SPIS TREŚCI

WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP 1. GODNOŚĆ OSOBY LUDZKIEJ W UJĘCIU ŚW. TOMASZA Z AKWINU Trojakie współczesne rozumienie godności człowieka Przegląd różnych znaczeń terminu "godność" obecnych w dziełach św. Tomasza z Akwinu Godność jako indywidualne samoistne bytowanie w racjonalnej naturze Rozumna natura jako komponent godności osoby Sposób istnienia w sobie i dla siebie jako komponent godności osoby Godność jako bycie celem samym w sobie, wynikające ze sposobu istnienia w sobie i dla siebie samego Orzekanie godności i bycia osobą o Bogu Godność ludzka jako zdolność do życia rozumnego i moralności oraz jako aktualizacja tej zdolności Godność jako wyznacznik uprzywilejowanej pozycji człowieka w porządku wszechświata Stworzenie człowieka na obraz Boży jako przejaw godności człowieka Godność ludzka w przypadkach szczególnych, a zwłaszcza w Chrystusie Rozmyślna bezrozumność i zezwierzęcenie człowieka Kara śmierci a godność człowieka Celowościowy dynamizm godności człowieka jako czynnik łączący różne jej aspekty Wpływ przeakcentowania roli sposobu istnienia i niedowartościowania rozumnej natury na koncepcję godności i jej utraty Zależność rozumienia utraty godności od założonej uprzednio koncepcji wolności Zależność godności od wzajemnego poszanowania jej u innych i od sprawiedliwości 2. KONCEPCJA MIŁOSIERDZIA WEDŁUG ŚW. TOMASZA Z AKWINU Definicja miłosierdzia Kwestia osobistej odpowiedzialności człowieka za własne szczęście i nieszczęście Cechy zła i związanego z nim nieszczęścia stanowiącego motyw miłosierdzia Pewien aspekt niesprawiedliwości każdego nieszczęścia Warunek osobistej podatności na nieszczęście drugiego człowieka Miłosierdzie jako cnota, a nie emocja Miłosierdzie a epikeja i łagodność Konieczność sprawiedliwości dla właściwego rozumienia miłosierdzia Przeszkody i przeciwieństwa dotyczące miłosierdzia Dar rady, uczynki i wartość miłosierdzia Miłosierdzie Boże Nauczanie Jana Pawła II a koncepcja św. Tomasza Cena miłosierdzia Bożego, nadziei i radości, jaką nam ono daje 3. OFIARA JAKO AKT CNOTY RELIGIJNOŚCI WEDŁUG ŚW. TOMASZA Z AKWINU Co to jest religijność? Ofiara zewnętrzna jako znak ofiary wewnętrznej Poprawność składania ofiar Czy ofiara to smutna konieczność? 4. ŚWIĘTY TOMASZ Z AKWINU O POCZĄTKACH LUDZKIEGO ŻYCIA Teoria opóźnionej hominizacji według św. Tomasza z Akwinu Wady teorii opóźnionej hominizacji w świetle współczesnej wiedzy biologicznej Racjonalna dusza jako zasada życia, determinująca kształtowanie się ciała, które jest typowe dla niej samej, a nie odwrotnie 5. O NATURZE AUTORYTETU, STRATEGII I MEANDRACH JEGO DEFINIOWANIA Definicja szersza i węższa Autorytety realne a autorytet idealny Rola odniesienia do wartości w definiowaniu autorytetu "Autorytet" jako pojęcie analogiczne Kontrowersyjny deontyczny autorytet sankcji Krytyka deontycznego autorytetu sankcji Posłuszeństwo niechętne i posłuszeństwo pozyskane sankcją sprawiedliwą Autorytet jako wartość przyporządkowana realizacji innych wartości 6. SUMIENIE A AUTORYTET URZĘDU NAUCZYCIELSKIEGO KOŚCIOŁA Magisterium w kontekście relacji pomiędzy sumieniem a autorytetem Wolnośc sumienia a wolność błądzenia Magisterium a nauczanie teologów i sensus fidei 7. ŚWIĘTOŚĆ LUDZKIEJ SEKSUALNOŚCI Nieadekwatność wyłącznie biologicznego rozumienia ludzkiej seksualności Wyłączność i trwałość relacji seksualnej jako moralny obowiązek Wzajemne zależności pomiędzy miłością oblubieńczą a rodzicielstwem Czytelny znak Całkowite i wyłączne wzajemne przeznaczenie oblubieńców a całkowite i wyłączne przeznaczenie rzeczy i osób do kultu religijnego Sakralny charakter ludzkiej seksualności Czystość seksualna Relacja oblubieńcza i obopólna zgoda Zjawisko równi pochyłej Moralne konsekwencje ubezpłodniania aktów seksualnych Niepłodność a świętość seksualności Wizja zbyt piękna, aby była prawdziwa? 8. ZARYS ZAGADNIENIA KŁAMSTWA JAKO CZYNU WEWNĘTRZNIE ZŁEGO Opis kłamstwa i jego wewnętrznego zła Wcześniejsza tradycja rozumienia kłamstwa jako czynu wewnętrznie złego Nowożytne i współczesne koncepcje moralistów katolickich a nauka Kościoła 9. MORALNY DYLEMAT DOTYCZĄCY TERMINACJI CIĄŻ JAJOWODOWYCH ZA POMOCĄ SALPINGOSTOMII LUB METOTREKSATU Negatywna ocena moralna zastosowania salpingostomii i metotreksatu Pozytywna ocena moralna zastosowania salpingostomii i metotreksatu Metafizyczny status trofoblastu Status bytowy trofoblastu a status bytowy embrionu przedimplantacyjnego Fizyczna bezpośredniość letalnego działania na ciele człowieka a odpowiedzialność moralna 10. STANOWISKO MARTINA RHONHEIMERA DOTYCZĄCE MORALNEJ OCENY POSTĘPOWANIA W PRZYPADKU CIĄŻ JAJOWODOWYCH ORAZ W INNYCH SYTUACJACH KONFLIKTÓW ŻYCIOWYCH Salpingostomia i kraniotomia jako moralnie dopuszczalne rozwiązania w konfliktach życiowych Dodatkowe racje przemawiające za moralną dopuszczalnością salpingostomii, lecz przeciwko moralnej dopuszczalności metotreksatu Wpływ fizycznej przyczynowości, intencjonalności i wyboru preferencyjnego na moralną jakość ludzkich czynów Nienormatywny charakter moralnej dopuszczalności letalnych rozwiązań konfliktów życiowych Polemika wzbudzona stanowiskiem martina Rhonheimera Poglądy Rhonheimera a orzeczenia Magisterium Problem granic obowiązywalności etycznego kontekstu sprawiedliwości Zagadnienie zgodności koncepcji Rhonheimera z katolicką teorią aktu moralnego Trudności w obiektywnym rozpoznaniu moralnie istotnych cech konfliktów życiowych Stanowisko św. Tomasza z Akwinu i krytyka jego neoscholastycznej interpretacji Konieczność odnowy współczesnej teologii moralnej wiernej nauczaniu Magisterium 11. LEGALISTYCZNA NEUTRALIZACJA NAUKI O CZYNACH WEWNĘTRZNIE ZłYCH I ABSOLUTNYCH ZAKAZACH MORALNYCH W ADHORTACJI AMORIS LAETITIA Rekonstrukcja funkcji, jaką pełnią okoliczności łagodzące według adhortacji Amoris laetitia Problemy z koncepcją okoliczności łagodzących w adhortacji Amoris laetitia Ryzykowne formy wsparcia ze strony nierzetelnie interpretowanych koncepcji Nierozerwalność małżeństwa jako ideał, którego urzeczywistnianie podlega swoiście pojętemu prawu stopniowości Nieadekwatność ogólnych norm w odniesieniu do szczególnych sytuacji Legalistycznie zdeformowana koncepcja miłosierdzia NOTA BIBLIOGRAFICZNA BIBLIOGRAFIA PISMO ŚWIĘTE I DOKUMENTY KOŚCIOŁA DZIEŁA ŚW. TOMASZA Z AKWINU WYKORZYSTANE NOWOŻYTNE PRZEKŁADY SUMMY TEOLOGII INNE ŹRÓDŁA OPRACOWANIA

Punkty orientacyjne

Table of Contents

WYKAZ SKRÓTÓW

AAS - Acta Apostolicae Sedis DH - H. Denzinger, P. Hünermann, Enchiridion Symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum, editio XLIII, San Francisco: Ignatius Press, 2012 KKK, Katechizm - Katechizm Kościoła katolickiego KPK/83 - Kodeks prawa kanonicznego z 1983 roku PG - Patrologia Graeca PL - Patrologia Latina AL - Franciszek, Adhortacja apostolska Amoris Laetitia

DZIEŁA ŚW. TOMASZA Z AKWINU

De spirit. creat. - Quaestio disputata de spiritualibus creaturis De malo - Quaestiones disputatae de malo De potentia - Quaestiones disputatae de potentia De veritate - Quaestiones disputatae de veritate De correctione fraterna - Quaestio disputata de correctione fraterna Super Sent. - Scriptum super Sententiis Super Rom. - Super Epistolam B. Pauli ad Romanos lectura Q. d. De anima - Quaestiones disputatae de anima Quodlibet - Quaestiones de quolibet SCG - Summa contra gentiles Sententia Politic. - Sententia libri Politicorum ST - Summa theologiae Super II Cor. - Super II Epistolam B. Pauli ad Corinthios lectura Super Heb. - Super Epistolam B. Pauli ad Hebraeos lectura Super Psalmos - In Psalmos Davidis Expositio Super Rom. - Super Epistolam B. Pauli ad Romanos lectura Sententia Ethic. - Sententia libri Ethicorum

WSTĘP

Niniejsza publikacja stanowi zbiór moich artykułów, które miały już swój pierwodruk w różnych czasopismach naukowych lub pracach zbiorowych. Cechą wspólną zagadnień poruszanych w pomieszczonych tu tekstach jest ich znaczenie dla refleksji moralnej prowadzonej z perspektywy teologicznej. Niektóre z tych zagadnień mają charakter ogólny i fundamentalny dla tego typu koncepcji moralności, jaka jest przedmiotem refleksji teologa; funkcjonują jako założenia ważne dla życia moralnego i namysłu dotyczącego spraw szczegółowych. Inne natomiast stanowią ilustrację zastosowania do niektórych trudnych przypadków określonej koncepcji ludzkiego działania, będącej przedmiotem katolickiej teologicznej tradycji moralnej oraz nauczania Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. Dokonane wcześniej przez innych autorów opracowania tej tematyki, z którymi miałem okazję się zapoznać, albo nie były kompleksowe i pozostawiały we mnie pewien niedosyt, albo prowokowały do dalszych przemyśleń i podsumowań, a także otwierały nowe horyzonty, które chciałem przemierzyć i poszukać w nich jakichś punktów orientacyjnych.

Możliwość ponownego zaprezentowania tego, co było i wciąż pozostaje przedmiotem moich naukowych dociekań, stała się okazją do przejrzenia treści tekstów i wprowadzenia niezbędnych poprawek i udoskonaleń. Wraz z upływem czasu poświęconego na badania naukowe w nowym świetle spojrzałem na moje dawniejsze publikacje i wyraźniej dostrzegłem, że miejscami warto by tekst uprościć lub uzupełnić, pewne rzeczy skorygować lub uczynić bardziej klarownym tok wywodu. Mam zatem nadzieję, że wprowadzone modyfikacje się temu przysłużą.

Artykuły zamieszczone w niniejszej publikacji nie są prezentowane w chronologicznym porządku ich powstawania. Najpierw przedstawione zostaną kwestie, które mają charakter bardziej podstawowy i funkcjonują jako ważne założenia dla refleksji moralnej, a następnie te stanowiące przykład zastosowania teorii ludzkiego działania do moralnej oceny wybranych konkretnych czynów ludzkich. Zagadnienia o charakterze bardziej podstawowym, stanowiące założenia dla refleksji moralnej, zostaną przedstawione w dwóch grupach. Najpierw zaprezentujemy te, dla których ujęcia podstawą jest myśl teologiczna św. Tomasza z Akwinu, a następnie te, dla których koncepcje Akwinaty nie stanowią bezpośredniego odniesienia.

Grupę tekstów inspirowanych koncepcjami św. Tomasza z Akwinu otwiera artykuł dotyczący godności osoby ludzkiej. Zagadnienie godności jest niezmiernie ważne dla niektórych nurtów refleksji moralnej, w tym także dla nauki moralnej Kościoła, gdzie godność osoby ludzkiej funkcjonuje między innymi jako jedno z nadrzędnych kryteriów oceny ludzkich czynów i postaw. Czyny i postawy zgodne z godnością są postrzegane jako moralnie dobre, podczas gdy te, które są z nią sprzeczne, ocenia się jako moralnie złe. Jak się jednak okazuje, te same czyny bywają oceniane odmiennie w świetle kryterium godności, co zdradza, że godność nie jest pojęciem o uniwersalnie rozpoznawanej i uznawanej przez wszystkich tej samej treści. Niektórzy rozumieją to pojęcie niezbyt ściśle i posługują się nim w sposób, którego do końca świadomie nie kontrolują. To sprawia, że z takim niedookreślonym pojęciem da się uzgodnić sprzeczne sądy. W związku z tym namysł nad tym, czym jest godność, okazuje się niezmiernie ważny dla refleksji moralnej, a źródłem inspirujących przemyśleń w tej dziedzinie są rozważania św. Tomasza. Artykuł stanowi więc próbę rekonstrukcji Tomaszowej koncepcji godności. Tomasz nie poświęcił tematyce godności odrębnego specyficznego opracowania, lecz omawia ją w licznych miejscach swojego teologicznego dorobku przy okazji prezentowania innych zagadnień. Jego rozumienie godności stanowi ciekawy, choć mało znany wątek jego refleksji i tym samym doniosły wkład do historii ludzkiej myśli.

Następny artykuł z pierwszej grupy opublikowanych w tej książce tekstów poświęcony jest Tomaszowej koncepcji miłosierdzia. O ile problematyka godności nie stanowi dziedziny myśli typowej wyłącznie dla chrześcijaństwa, choć teologia chrześcijańska ze swym rozumieniem osoby znacząco przyczyniła się do wypromowania refleksji godnościowej, o tyle koncepcja miłosierdzia nie wydaje się tak żywo dyskutowana poza kontekstem refleksji inspirowanej religijnie. Zagadnienie miłosierdzia zajmuje ważne miejsce w Biblii, a w sposób szczególny zostało wyeksponowane w postawie i nauczaniu samego Jezusa. W związku z tym miłosierdzie zajmuje także centralne miejsce w życiu i nauczaniu Kościoła oraz w doświadczeniu religijnym i moralnym indywidualnych osób wierzących. Jednak rozumienie tego, czym jest miłosierdzie, w świadomości chrześcijan zwykle nie jest dostatecznie skonceptualizowane, co może prowadzić do wypaczonego jego postrzegania i do poważnych nadużyć, zwykle kosztem sprawiedliwości i godności ludzkiej. Święty Tomasz ze swoją koncepcją miłosierdzia jest ważnym przewodnikiem dla każdego, kto pragnie właściwie zrozumieć, na czym polega autentyczne miłosierdzie i jaka jest jego wartość. Co ciekawe, wydaje się, że systemy etyczne, gdzie brakuje koncepcji miłosierdzia czy jakiegoś jego ekwiwalentu, którego szczególnym wyrazem byłoby przebaczenie win, nie mogą zbytnio "zawyżać poprzeczki" moralnych wymagań. W przeciwnym razie ich normy staną się niewykonalne dla przeciętnego człowieka i w związku z tym będą stanowiły źródło poczucia winy i frustracji dla tych, którzy nie zdołają im sprostać. Można odnieść wrażenie, że z tego powodu autorzy koncepcji moralnych, w których nie przewiduje się jakiegokolwiek miejsca dla miłosierdzia, mają tendencję do zaniżania poziomu etycznych wymagań do tego, co wykonalne dla większości, i są niechętni formułowaniu norm absolutnych. Tymczasem ci, których koncepcja moralności jest otwarta na ideę miłosierdzia, mogą sobie pozwolić na wysoki poziom wymagań moralnych, także tych o charakterze absolutnym i uniwersalnym, gdyż miłosierdzie daje im nadzieję na przebaczenie win i stopniowe dorastanie do zachowania norm, którym na razie nie są w stanie sprostać.

Kolejny artykuł porusza zagadnienie ofiary religijnej. Wydaje się, że w naszych czasach termin "ofiara" nabrał negatywnego znaczenia. Ofiara kojarzy się nam z jakąś stratą, a nikt przecież nie chce ponosić strat. Termin "ofiara" odnosimy do osób poszkodowanych w wyniku działań innych ludzi lub na skutek nieszczęśliwych zdarzeń losowych oraz do tych, którzy nie radzą sobie w życiu i ponoszą straty. Terminem tym określamy także niechętnie płacone przez nas, lecz trudne do uniknięcia koszty realizacji różnych naszych planów. W związku z tym także religie, które wymagają ofiar, kojarzą się raczej negatywnie, wydają się przestarzałe i nieodpowiednie dla współczesnej mentalności sukcesu i równych szans. Dodatkowo paliwem dla naszego negatywnego nastawienia wobec ofiar i wymagających ich religijnych wierzeń mogą być doniesienia o niebezpiecznych działaniach sekt i nadużyciach w Kościele. Ich sprawcy bowiem często usprawiedliwiają je koniecznością wyrzeczeń i ofiar ze strony tych, którym w ten sposób wyrządzili krzywdę. Z drugiej strony, każdy człowiek ma jakieś wartości, które ceni najbardziej, dla których skłonny jest poświęcić inne rzeczy. Nie ma takiego człowieka, który by nie składał w swoim życiu jakichś szeroko pojętych ofiar na rzecz tych wartości, którym służy, gdyż są one dla niego najważniejsze w świetle jego światopoglądowej perspektywy. Wydaje się więc, że bez ofiar nie da się w życiu obyć, pozostaje jedynie pytanie, czy to, czemu się je składa, jest tego rzeczywiście warte. Rozumienie zatem tego, czym jest autentyczna ofiara, jest ważne dla każdego człowieka. Artykuł dotyczący zagadnienia ofiary prezentuje jej rozumienie z perspektywy chrześcijańskiej, a przewodnikiem w tej prezentacji jest św. Tomasz z Akwinu.

O ile trzy pierwsze artykuły dotyczą takich podstawowych zagadnień, w których rozumieniu może na nam pomóc św. Tomasz, o tyle czwarty artykuł (pierwotnie opublikowany w języku angielskim) dotyczy dziedziny początków ludzkiego życia, w której wnioski św. Tomasza należy uznać obecnie za błędne. Zostały one bowiem wyprowadzone przez Akwinatę na podstawie fałszywej przesłanki pochodzącej z biologii, która w średniowieczu - podobnie jak cała dziedzina nauk przyrodniczych - była niezmiernie słabo rozwinięta w porównaniu z jej poziomem w naszych czasach. Wnioskowanie Tomasza nie jest jednak zupełnie bezwartościowe, gdyż zostało przeprowadzone z formalną poprawnością na podstawie poprawnych założeń metafizycznych. Intrygującym pozostaje fakt, że z całego wielkiego dorobku Akwinaty jedynie błędny jego pogląd dotyczący animacji ludzkiego embrionu cieszy się wielkim uznaniem wśród współczesnych liberalnych myślicieli, stanowiących intelektualne zaplecze dla zwolenników moralnej dopuszczalności aborcji. Usiłują oni wzmocnić swoją argumentację w dyskusji z katolikami, wskazując, że nawet św. Tomasz uważał, iż wczesny ludzki embrion nie jest jeszcze istotą ludzką. Wykorzystują jednak instrumentalnie autorytet św. Tomasza, celowo pomijając fakt, że stanowisko Akwinaty dotyczące animacji embrionu jest anachroniczne, gdyż wywodzi się z przestarzałej wiedzy biologicznej, którą dysponowano w jego czasach. Takie instrumentalne wykorzystywanie poglądów Tomaszowych jest nierzetelne i nieuczciwe wobec samego Tomasza, który nie jest w stanie zabrać dzisiaj głosu w tej debacie.

Trzy kolejne artykuły także dotyczą zagadnień stanowiących założenia dla refleksji moralnej, takich jednak, dla których opracowania myśl teologiczna św. Tomasza nie stanowi bezpośredniego odniesienia. Dwa pierwsze teksty omawiają problematykę autorytetu. Pierwszy z nich poświęcony został naturze autorytetu i jego rozumieniu, natomiast drugi ukazuje relację pomiędzy szczególnym autorytetem, jakim jest Urząd Nauczycielski Kościoła, a sumieniem osoby cieszącej się wolnością. Bezpośredni powód podjęcia problematyki autorytetu stanowi jego obecność w religii chrześcijańskiej i wpływ na rozumienie wiary i moralności, a więc także na teologię, teologów i na życie poszczególnych chrześcijan. Z jednej strony w świecie ceniącym autonomię i niezależność myślenia autorytety wydają się już przestarzałe i niepotrzebne, z drugiej strony bez autorytetów nie potrafimy się obyć. Występują w różnych dziedzinach nauki, w nabywaniu umiejętności życiowych i podnoszeniu kwalifikacji czy w poszukiwaniu i realizacji sensu życia, którego szczególnym przejawem są religie. Jednak zbyt łatwowierne posłuszeństwo nieuzasadnionym autorytetom może doprowadzić do zniewolenia i wykorzystania tych, którzy im zaufali. Autentyczne autorytety nie uzurpują sobie totalnej władzy nad kimkolwiek i nie zastępują nikogo w jego osobistym rozumowaniu i decyzjach. Oddziałują swym wpływem na wolne podmioty, ograniczając się wyłącznie do tych dziedzin, w których dysponują uzasadnionymi kompetencjami.

Trzeci artykuł, zamykający prezentację zagadnień podstawowych, poświęcony został naturze ludzkiej seksualności. Zwykle na podstawie określonej koncepcji płciowości i roli, jaką pełni ona w życiu człowieka, wyprowadza się normy moralne dotyczące działań seksualnych. Jednak w tym artykule porządek jest odwrotny. Mianowicie na podstawie faktów oraz norm moralnych, które według nauczania Kościoła katolickiego wywodzą się z prawa naturalnego i są możliwe do rozpoznania naturalnym światłem rozumu, podjęta została refleksja zmierzająca do ukazania istotnej charakterystyki płciowości człowieka, uzasadniającej przynajmniej w jakiejś mierze te normy. Wydaje się, że taką istotną właściwością jest specyficznie pojęta godność seksualności, związana z typową dla niej funkcją, jaką jest przekazywanie życia nowych istot ludzkich. Każda z tych istot jest obdarzona niematerialną duszą, dla której biologiczna struktura układu rozrodczego nie stanowi pierwszej przyczyny. Pierwszą przyczyną całego człowieka wraz z jego niematerialną duszą jest Bóg Stwórca, który umożliwia współżyjącym seksualnie osobom odmiennych płci, aby stały się Jego współpracownikami w przekazywaniu życia i tym samym rodzicami nowej istoty ludzkiej. Przez to ich seksualność staje się znakiem i narzędziem działania Stwórcy, podobnym nieco do innych znaków i narzędzi, jakimi są sakramenty, z tą jednak nie jedyną wprawdzie, choć najważniejszą różnicą, że sakrament jest znakiem i narzędziem niewidzialnej łaski Bożej, która ma charakter nadprzyrodzony, podczas gdy seksualność to znak i narzędzie niewidzialnego Stwórcy, którego moc ujawnia się w porządku natury przez skutek przyrodzony. Z tego powodu seksualność ma właściwą sobie godność czy wręcz sakralny charakter. Jest bowiem święta świętością życia, które przekazuje, a którego dawcą jest Bóg. Refleksja nad tą właściwością ludzkiej seksualności stanowi główny cel tego artykułu.

Ostatnia grupa czterech artykułów poświęcona jest zastosowaniu teologicznych pryncypiów rozumowania moralnego, a zwłaszcza koncepcji ludzkiego działania, do konkretnych trudnych przypadków, generujących dylematy sumienia. Kościół katolicki uczy bowiem o tzw. czynach wewnętrznie złych, które są złe ze względu na swój przedmiot, niezależnie od celu i okoliczności. To powoduje, że są one zawsze i w każdych okolicznościach zabronione absolutnymi moralnymi zakazami, czyli nigdy, w żadnych okolicznościach nie wolno ich popełniać. Tym niemniej czasami niektóre czyny, pomimo powodowania złych skutków i związanego z tym zewnętrznego podobieństwa do czynów wewnętrznie złych, nie muszą być w ten sposób kwalifikowane i mogą być moralnie dopuszczalne pod pewnymi warunkami. Określenie tego, czy konkretny czyn może być moralnie dopuszczalny i na jakich warunkach, wzbudza emocjonujące dyskusje wśród moralistów, gdzie wzajemne uznanie jednych ściera się z krytyką innych. Artykuły tej części stanowią więc pewien głos w dyskusji dotyczącej moralnej oceny rozmyślnego komunikowania nieprawdy, terminacji ciąż pozamacicznych oraz moralnych aspektów dostępu do komunii świętej dla osób żyjących w powtórnych związkach, które nie są małżeństwami.

Na koniec pragnę wyrazić moje gorące podziękowania wszystkim, którzy w ramach swojej działalności w Instytucie Tomistycznym czy we współpracy z nim przyczynili się do powstania tego tomu. Szczególne podziękowania kieruję do o. Mateusza Przanowskiego OP i o. Michała Mrozka OP, którzy zainspirowali mnie do tej publikacji i koordynowali jej powstawanie.

  Robert Plich OP

NOTA BIBLIOGRAFICZNA

* * *

Artykuły dotyczące niektórych fundamentalnych zagadnień zainspirowane myślą św. Tomasza z Akwinu:

"Godność osoby ludzkiej w ujęciu św. Tomasza z Akwinu", Przegląd Tomistyczny, XXVII (2021), s. 205-270.

"Koncepcja miłosierdzia według św. Tomasza z Akwinu. Geneza, interpretacja i rozwinięcie", Przegląd Tomistyczny, XIV (2008), s. 291-358.

"Ofiara jako akt cnoty religijności według św. Tomasza z Akwinu", Studia Teologiczne i Humanistyczne, 2 (1/2012), s. 51-62.

"Saint Thomas Aquinas on the Beginning of Human Life", w: Dominicans and the Challenge of Thomism, red. M. Paluch OP, P. Lichacz, Warszawa: Instytut Tomistyczny, 2012, s. 313-324.

* * *

Artykuły dotyczące problematyki fundamentalnych zagadnień nieinspirowane bezpośrednio myślą św. Tomasza z Akwinu:

"O naturze autorytetu, strategii i meandrach jego definiowania", Przegląd Tomistyczny, XX (2014), s. 183-206.

"Sumienie a autorytet Urzędu Nauczycielskiego Kościoła", Przegląd Tomistyczny, XVIII (2012), s. 183-196.

"Świętość ludzkiej seksualności", Teofil 26 (2/2007), s. 85-101; W drodze, 421 (9/2008), s. 18-35.

* * *

Artykuły poświęcone zastosowaniu tradycyjnej koncepcji ludzkiego działania do oceny moralnej wybranych czynów ludzkich:

"Zarys zagadnienia kłamstwa jako czynu wewnętrznie złego", w: Dominikanie o prawdzie, red. T. Gałuszka OP, W drodze: Poznań 2010, s. 127-146.

"Moralny dylemat dotyczący terminacji ciąż jajowodowych za pomocą salpingostomii lub metotreksatu. Zestawienie ważniejszych racji i argumentów początkowego etapu współczesnej debaty teologicznej", Teologia i Moralność 14 (2/2013), s. 51-76.

"Stanowisko Martina Rhonheimera dotyczące moralnej oceny postępowania w przypadku ciąż jajowodowych oraz w innych sytuacjach konfliktów życiowych", Teologia i Moralność, 15 (1/2014), s. 167-211.

"Legalistyczna neutralizacja nauki o czynach wewnętrznie złych i absolutnych zakazach moralnych w adhortacji Amoris laetitia", Teologia i Moralność, 23 (1/2018), s. 89-123.

BIBLIOGRAFIA

PISMO ŚWIĘTE I DOKUMENTY KOŚCIOŁA

BENEDYKT XII, Konstytucja Benedictus Deus (29.01.1336 r.) w: Deznzinger H. Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations of the Catholic Church, red. P. Hunermann, R. Fastiggi, A. Englund Nash, 43 ed., San Francisco: Ignatius Press, 2012, s. 302-303.

DENZINGER H., Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations of the Catholic Church, red. P. Hunermann, R. Fastiggi, A. Englund Nash, 43 ed., San Francisco: Ignatius Press, 2012.

DYKASTERIA NAUKI WIARY, Deklaracja Dignitas infinita, Wrocław: Wydawnictwo Wrocławskiej Księgarni Archidiecezjalnej TUM, 2024.

FRANCISZEK, Adhortacja apostolska Evangelii gaudium, AAS 105 (2013), s. 1019-1137.

-, Adhortacja apostolska Amoris Laetitia, AAS 108 (1016), s. 311-446.

-, Encyklika Fratres omnes (Fratelli tutti), AAS 112 (2020), s. 969-1074.

-, Epistula apostolica ad Excellentissimum Dominum Sergium Alfredum Fenoy, delegatum Regionis Pastoralis Bonaërensis, necnon adiunctum documentum (de praecipuis rationibus usui capitis VIII Adhortationis post-synodalis "Amoris Laetitia"), AAS 108 (2016), s. 1071-1074.

-, Littera apostolica Iubilaeo Extraordinario Misericordiae Adveniente, ad Venerabilem Fratrem Salvatorem Fisichella, Praesidem Pontificii Consilii de Nova Evangelizatione Promovenda, AAS 107 (2015), s. 974-976.

Wersja polska: List, na mocy którego udziela się odpustu z okazji Jubileuszu Miłosierdzia https://w2.vatican.va/­­content/francesco/­pl/­letters/2015/documents/­­papa-francesco­_20150901­_lettera­-indulgenza­--giubileo-­misericordia.html (dostęp: 5.05.2018).

-, List apostolski Misericordia et misera, AAS 108 (2016), s. 1311-1327.

INNOCENT III, "Letter Eius exemplo to the Archbishop of Tarragona, December 18, 1208", w: DENZINGER H., Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations of the Catholic Church, red. P. Hunermann, R. Fastiggi, A. Englund Nash, 43 ed., San Francisco: Ignatius Press, 2012, s. 262-265.

INNOCENT XI, "Sixty-Five Propositions Condemned in the Decree of the Holy Office, March 2, 1679", w: DENZINGER H., Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations of the Catholic Church, red. P. Hunermann, R. Fastiggi, A. Englund Nash, 43 ed., San Francisco: Ignatius Press, 2012, s. 466-474.

JAN XXIII, Encyklika Mater et Magistra, AAS 53 (1961), s. 401-464.

JAN PAWEŁ II, Adhortacja apostolska Familiaris consortio, AAS 74 (1982), s. 81-191.

-, Adhortacja apostolska Reconciliatio et paenitentia, AAS 77 (1985), s. 185-275.

-, Adhortacja apostolska Vita consecrata, AAS 88 (1996), s. 377-486.

-, Encyklika Dives in misericordia, AAS 72 (1980), s. 1177-1232.

-, Encyklika Evangelium vitae, AAS 87 (1995), s. 401-522.

-, Encyklika Veritatis splendor, AAS 85 (1993), s. 1134-1228.

-, Lettera al Card. William W. Baum in occasione del corso sul foro interno organizzato dalla Penitenzieria Apostolica (22.03.1996 r.), Insegnamenti di Giovanni Paolo II, Libreria Editrice Vaticana, 19/1 (1996), s. 589. https://w2.vatican.va/­­content/­john-paul-ii/­it/­letters/1996/­documents/­­hf_jp-ii_let_19960322­­_penitenzieria.html (dostęp: 5.05.2018).

-, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Odkupienie ciała a sakramentalność małżeństwa, Watykan: Libreria Editrice Vaticana, 1986.

-, "Przemówienie do kapłanów uczestniczących w Sympozjum Odpowiedzialne rodzicielstwo (17.09.1983)", w: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, Libreria Editrice Vaticana, 6/ 2 (1983) 561-564.

Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań: Pallottinum, 2002.

Kodeks Prawa Kanonicznego. Komentarz, wyd. 2, edycja polska na podstawie wydania hiszpańskiego, red. P. Majer, Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2023.

KONGREGACJA NAUKI WIARY, Deklaracja o eutanazji Iura et bona, AAS 72 (1980), s. 542-552.

-, Epistula ad Episcopos de nova redactione n. 2267 Catechismi Catholicae Ecclesiae de poena mortis (1.08.2018), AAS, 110 (2018), s. 1183-1186.

-, Instrukcja o powołaniu teologa w Kościele Donum veritatis, AAS 82 (1990), s. 1550-1570.

-, Instrukcja o szacunku dla rodzącego się życia ludzkiego i o godności jego przekazywania Donum vitae, AAS 80 (1988), s. 70-102.

-, List do biskupów Kościoła katolickiego na temat przyjmowania Komunii św. przez wiernych rozwiedzionych żyjących w nowych związkach, AAS 86 (1994), s. 974-979.

-, Nota de rev. sac. Antonii Rosmini scriptis, AAS 96 (2004) 667-670.

-, Rescriptum "ex Audientia SS.mi". Nova redactio n. 2267 Catechismi Catholicae Ecclesiae de poena mortis (1.08.2018), AAS 110 (2018), s. 1181-1182.

-, "Wyjaśnienie o aborcji", https://www.vatican.va/­roman_curia/­congregations/­­cfaith/documents/­­rc_con_cfaith­_doc_20090711­­_aborto-procurato_pl.html (dostęp: 30.04.2014), tekst włoski: L'Osservatore Romano, 157 (11.07.2009), s. 7.

LEON XIII, Encyklika Libertas praestantissimum, ASS 20 (1887), s. 593-613.

MIĘDZYNARODOWA KOMISJA TEOLOGICZNA, W poszukiwaniu etyki uniwersalnej: nowe spojrzenie na prawo naturalne, tłum. R. Kiełtyka, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJP2, 2010.

PAPIESKA RADA DS. INTERPRETACJI TEKSTÓW PRAWNYCH, Deklaracja dotycząca dopuszczania do Komunii Świętej wiernych rozwiedzionych i żyjących w powtórnych związkach (24.06.2000) Communicationes, 32 (2000), s. 159-162.

PAPIESKA RADA IUSTITIA ET PAX, Kompendium nauki społecznej Kościoła, Kielce: Wydawnictwo Jedność, 2005.

PAWEŁ VI, Adhortacja apostolska Evangelica testificatio, AAS 63 (1971), s. 497-526.

-, Adhortacja apostolska Evangelii nuntiandi, AAS 68 (1976), s. 5-76.

-, Encyklika Humanae vitae, AAS 60 (1968), s. 481-503.

-, Wyznanie wiary Ludu Bożego, AAS 60 (1968), s. 433-445.

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań: Pallottinum, 2014.

PIUS XI, Encyklika Casti connubii, AAS 22 (1930), s. 539-592.

PIUS XII, Encyklika Humani generis, AAS 42 (1950), s. 561-578.

-, "Przemówienie do Uczestników Konferencji "Frontu Rodziny" i Federacji Stowarzyszeń Rodzin" (27.11.1951), w: Discorsi e Radiomessaggi di Sua Santita Pio XII, t. 13, Tredicesimo anno di Pontificato, 2 marzo 1951-1° marzo 1952, Citta del Vaticano: Tipografia Poliglotta Vaticana, 1955, s. 413-418.

-, "Przemówienie do Uczestników VI Międzynarodowego Kongresu Chirurgii" (21.05.1948), w: Discorsi e Radiomessaggi di Sua Santita Pio XII, t. 10, Decimo anno di Pontificato, 2 marzo 1948-1° marzo 1949, Citta del Vaticano: Tipografia Poliglotta Vaticana, 1949, s. 97-100.

-, "Przemówienie do Uczestników I Międzynarodowego Kongresu Histopatologii Układu Nerwowego" (14.09.1952), AAS 44 (1952), s. 779-789.

-, "Przemówienie do Uczestniczek Kongresu Włoskiej Katolickiej Unii Położnych" (29.10.1951), AAS 43 (1951), s. 835-854.

SOBÓR LATERAŃSKI IV, Konstytucja I: O wierze katolickiej, I, w: Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst łaciński i polski, t. 2, red. A. Baron, H. Pietras SJ, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2003, s. 220-225.

SOBÓR TRYDENCKI, Sesja VI, Dekret o usprawiedliwieniu, Sesja XIII, Dekret o Najświętszym Sakramencie Eucharystii, w : Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst łaciński i polski, t. 4, red. A. Baron, H. Pietras SJ, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2004, s. 288-325, 445-471.

SOBÓR WATYKAŃSKI I, Sesja III, Konstytucja dogmatyczna o wierze katolickiej Dei Filius, w: Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst łaciński i polski, t. 4, red. A. Baron, H. Pietras SJ, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2004, s. 888-911.

SOBÓR WATYKAŃSKI II, Deklaracja o wolności religijnej Dignitatis humanae, w: Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje, Poznań: Pallottinum, 2002, s. 410-421.

-, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, w: Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje, Poznań: Pallottinum, 2002, s. 104-166.

-, Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, w: Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje, Poznań: Pallottinum, 2002, s. 526-606.

SYNOD BISKUPÓW. XIV ZWYCZAJNE ZGROMADZENIE OGÓLNE, Relacja Końcowa Synodu Biskupów dla Ojca Świętego Franciszka, (24.10.2015), Watykan: Libreria Editrice Vaticana, 2015, http://niedziela.pl/­download/synod_­relacja_koncowa.pdf (dostęp: 25.08.2018).

SYNOD KONSTANTYNOPOLITAŃSKI (543 r.): "Edict of Emperor Justinian to Patriarch Menas of Constantinople, Published at the Synod of Constantinople, 543", w: DEZNZINGER H., Enchiridion symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations of the Catholic Church, red. P. Hunermann, R. Fastiggi, A. Englund Nash, 43 ed., San Francisco: Ignatius Press, 2012, s. 143-144.

UNITED STATES CONFERENCE OF CATHOLIC BISHOPS, Ethical and Religious Directives for Catholic Health Care Services, Washington DC: USCCB, 2018, https://www.usccb.org/­­about/doctrine/­­ethical-and-religious­-directives/­upload/­ethical-religious-directives­-­catholic-health-­service-sixth­-edition-­2016-06.pdf (dostęp: 12.05.2024).

DZIEŁA śW. TOMASZA Z AKWINU

THOMAS DE AQUINO, Commentaria in octo libros Physicorum Aristotelis, w: Sancti Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Opera omnia iussu impensaque Leonis XIII P.M. edita, t. 2: Romae: S.C. de Propaganda Fide, 1884.

-, Compendium theologiae, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 42, Roma: Editori di San Tommaso, 1979, s. 3-208.

-, De ente et essentia, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 43, Roma: Editori di San Tommaso, 1976, s. 317-382.

-, De rationibus fidei, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 40: Romae: b.w., 1969, s. B 55-B 79.

-, "In duo praecepta caritatis et in decem legis praecepta", w: Opuscula theologica, Taurini - Romae: Marietti, 1954, t. 2, s. 245-271.

-, In Psalmos Davidis Expositio, w: Sancti Thomae Aquinatis doctoris angelici Ordinis Praedicatorum Expositio in aliquot libros Veteris Testamenti en in Psalmos L, w: Opera omnia, t. 14, Parmae: Typis Petri Fiaccadori, 1863, s. 148-353.

-, Quaestiones de quolibet, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 25/1-2, Roma: Commissio Leonina - Paris: Cerf, 1996.

-, Quaestiones disputatae de malo, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 23, Roma: Commissio Leonina - Paris: J. Vrin, 1982.

-, Quaestiones disputatae de potentia, w: S. Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., Taurini - Romae: Marietti, 1965, s. 7-276.

-, Quaestio disputata de spiritualibus creaturis, w: S. Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., Taurini - Romae: Marietti, 1965, s. 367-415.

-, Quaestiones disputatae de veritate, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 22/1-3: Roma: Editori di San Tommaso, 1972-1976.

-, Quaestio disputata de correctione fraterna, w: S. Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Quaestiones disputatae et questiones duodecim quodlibetales ad fidem optimarum editionum diligenter recusae, t 1, Taurini - Romae: Marietti, 1931, s. 584-594.

-, Scriptum super Sententiis, lib. 1-2, w: S. Thomae Aquinatis Ordinis Praedicatorum Doctoris Communis Ecclesiae Scriptum super libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi Episcopi Parisiensis, t. 1-2, wyd. P. Mandonnet, Parisiis: P. Lethielleux, 1929.

-, Scriptum super Sententiis, lib. 3-4, w: S. Thomae Aquinatis Ordinis Praedicatorum Doctoris Communis Ecclesiae Scriptum super Sententiis Magistri Petri Lombardi, t. 3-4, wyd. M.F. Moos, Parisiis: P. Lethielleux, 1933-1947.

-, Sententia libri Ethicorum, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 47, 1, Romae: b.w., 1969.

-, Sententia libri Politicorum, w: Sancti Thomae de Aquino Opera omnia iussu Leonis XIII P.M. edita, t. 48, Romae: b.w., 1971, s. A 1-A 215.

-, Summa contra Gentiles, w: Sancti Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Opera omnia iussu edita Leonis XIII P.M., t. 13-15, Romae: Typis Riccardi Garroni, 1918-1930.

-, Summa Theologiae, w: Sancti Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Opera omnia iussu impensaque Leonis XIII P.M. edita, t. 4-12, Romae: S.C. de Propaganda Fide, 1888-1906.

-, Super Epistolam ad Romanos lectura, w: S. Thomae Aquinatis Doctoris Angelici Super Epistolas S. Pauli lectura, t. 1, wyd. R. Cai, Taurini - Romae: Marietti, 1953, s. 5-230.

WYKORZYSTANE NOWOŻYTNE PRZEKŁADY SUMMY TEOLOGII

TOMASZ Z AKWINU, Suma teologiczna, II-II, q. 1-22: Wiara i nadzieja, t. 15, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Londyn: Katolicki Ośrodek Wydawniczy "Veritas", 1966.

-, Suma teologiczna, II-II, q. 141-170: Umiarkowanie, t. 22, tłum. i oprac. ks. S. Bełch, Londyn: Katolicki Ośrodek Wydawniczy "Veritas", 1963.

-, Suma teologiczna, II-II, q. 81-100: Religijność, t. 19, tłum. i oprac. F. W. Bednarski, Londyn: Katolicki Ośrodek Wydawniczy "Veritas", 1971.

THOMAS AQUINAS, Summa theologiae, vol. 39: Religion and Worship (, 80-91), transl. and ed. K.D. O'Rourke, London - New York: Blackfriars, Eyre & Spottiswoode and McGraw-Hill, 1964.

INNE ŹRÓDŁA

SERIA WYDAWNICZA

Dawna

 

STUDIA "PRZEGLĄDU TOMISTYCZNEGO"

 

1. WŁADYSŁAW SEŃKO, Piotr Wysz z Radolina i jego dzieło, "Speculum aureum", 1995.

2. DANIEL OLSZEWSKI, Polska kultura religijna, na przełomie XIX i XX wieku, 1996.

3. PEREGRINI DE OPOLE OP Sermones de tempore et de sanctis, ed. R. Tatarzyński, 1997.

4. HENRICI BITTERFELD DE BREGA OP Tractatus de vita contemplativa et activa, ed. B. Mazur, W. Seńko, R. Tatarzyński, praef. K. Marciniak OP, 2003.

 

Nowa BIBLIOTEKA INSTYTUTU TOMISTYCZNEGO. TEKSTY I STUDIA

 

1. PIOTR LICHACZ, Did Aquinas Justify the Transition from 'Is' to 'Ought'?, 2010.

2. RICARDUS KNAPWELL, Quaestiones disputatae De verbo, ed. Zbigniew Pajda OP, 2011.

3. JULIUSZ DOMAŃSKI, Scholastyka i początki humanizmu w myśli polskiej XV w., 2011.

4. Dominicans and the Challenge of Thomism, ed. Michał Paluch, Piotr Lichacz, 2012.

5. MICHAł PALUCH OP, Dlaczego Tomasz, 2012.

6. PAWEŁ KRUPA OP, Une grave querelle. L'Université de Paris, les mendiants et la conception immaculée de la Vierge, 2013.

7. ZENON KAŁUŻA, Lektury filozoficzne Wincentego Kadłubka. Zbiór studiów, 2014.

8. MATEUSZ PRZANOWSKI OP, Św. Tomasz z Akwinu o Bogu. Studia teologiczne, 2015.

9. JULIUSZ DOMAŃSKI, "Erasmiana minora": Studia i szkice o pisarstwie filozoficznym i religijnym Erazma z Rotterdamu , 2017.

10. MATEUSZ PRZANOWSKI OP, Krótkie wprowadzenie do współczesnego teizmu kenotycznego, 2018.

11. FABIO GIBIINO, La connaissance en Dieu: Étude doctrinale et édition critique du commentaire de Thomas d'Aquin sur la distinction 35 du 1er livre des "Sentences",, 2019.

12. PIOTR ROSZAK, Odkupiciel i Przyjaciel: u podstaw chrystologii soteriologicznej św. Tomasza z Akwinu w świetle "Super psalmos", 2020.

13. STANISŁAW JUDYCKI, Epistemologia, t. 1 i 2, 2020.

14. TOMASZZ AKWINU, , tłum. Wojciech Gołaski OP, wraz z komentarzem Hyacinthe'a-François Dondaine'a OP, tłum. Michał Romanek, 2021.

15. MIROSŁAW KUR OP, Pisma metafizyczne, 2022.

16. GUILLELMUS PETRIDE GODINO, Thomasina, t. 1: Liber I et II; t. 2: Liber III et IV, ed. Mikołaj Olszewski et Mirosław Socała, 2024.

17. TOMASZZ AKWINU, O odpowiedniości wcielenia. "Summa teologii", III, q. 1 oraz III, q. 3, a. 5 i 8, komentarzem opatrzył Mateusz Przanowski OP, 2024.

18. ERAZMZ ROTTERDAMU, Podręcznik żołnierza Chrystusowego nauk zbawiennych pełny, tłum. i wstęp Juliusz Domański, komentarz Juliusz Domański, Raymond Marcel, aneks Leszek Kołakowski, 2025.