmieniającym świat poprzez
tajne operacje. Jednak Tenet ostrzegł Biały Dom i nadzorców w Kongresie,
że agencja jest na wpół zniszczona, pozbawiona funduszy, a wszelkie
talenty i wiedza fachowa z niej uchodzą. Tajny budżet CIA w 2001 roku
wynosił około 3 miliardów dolarów - po uwzględnieniu inflacji dawało to
mniej niż pod koniec wojny koreańskiej. Administracja Clintona obniżyła
go o ponad 600 milionów, a pokojowa dywidenda nigdy nie została ponownie
zainwestowana. Jedna czwarta personelu CIA, prawie 5 tysięcy osób, z których wiele miało wieloletnie doświadczenie, odeszła w latach
dziewięćdziesiątych, przez co szeregi agencji zostały rozpaczliwie
uszczuplone. Tajna służba, serce i dusza CIA - szpiedzy, szefowie
placówek, funkcjonariusze prowadzący i kadry działające pod głębokim
przykryciem, których zadania obejmowały prowadzenie tajnych operacji,
rekrutację zagranicznych agentów, penetrację wrogich służb wywiadowczych
oraz rozbijanie siatek terrorystycznych - liczyła zaledwie tysiąc osób.
Jak Tenet powtarzał każdemu, kto chciał słuchać, w samym Nowym Jorku
było więcej agentów FBI niż funkcjonariuszy CIA za granicą. Szczególnie
przygnębiający był odpływ analityków wywiadu, a rozpacz pozostałych
zdziesiątkowanych talentów pogłębiała się z powodu bezcelowego
dryfowania amerykańskiej polityki zagranicznej w świecie po zimnej
wojnie. Tęsknili za "poczuciem kierunku, poczuciem tego, czym jest
misja", powiedział ich dyrektor, John Gannon9.
Do agencji napłynęła zaledwie garstka nowych pracowników. Rekrutacja
spadła niemal do zera. Kiedy Tenet objął stanowisko, jedynie sześć osób
ukończyło ostatni sześciomiesięczny kurs szkoleniowy CIA na "Farmie" -
ośrodku szkoleniowym dla nowych funkcjonariuszy, położonym niedaleko
Williamsburga w stanie Wirginia. Co mogłoby skłonić utalentowanego
absolwenta studiów do podjęcia trudnej, często niebezpiecznej, a czasem
nieczystej działalności szpiegowskiej, skoro mógł zarobić fortunę na
Wall Street lub odkrywać granice nowo powstałej sieci WWW w start-upach
z Doliny Krzemowej, takich jak Google? Świat informacji wydawał się
bardziej obiecujący niż świat tajemnic.
W obliczu ostrej krytyki ze strony Kongresu, zjadliwych artykułów
prasowych na temat nieudanych operacji i nieudolnych raportów oraz
wewnętrznych analiz sugerujących, że zajmował się jedynie przestawianiem
leżaków na pokładzie Titanica, Tenet zaciekle bronił CIA zarówno
publicznie, jak i prywatnie, podnosząc na duchu swoich ludzi, gdy
dołowało ich morale. Tenet, czarujący, nad wyraz serdeczny, taki, co to
klepie po plecach pośród tych, którzy chętniej wbiliby w nie nóż,
promieniał radością, gdy rozmawiał z pracusiami w stołówce CIA, wpadał
bez zapowiedzi do ich boksów i pytał, co u nich słychać, kozłował piłką
do koszykówki na pastelowych korytarzach agencji i ożywiał konferencje
na siódmym piętrze, śpiewając na całe gardło hymny swej młodości. (Jego
ulubionym utworem był Respect Arethy Franklin). W przeciwieństwie do
niektórych swoich poprzedników Tenet do wszystkiego doszedł sam: był
synem uchodźców wojennych z Grecji i Albanii, którzy osiedlili się w Queens i prowadzili garkuchnię o nazwie 20th Century Diner. Wyglądał jak
detektyw z wydziału zabójstw nowojorskiej policji: korpulentny,
kompulsywnie żujący wilgotne cygara, w pogniecionych garniturach, z ziemistą cerą i zaczerwienionymi oczami.
"Przez wiele bezsennych nocy zastanawiałem się, czy podołam temu
zadaniu, biorąc pod uwagę ogromne wyzwanie, jakie przede mną stało -
napisał Tenet we wspomnieniach. - Żadne wcześniejsze doświadczenia mnie
na to nie przygotowały"2 10.
Za kadencji Teneta wszystko nadal szło nie tak jak trzeba. CIA
nieudolnie przeprowadziła zakrojoną na szeroką skalę tajną operację, by
podkopać pozycję Saddama Husajna. Dziesiątki zwerbowanych przez agencję
Irakijczyków zostało schwytanych, byli torturowani, a potem ich
stracono. Analitykom CIA nie udało się ostrzec przed dość oczywistymi
zamiarami Indii, które zamierzały przeprowadzić test broni jądrowej, co
zmieniło równowagę sił na świecie. Były szef placówki w Bukareszcie,
wówczas instruktor na "Farmie", został skazany za szpiegostwo na rzecz
Moskwy - ujawnił tożsamość nowo zwerbowanych szpiegów z ostatnich trzech
lat. Był jednym z czterech funkcjonariuszy CIA i FBI, którzy przeszli na
drugą stronę i zapewnili Kremlowi trwałą przewagę pozwalającą na
niweczenie amerykańskich operacji wywiadowczych, manipulowanie raportami
CIA, wprowadzanie w błąd Białego Domu i dezorientowanie Pentagonu. A wszystko to bynajmniej nie działo się w tajemnicy. Prawie wszystkie
wpadki CIA trafiały na pierwsze strony "New York Timesa" i "Washington
Posta" - powracający koszmar kierownictwa agencji oraz wrzodziejąca rana
na jej wizerunku publicznym i pozycji politycznej.
Przerażająca prawda była taka, że CIA borykała się z niewiarygodną
przepaścią między ograniczonymi możliwościami a ogromną
odpowiedzialnością. "System jest tak dysfunkcyjny, że porażka
wywiadowcza jest nieunikniona", ostrzegł Russ Travers, zawodowy
analityk, który później został wysokim rangą urzędnikiem do spraw
zwalczania terroryzmu, w artykule opublikowanym w 1997 roku przez
wewnętrzny biuletyn CIA11. Travers przewidywał, że do 2001 roku
Ameryka może zostać "kompletnie zaskoczona" atakiem terrorystycznym.
Tenet i jego współpracownicy doszli do identycznego wniosku w ściśle
tajnym raporcie: jeśli nie wprowadzi się "istotnych i radykalnych zmian
w sposobie gromadzenia, analizowania i opracowywania danych
wywiadowczych przez państwo", Stany Zjednoczone wkrótce doświadczą
"katastrofalnej, systemowej porażki wywiadowczej"12. Data
tego ostrzeżenia to 11 września 1998 roku.
Miesiąc wcześniej Al-Kaida przeprowadziła jednocześnie zamachy bombowe
przy użyciu ciężarówek pułapek na dwie amerykańskie ambasady w Afryce
Wschodniej, w których zginęło dwunastu Amerykanów, jedenastu
Tanzańczyków i 224 Kenijczyków. To, że Ibn Ladinowi udało się uderzyć
naraz w dwa cele położone prawie 5 tysięcy kilometrów od jego bazy w Afganistanie, ujawniło wysoki poziom planowania strategicznego i wyrafinowany sposób przeprowadzenia ataku, które stanowiły nowość na
skalę światową, oraz sieć terrorystyczną zdolną do uderzenia w dowolnym
miejscu na Ziemi. Do CIA po raz pierwszy dotarło, że Ibn Ladin jest w stanie wcielić w życie swoją deklarację wojny przeciwko Stanom
Zjednoczonym. Podczas gdy CIA ścigała podejrzanych o zamachy bombowe w Afryce, na Bliskim Wschodzie i na Bałkanach, coraz większa liczba
szpiegów w terenie i analityków w centrali głowiła się nad pytaniem, jak
powstrzymać kolejny atak Al-Kaidy.
Tenet uznał, że będzie to nowe zadanie CIA. Wojna z terroryzmem mogła
zastąpić wojnę z komunizmem.
Przez pięćdziesiąt lat CIA odgrywała rolę grotu włóczni amerykańskiej
polityki zagranicznej. Każdy prezydent wykorzystywał ją jako tajną broń.
Po żarliwych prośbach Teneta 24 grudnia 1998 roku Bill Clinton upoważnił
CIA do zorganizowania obławy w dzikich rejonach Afganistanu i zabicia
Ibn Ladina przy pomocy zwerbowanych afgańskich watażków.3
Kongres uchwalił, a Clinton podpisał ustawę upoważniającą do
"wykorzystania wszelkich niezbędnych środków, w tym tajnych operacji i siły zbrojnej, w celu zakłócenia funkcjonowania, rozbicia i zniszczenia
międzynarodowej infrastruktury wykorzystywanej przez międzynarodowych
terrorystów". Prawnicy CIA, wyczuleni na niuanse, zinterpretowali słowo
"infrastruktura" jako wszystko, co wspiera terrorystów - w tym samych
terrorystów. Jednak agencja nie miała dość pieniędzy, ludzi, a przede
wszystkim informacji wywiadowczych niezbędnych do prowadzenia wojny z Al-Kaidą. Opracowanie przez CIA planu, który miałby choć minimalne
szanse powodzenia, wymagało dziewięciu miesięcy i zmiany kierownictwa
centrum antyterrorystycznego. Tymczasem Clinton stracił zaufanie do
możliwości agencji i cofnął pozwolenie na zabijanie. Ten fatalny błąd
osłabił pozycję Teneta w Białym Domu.
Pentagon zaprosił CIA do wyboru celu podczas operacji lotniczej NATO w Serbii, która miała doprowadzić do obalenia przywódcy odpowiedzialnego
za ludobójstwo, Slobodana Miloševicia. Po uderzeniu, 7 maja 1999 roku,
generał Wes Clarke, dowódca sił amerykańskich na Bałkanach, wściekły
zadzwonił do Langley. "Po kiego CIA kazała mi zbombardować chińską
ambasadę w Belgradzie?", zapytał13. Dostał informację, że w budynku mieści się serbski magazyn wojskowy. Jego inteligentne bomby
zabiły trzy osoby w ambasadzie i raniły dwadzieścia. Chiński ambasador,
co zrozumiałe, nazwał to barbarzyństwem. Tenet przebywał w Londynie,
kiedy odebrał telefon od doradcy do spraw bezpieczeństwa narodowego
Clintona, Sandy'ego Bergera. "Lepiej natychmiast wracaj - usłyszał. -
Próbuję uratować twój stołek". Wymagało to sporo wysiłku, ale Tenet
pozostał na stanowisku.
Gdy dziewięć dni przed inauguracją 20 stycznia 2001 roku Tenet spotkał
się z prezydentem elektem George'em W. Bushem, sądził, że zostanie
zwolniony. Był człowiekiem Clintona, a od czasów Richarda Helmsa w 1969
roku żaden dyrektor CIA nie przetrwał przejścia władzy prezydenckiej z rąk jednej partii do drugiej. Przygotował się na zwolnienie, ale nic
takiego się nie stało. "Pozwólmy po prostu, żeby przez jakiś czas sprawy
biegły swoim torem, i zobaczymy, jak się potoczą", powiedział Bush. "Nie
byłem ani w zespole, ani poza nim - wspominał Tenet. - Byłem na okresie
próbnym"14.
Gdyby nie doprowadził do katastrofy, pozostałby na stanowisku dyrektora
Centralnej Agencji Wywiadowczej. Trzy miesiące później, 20 kwietnia 2001
roku, doszło do tragedii na skalę nieznaną dotąd w historii CIA.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
Counterterrorism center (CTC) - powstałe w 1986 roku jako Counterterrorism Task Force, obecnie nosi oficjalną nazwę Counterterrorism Mission Center (CTMC) (przyp. red.). [wróć]
Zanim w lipcu 1995 roku, w wieku czterdziestu dwóch lat, Tenet został zastępcą dyrektora CIA, kierował zespołem pracującym przy senackiej komisji ds. wywiadu oraz pełnił funkcję dyrektora ds. wywiadu w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego. Od grudnia 1996 roku pełnił obowiązki dyrektora CIA aż do formalnego mianowania go na to stanowisko w lipcu 1997 roku. [wróć]
Zarówno Clinton, jak i Tenet doznali całkowitej amnezji w delikatnej sprawie zamachu. "Mamy tu rozkaz zabicia Ibn Ladina, który prezydent Clinton podpisał dosłownie w Wigilię Bożego Narodzenia 1998 roku", powiedział Philip Zelikow, który pełnił funkcję dyrektora wykonawczego komisji ds. 11 września. Jednak "Tenet twierdził, że nie pamięta" tego rozkazu. Następnie, w lutym 1999 roku, CIA chciała wykorzystać do wykonania tego zadania nową grupę afgańskich watażków, potrzebowała więc zaktualizowanego upoważnienia. "Zwrócili się do prezydenta z prośbą: "Czy mógłby pan to podpisać jeszcze raz?" - powiedział Zelikow. - Chodziło o ten sam dokument, który podpisał w 1998 roku. Wykreślił kluczowe sformułowania dotyczące zabójstwa i napisał odręcznie, w zasadzie zmienił to na schwytanie [...]. Pokazałem to Clintonowi i zapytałem: "Dlaczego pan to zrobił?". Odpowiedział: "Nie pamiętam. Nie wiem"" (relacja ustna Zelikowa, Miller Center, Uniwersytet Wirginii). [wróć]