Przypisy
Wstęp
1 Petycja mieszkańców i mieszkanek dzielnicy Praga Północ m. st. Warszawy o zachowanie nazwy ulicy Dąbrowszczaków, ochotnicywolnosci.org, bit.ly/4gpSFHp, dostęp: 4.06.2026.
2 List otwarty do wojewody mazowieckiego w sprawie zachowania ul. Dąbrowszczaków w Warszawie, ochotnicywolnosci.org, bit.ly/3Q2KS7V, dostęp: 10.02.2026.
Dwie Hiszpanie
1 F. Ryszka, W kręgu zbiorowych złudzeń. Z dziejów hiszpańskiego anarchizmu 1868-1939, Warszawa 1990, s. 436.
Barcelona
1 AAN (rozwinięcie wszystkich skrótów z przypisów podano osobno), Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Warszawie, sygn. 9667, Częściowy odpis raportu administracyjnego Wydziału Konsularnego przy Poselstwie RP w Madrycie za 1928 r., 28.01.1929, k. 3.
2 V. Sörenssen, The (Re)construction of the Catalan Jewish Community, mozaika.es, bit.ly/4enoxfa, dostęp: 26.11.2022.
3 P. Garcia-Planas, Tejidos y sexo en la Barcelona yiddish, lavanguardia.com, bit.ly/41FujRV, dostęp: 26.11.2022.
4 A. Brossat, S. Klingberg, Revolutionary Yiddishland. A History of Jewish Radicalism, trans. D. Fernbach, New York 2016, s. 100.
5 Olimpiada Popular de Barcelona: Manifest; Programa, wdc.contentdm.oclc.org, bit.ly/4qdCmku, dostęp: 26.11.2022.
6 K. Blachstein, ?Jóvenes que rompieron con todo!, mozaika.es, bit.ly/4tSQ50q, dostęp: 26.11.2022.
7 Olimpiada Popular de Barcelona: Manifest, dz. cyt.
8 O. Cordobano, Olimpiada ludowa w Barcelonie, "Robotnik", 5.07.1936, s. 5.
9 Za: R. Rein, El desafío a los Juegos Olímpicos de Berlín 1936: los atletas judíos de Palestina en la frustrada Olimpiada Popular de Barcelona, "Historia Contemporánea" 2018, no. 56, s. 148.
10 Tu i dalej: AAN, Zbiór relacji dotyczących ruchu robotniczego, sygn. R-226, Udział ochotników żydowskich w Brygadach Międzynarodowych w wojnie domowej w Hiszpanii. Relacja Zygmunta Bessera, 29.04.1967, k. 2.
11 Tu i dalej: Z.K. [Zofia Kramsztyk], Dni grozy i śmierci w Barcelonie, "Kurier Poranny", 27.07.1936, s. 1.
12 AAN, Zbiór relacji dotyczących ruchu robotniczego, sygn. R-226, Udział ochotników żydowskich w Brygadach Międzynarodowych w wojnie domowej w Hiszpanii. Relacja Zygmunta Bessera, 29.04.1967, k. 3.
13 AŻIH, Wojna domowa w Hiszpanii, sygn. 9, Życiorys, b.d., k. 110.
14 Z.K. [Zofia Kramsztyk], Dni grozy i śmierci w Barcelonie, dz. cyt.
15 Cyt. za: P. Preston, El holocausto espa?ol. Odio y exterminio en la Guerra Civil y después, trad. C. Martínez Mu?oz, E. Vázquez Nacarino, Barcelona 2011, s. 313.
16 Tu i dalej: Z.K. [Zofia Kramsztyk], Dni grozy i śmierci w Barcelonie, dz. cyt., s. 1-2.
17 AAN, Zbiór relacji dotyczących ruchu robotniczego, sygn. R-226, Udział ochotników żydowskich w Brygadach Międzynarodowych w wojnie domowej w Hiszpanii. Relacja Emanuela Minka, 9.05.1967, k. 52.
18 Z.K. [Zofia Kramsztyk], Dni grozy i śmierci w Barcelonie, dz. cyt., s. 2.
19 AAN, Zbiór relacji dotyczących ruchu robotniczego, sygn. R-226, Udział ochotników żydowskich w Brygadach Międzynarodowych w wojnie domowej w Hiszpanii. Relacja Zygmunta Bessera, 29.04.1967, k. 3.
20 AAN, Zbiór relacji dotyczących ruchu robotniczego, sygn. R-226, Udział ochotników żydowskich w Brygadach Międzynarodowych w wojnie domowej w Hiszpanii. Relacja Emanuela Minka, 9.05.1967, k. 53.
21 Wspomnienia E. Minka, maszynopis (w języku francuskim), b.d., kopia w zbiorach autora, s. 6.
22 AAN, Zbiór relacji dotyczących ruchu robotniczego, sygn. R-226, Udział ochotników żydowskich w Brygadach Międzynarodowych w wojnie domowej w Hiszpanii. Relacja Emanuela Minka, 9.05.1967, k. 54, 55.
23 Wspomnienia E. Minka, maszynopis (w języku francuskim), b.d., kopia w zbiorach autora, s 10, 11.
24 Tamże, s. 15.
25 Tamże, s. 25.
26 Tu i dalej: tamże, s. 49, 50.
27 AAN, Zbiór relacji dotyczących ruchu robotniczego, sygn. R-226, Udział ochotników żydowskich w Brygadach Międzynarodowych w wojnie domowej w Hiszpanii. Relacja Emanuela Minka, 9.05.1967, k. 59.
28 AAN, Zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotniczego, sygn. 6127, L. Wachowiak, Życiorys, 24.03.1952, b.p.
29 AAN, Wojna domowa w Hiszpanii - zbiór akt, sygn. 182/VII-8, Wachowiak, b.d., k. 36.
30 I.W., Dos días con la centuria Thälmann, en el frente de Aragón, "Estampa", 7.11.1936, b.p.
31 AAN, Wojna domowa w Hiszpanii - zbiór akt, sygn. 182/VII-8, A. Watoła, Wspomnienia. Irun, b.d., k. 41.
32 P. Iwanowicz, Irun, "Dąbrowszczak", 24.10.1937, b.p.
33 J. Winter, Ostatnia godzina czerwonego Irunu, "Tydzień Robotnika", 20.09.1936, s. 6.
34 Cyt. za wolnym przekładem na francuski Davida Diamanta, zob. tegoż, Combattants juifs dans l'armée républicaine espagnole 1936-1939, Paris 1979, s. 360.
35 A. Kochanek, Oddział polski im. Dąbrowskiego do emigracji polskiej, "Tygodnik Polski. Pismo Frontu Ludowego", 27.09.1936, s. 3.
36 RGASPI, f. 545, op. 3, d. 177, S. Kirszenbaum, Ochotnicy polscy w Kolumnie Libertad, b.d., k. 1, 2.
37 AAN, Wojna domowa w Hiszpanii - zbiór akt, 182/VII-1, Andre [Keszőcze Endre], Na front Talavery w Kolumnie Libertad, b.d., k. 7.
38 M. Broniatowski, Zaczęło się za Pirenejami, Warszawa 1986, s. 23.
Barcelona
Imigranci
Barcelona pierwszej połowy lat trzydziestych stała się azylem dla rewolucjonistów przybywających z różnych państw europejskich, pochłanianych właśnie przez faszystowskie lub autorytarne prawicowe reżimy. Przed represjami w swoich ojczyznach schronili się tutaj niemieccy, austriaccy oraz włoscy antyfaszyści najróżniejszych proweniencji ideowych. Angażowali się w lokalny ruch robotniczy: działali w anarchistycznych związkach zawodowych, partii komunistycznej czy ugrupowaniach trockistowskich. Organizowali autonomiczne organizacje imigranckie, które współpracowały z katalońskimi i hiszpańskimi środowiskami politycznymi.
W Barcelonie osiedlali się również polscy Żydzi, imigranci zarówno polityczni, jak i ekonomiczni. Według szacunków Poselstwa RP w Madrycie pod koniec lat dwudziestych w Hiszpanii było ich jedynie około czterdziestu. "Większość obywateli polskich, jak już wspomniano - Żydzi, pracuje samodzielnie, jako rzemieślnicy, przeważnie krawcy i kuśnierze"1, raportowano polskiemu Ministerstwu Spraw Zagranicznych. Ledwie kilka lat później w samej tylko Barcelonie społeczność polskich Żydów liczyć będzie nawet kilkaset osób2. Czasem przybywali bezpośrednio z Polski, ale najczęściej z krajów, gdzie wyemigrowali wcześniej - choćby z Niemiec, które zmuszeni byli opuścić razem z niemieckimi Żydami i antyfaszystami. Właśnie za sprawą polsko-żydowskich krawców jedna z ulic, na której otwierali swoje warsztaty, carrer de Sant Pau w dzielnicy Raval, miała wręcz rozbrzmiewać językiem jidysz3.
Wśród nich szczególną aktywnością wyróżnia się nieduża grupa związana z katalońskim ruchem komunistycznym, na której czele stoi Szaja Kinderman. Ten krawiec z Nowego Sącza już jako nastolatek angażuje się w działalność nielegalnych organizacji komunistycznych w Polsce, za co wielokrotnie trafia do aresztów i więzień. Uciekając przed kolejnymi odsiadkami, Szaja wraz z żoną Ryfką przez Belgię przybywają do Barcelony. Trafiają tam w gorącym okresie - w 1933 wybory parlamentarne wygrywa prawica, a rok później wybucha zbrojne powstanie górników w Asturii. W odpowiedzi ze strony rządu na związkowców, działaczy politycznych i rewolucjonistów spadają ostre represje: tysiące robotników trafia do więzień, niektóre organizacje muszą zejść do podziemia - wśród nich Partit Comunista de Catalunya (Komunistyczna Partia Katalonii), w której szeregach działa Kinderman. Ponieważ jest zaprawiony w robocie politycznej, współtworzy, również nielegalny, kataloński oddział Gezerdu, międzynarodowej organizacji z siedzibą w Moskwie, której celem jest promowanie żydowskiego osadnictwa rolniczego w Związku Radzieckim. W 1936 roku Szaja będzie jednym z głównych założycieli Jüdischer Kulturbund - Associació Cultural Jueva (Żydowskiego Związku Kulturalnego), tym razem legalnej organizacji zrzeszającej żydowskich imigrantów w Barcelonie; oficjalnie Jüdischer Kulturbund jest otwarty na antyfaszystów wszystkich barw politycznych, kierują nim jednak komuniści.
Częstym prelegentem, a zarazem członkiem zarządu jest tam Zygmunt (Chaim) Besser, krawiec z Kielc. Już jako nastolatek związał się z żydowskim ruchem socjalistycznym i został działaczem związku zawodowego robotników przemysłu odzieżowego. Bezrobocie w Polsce zmusza go w 1925 roku do wyjazdu za chlebem do Niemiec. Rozczarowany polityką socjalistów, zapisuje się do Komunistycznej Partii Niemiec (KPD). Po dojściu Hitlera do władzy zostaje aresztowany i wydalony z kraju; kieruje się do Barcelony.
Z Kulturbundem wiąże się również Abraham (Abram) Wajnrot, krawiec z Kalisza, od dwunastego roku życia zmuszony podjąć pracę zarobkową, co doprowadziło go do członkostwa w Komunistycznej Partii Polski (KPP). Dwukrotnie aresztowany za działalność partyjną, ucieka przed więzieniem do Belgii, skąd, wyrzucony, ląduje w Hiszpanii i przystępuje do katalońskich komunistów.
Aktywnych politycznie imigrantów pochodzących z Polski było co najmniej kilkudziesięciu. Wszyscy oni wywodzili się z "rewolucyjnego Jidyszlandu", efemerycznej wspólnoty powstałej na bazie pewnego kulturowo-politycznego doświadczenia. Ten ukuty przez filozofa Alaina Brossata i socjolożkę Sylvie Klingberg termin opisuje wschodnioeuropejskie społeczności żydowskie, funkcjonujące w kulturze jidysz, z których wywodziły się rzesze rewolucjonistów najrozmaitszych nurtów lewicy.
Byli to prości ludzie, proletariat krawców, szewców, kuśnierzy, stolarzy, blacharzy i innych jidyszowych rzemieślników, zrodzony z ducha buntu i walki, ze związków zawodowych i organizacji politycznych, z internacjonalizmu wyzyskiwanych w nędznych warsztatach Warszawy, Białegostoku i Wilna. Proletariat żyjący w nędznych warunkach, ale bogaty w tradycje kultury i walki, odkąd nasiona żydowskiego ruchu robotniczego w Europie Wschodniej wykiełkowały po raz pierwszy pod koniec XIX wieku. Stanowili nowe pokolenie, w większości bardzo młode, które jednak odziedziczyło doświadczenie i tradycje Bundu z pierwszych lat XX wieku oraz trzęsień ziemi, które towarzyszyły rewolucji październikowej i wstrząsnęły latami dwudziestymi4.
W październiku 1934 roku krótkotrwałe wystąpienia robotnicze mają miejsce również w innych regionach Hiszpanii, nie tylko w Asturii. W Barcelonie uczestniczą w nich Besser i Kinderman, którym udaje się uniknąć poważniejszych represji. Ten drugi - na cześć asturyjskiego zrywu - nada swojemu synowi, który przyjdzie na świat równo rok później, imię Asturio. Inni mają mniej szczęścia. W San Sebastián na ponad rok pozbawienia wolności skazany zostaje robotnik portowy Stanisław Penczak. Do więzienia trafia grafik i wydawca Marian Rawicz ze Lwowa, jeden z żydowsko-polskich inteligentów osiadłych w Madrycie, również sympatyzujących z hiszpańską lewicą. Rawicz wychodzi na wolność, jednak z nakazem natychmiastowego opuszczenia Hiszpanii. Powróci do niej już po wybuchu wojny, by wstąpić w szeregi obrońców republiki. W madryckim więzieniu ląduje także Tadeusz Oppman z Warszawy, bratanek znanego poety Artura Oppmana (Or-Ota), działacz francuskiego ruchu komunistycznego i zaangażowany politycznie adwokat. Tadeusz znalazł się w Hiszpanii jako delegat lewicowego Association juridique internationale (Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawnego), by interweniować w obronie represjonowanych robotników i działaczy związkowych. Uwolniony dzięki kampanii paryskiej palestry oraz francuskiej prasy, zostaje wydalony za Pireneje. Podobnie jak Rawicz powróci kilka lat później, by wstąpić w szeregi Brygad Międzynarodowych.
Olimpiada Ludowa
Gdy w 1931 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski wybierał gospodarzy XI Igrzysk zaplanowanych na lato 1936 roku, największe szanse miały Barcelona i Berlin. Większością głosów członkowie komitetu wybrali Niemcy - świeżo proklamowana II Republika Hiszpańska nie wydawała się stabilna. Nic jednak nie zapowiadało, jakie polityczne okoliczności będą towarzyszyć pięć lat później sportowemu świętu.
W 1935 roku Reichstag przegłosowuje rasistowskie ustawy norymberskie wykluczające Żydów z niemieckiego życia społecznego i odbierające im znaczną część praw obywatelskich. Organizacje lewicowe i demokratyczne oraz społeczności żydowskie z całego świata zaczynają kampanię: wzywają wszystkie demokratyczne kraje do wycofania się z udziału w igrzyskach. Do bojkotu jednak nie dochodzi; przeważają ignorancja, obawa, by nie drażnić Hitlera, a może i wiara w zapewnienia, że igrzyska mimo wszystko odbędą się w zgodzie z zasadami zapisanymi w Karcie Olimpijskiej. Wiosną 1936 roku, gdy staje się jasne, że cały świat demokratyczny wyśle narodowe reprezentacje do Berlina, katalońskie robotnicze organizacje sportowe wychodzą z inicjatywą zorganizowania w Barcelonie Olimpiady Ludowej. To gest protestu wobec oficjalnych igrzysk i manifestacja wartości, które powinny towarzyszyć sportowej rywalizacji, a którym sprzeniewierzył się Międzynarodowy Komitet Olimpijski. Pomysłodawcy Olimpiady Ludowej oświadczają:
Faszyzm zmienia znaczenie i treść sportu: z postępowego ruchu na rzecz pokoju i braterstwa między ludźmi tworzy instrument machiny wojennej [...]. W kraju, gdzie milionom sportowców zakazano społecznej aktywności, a tysiące najlepszych z nich cierpi w więzieniach i obozach koncentracyjnych, gdzie znaczna część mas pracujących jest prześladowana za swoje przekonania lub religię, gdzie cały naród został wykluczony, nie jest możliwym odnalezienie prawdziwego ducha Olimpiady5.
Wśród wielu podmiotów wchodzących w skład Komitetu Organizacyjnego Olimpiady Ludowej znajduje się również Jüdischer Kulturbund6. Inicjatywa zyskuje poparcie świeżo powołanego rządu Frontu Ludowego oraz katalońskich władz regionalnych. Od czerwca wspiera ją także Francja, w której rządy objął właśnie socjalista Léon Blum - ta postanowi jednak, dość osobliwie, wysłać swoich sportowców zarówno do Berlina, jak i do Barcelony. 1 maja 1936 roku, w robotnicze święto, Katalończycy ogłaszają program igrzysk, które mają się rozpocząć w lipcu, czyli jeszcze przed berlińską olimpiadą zaplanowaną na sierpień. Zaproszenia do udziału trafiają do sportowych organizacji robotniczych na całym świecie. Olimpiada Ludowa ma wyrażać ducha braterstwa, egalitaryzmu i otwartości: sygnalizuje to już promocja wydarzenia, w której podkreśla się istotny udział kobiet w robotniczym sporcie oraz ponadnarodowe więzi między sportowcami. Do zawodów dopuszczony zostaje właściwie każdy, kto wyrazi chęć udziału. Symbolem odrzucenia wyśrubowanych norm MKOl-u staje się także włączenie do konkurencji dyscyplin pozaolimpijskich, choćby rozgrywek szachowych. Wydarzeniom sportowym mają towarzyszyć folklorystyczne występy artystyczne, ukazujące różnorodność kulturową i regionalną Hiszpanii. Barcelona chce pokazać "kochającym sport masom, że nie jest to szowinistyczna i skomercjalizowana rozrywka skupiona na sensacjach wokół "gwiazd""7.
"Obok poważnych trosk proletariatu hiszpańskiego szykująca się olimpiada jest jednym z momentów radosnych jego bytu, dowodem widomym jego aktywnej woli, dążenia do samoobrony. Bo olimpiada barcelońska jest jedną z form walki z faszyzmem, czyli aktem samoobrony przeciwko "brunatnej nawałnicy"" - donosi ze stolicy Katalonii niejaki O. Cordobano, skrywający się pod pseudonimem korespondent "Robotnika", organu Polskiej Partii Socjalistycznej. I pisze dalej:
Echo wywołane olimpiadą barcelońską jest bardzo silne, zgłaszają się coraz to nowi uczestnicy z jak najdalej położonych stron świata, tak więc cykliści z północnej Szkocji zapytują Komitet Organizacyjny, w jaki sposób mogą przybyć na rowerach do Barcelony. Z Norwegii przybędą na Olimpiadę słynne ekipy piłki nożnej oraz atletów. Nie ulega wątpliwości, że ze wszystkich tych krajów, gdzie klasa robotnicza uprawia sport i posiada środki pozwalające na podróż do Barcelony, przybędą liczne ekipy8.
Choć żaden polski klub robotniczy nie wystawia swojej delegacji - być może wszystkie szykują się na zaplanowaną od dawna na 1937 rok III Robotniczą Olimpiadę w Antwerpii bądź spontaniczna wyprawa za Pireneje okazuje się dla nich zbyt kosztowna - to do Barcelony zmierzają sportowcy wywodzący się z Polski; występują pod szyldem robotniczych klubów sportowych z krajów, do których wyemigrowali. To przeważnie lewicowi działacze. Wśród nich jest Emanuel Mink, stolarz z Tomaszowa Mazowieckiego. Nędza w domu rodzinnym zmusza go w wieku zaledwie trzynastu lat do podjęcia praktyk zawodowych w zakładzie meblarskim. Poprzez związek zawodowy trafia do Komunistycznego Związku Młodzieży Polski, gdzie pełni funkcję technika: rozprowadza literaturę marksistowską, na manifestacjach odpowiada za transparenty. W 1931 roku zostaje aresztowany razem z grupą towarzyszy i skazany na cztery lata ciężkiego więzienia. Wychodzi na wolność, ale po piętach nadal depcze mu policja; skłania go to do opuszczenia kraju. Nielegalnie udaje się do Belgii, gdzie pozostaje aktywny politycznie. Z tego powodu grożą mu areszt i deportacja, więc Parti communiste de Belgique (Komunistyczna Partia Belgii) postanawia wysłać go do Hiszpanii. Jako że jest zapalonym piłkarzem, dołącza do drużyny futbolowej belgijskiego Yiddisher Arbeter Sport Klub (YASK, Żydowskiego Robotniczego Klubu Sportowego), która zostaje wydelegowana na Olimpiadę Ludową. Ponieważ nie ma papierów, do Barcelony przedziera się przez zieloną granicę.
W tej samej grupie znajduje się Abrasza Krasnowiecki, piekarz z Białegostoku. Ma dwanaście lat, gdy rozpoczyna pracę w piekarni, by wspomóc rodzinę. Zostaje zwolniony po tym, jak zorganizował strajk piekarzy, i nie może już znaleźć zatrudnienia w zawodzie - pracodawcy ostrzegają siebie nawzajem przed takimi mącicielami. Krasny - jak nazywają Abraszę towarzysze - musi podejmować dorywcze prace, wędruje od miasteczka do miasteczka. Gdy już na dobre związuje się z ruchem komunistycznym, niejednokrotnie trafia do aresztu. Nie mogąc uniknąć represji, wyjeżdża do Belgii, gdzie kontynuuje działalność polityczną - zakłada komitet pomocy żydowskim ofiarom pogromów w Polsce i przemocy nacjonalistycznych bojówek w Polsce. Ponieważ on również jest uzdolnionym piłkarzem, zostaje wysłany do Barcelony.
Razem z Minkiem i Krasnowieckim na Olimpiadę Ludową wyrusza Rachela Eksztejn z Pułtuska. Rachela dorasta w Warszawie w rodzinie, która z trudem wiąże koniec z końcem. Z siostrą dzielą się jedną parą butów. Nic dziwnego, że Rachelę przyciąga wizja roztaczana przez Ha-Szomer ha-Cair, młodzieżową syjonistyczno-lewicową organizację skautową: życia w egalitarnej wspólnocie kibucników w Erec Israel. Choć w 1927 roku cała rodzina wyprowadza się do Antwerpii, osiemnastolatka realizuje swoje marzenie i wkrótce osiedla się w Palestynie. Do Belgii wraca po czterech latach ciężkiej pracy w jednym z kibuców. Podobnie jak wielu innych jego mieszkańców opuszcza go rozczarowana, nie mogąc się pogodzić z dyskryminowaniem palestyńskich Arabów i odbieraniem im pracy przez żydowskich rolników. Uznaje, że realne konflikty przebiegają wyłącznie po linii klasowej, więc powinna walczyć z wyzyskiem ze strony pracodawców - niezależnie od ich narodowości - wspólnie z arabskimi robotnikami i chłopami. Jeszcze w Palestynie Rachela zbliża się do komunistów, a w Belgii oficjalnie wstępuje do partii. Do Barcelony jedzie jako korespondentka prasowa YASK-u, jednak jej prawdziwe zadanie jest nieco inne. Polityczne wrzenie w Hiszpanii przyciąga wzrok całej europejskiej lewicy - Eksztejn ma się przyjrzeć sytuacji na miejscu, a następnie zdać relację Belgom.
Z drużyną francuskiego oddziału Yiddisher Arbeter Sport Klub na barcelońską olimpiadę wyjeżdża Nachman Wajnrit, starszy brat Abrama Wajnrota. Dzielą to samo doświadczenie pracy we wczesnej młodości i tę samą drogę do ruchu rewolucyjnego. Nachman ma trzynaście lat, gdy idzie wyuczyć się na krawca. Jako piętnastolatek zostaje członkiem Igły - związku zawodowego krawców - oraz Cukunftu, żydowskiej młodzieżówki socjalistycznej; później dryfuje coraz bardziej na lewo i przystępuje do młodzieży komunistycznej. Nie ma jeszcze dwudziestu lat, gdy jest już zaprawionym działaczem rewolucyjnym. Przed poszukującą go policją ucieka do Berlina, tam kontynuuje działalność polityczną, co kończy się dla niego wydaleniem z tego kraju; ląduje we Francji. Z żoną Szejndlą Złotą osiada w Barcelonie, tam na świat przychodzi ich syn. Zagadką pozostaje, czemu Nachman pojawia się na olimpiadzie we francuskiej delegacji - być może w międzyczasie przeprowadził się znowu na drugą stronę Pirenejów.
W roli sędziego piłkarskiego do Barcelony przybywa Chaim Elkon z Grajewa, doświadczony piłkarz grający swego czasu w barwach słynnego wiedeńskiego klubu sportowego Hakoah Wien. W 1924 roku po jednym z meczów wyjazdowych w Palestynie postanawia osiąść tam na stałe i dołączyć do nielegalnego ruchu komunistycznego - trafia za to do aresztu i ostatecznie zostaje wydalony przez Brytyjczyków. Tuła się po świecie, a w końcu kieruje w stronę Hiszpanii9.
Lekkoatletka Sonia Lewin-Szmukler występuje w barwach klubowych Makkabi Wilno oraz polskich - do jej największych sukcesów należy zdobycie złotego medalu w pchnięciu kulą na Mistrzostwach Polski Seniorów w Lekkoatletyce w 1930 roku oraz dwukrotny rekord Polski w tej dyscyplinie. Odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi za osiągnięcia sportowe, wyjeżdża w 1935 roku do Palestyny na Makabiadę, międzynarodowe igrzyska żydowskich sportowców - i już tam zostaje. Do Barcelony wyrusza jako reprezentantka klubu Hapoel Tel Awiw.
Walki uliczne
Na kilka dni przed zaplanowanym na 19 lipca uroczystym otwarciem Olimpiady Ludowej barcelońskie partie i organizacje lewicowe zostają postawione w stan gotowości - napięcie polityczne w Hiszpanii sięga zenitu, krążą plotki o spisku wojskowych przeciwko rządowi. Na zebraniach dyskutuje się, jak bronić władzy republikańskiej, wyznaczone zostają całodobowe dyżury w lokalach partyjnych, a w okolicach koszar organizowane są nocne patrole, by nie dać się zaskoczyć puczystom. W tej mobilizacji aktywny udział biorą również imigranci. Chaim Besser po latach będzie opowiadał: "Na alarm partii [katalońskich komunistów] wszyscy członkowie partii, sympatycy-robotnicy wyszli na ulicę. Trzy dni i trzy noce znajdowaliśmy się na ulicach"10. Choć 18 lipca w barcelońskich koszarach wciąż panuje cisza, doniesienia o wojskowej rebelii, która właśnie wybuchła w Maroku Hiszpańskim, każą spodziewać się najgorszego. Besser:
Zwracaliśmy się kilkakrotnie do rządu katalońskiego z prośbą o wydanie nam broni, wiedząc o przygotowaniach do rewolty. Odmówiono nam [...]. Powiedziano, że gwardia sama da sobie radę z tym powstaniem i niepotrzebna jest nasza pomoc. Naturalnie, że było tu więcej obawy przed uzbrojonymi robotnikami, aniżeli być może przed rebelią faszystowską.
Komuniści, szykując się na podobną okoliczność, zgromadzili nieznaczną ilość broni - pieczę nad nią w mieszkaniu Kindermanów sprawuje Ryfka, żona Szai - jednak wystarczy jej zaledwie dla kilkunastu osób. Inne organizacje polityczne też mają schowane pistolety na czarną godzinę, ale masy robotnicze, które realnie mogłyby stawić czoła rebeliantom, pozostają niemal bezbronne w obliczu zbliżającej się konfrontacji.
Do Barcelony dopiero co przybyła korespondentka prasowa Zofia Kramsztyk. Ma relacjonować Olimpiadę Ludową dla warszawskiego "Kuriera Porannego". Dziennikarka opisuje wszechobecne wśród mieszkańców poczucie nieuchronności konfliktu, który może się zacząć dosłownie w każdej chwili:
Ludzie, witając się na ulicy, pytali jeden drugiego: "jeszcze nie?". W komitecie Olimpiady Ludowej [...] kierownik machnął ręką, gdy go zapytałam o przypuszczalny przebieg Olimpiady. - Olimpiada? Żyjemy w chwili tak wielkiego napięcia politycznego... Nasze drużyny zapewne nie przybędą11.
19 lipca w końcu wybucha to, co ma wybuchnąć. "Rozpoczęło się o piątej nad ranem, a rozpoczęło się od razu bardzo mocno: salwa za salwą, głębokie wstrząsy od wystrzałów armatnich" - opisuje korespondentka "Kuriera Porannego". Niektórym wyrwanym ze snu, zdezorientowanym zagranicznym sportowcom wydaje się, że te eksplozje to sztuczne ognie na cześć zawodów, które miały się zacząć zaledwie za kilka godzin.
Broniący republiki bojownicy natychmiast ruszają na Ramblę, by dokonać ekspropriacji w jednym z prywatnych magazynów broni. Uczestniczący w akcji Chaim Besser wspominał po latach: "W mgnieniu oka pancerne drzwi zostały wyłamane, wdarliśmy się do magazynu i każdy zaopatrzył się w broń tak, jak mógł. Oczywiście czasami amunicja nie pasowała do broni i odwrotnie - no ale broń zdobyliśmy"12. Podobny los spotyka okoliczne sklepy myśliwskie. Na ulicach błyskawicznie wyrastają barykady z wyrwanego bruku, mebli - czegokolwiek, czym można zagrodzić drogę zbuntowanym wojskowym. W wir wydarzeń bez chwili wahania włącza się niedoszły olimpijczyk Nachman Wajnrit: "[...] z nami była policja katalońska, a żandarmeria i karabinieros[1] walczyli razem z faszystami przeciwko nam"13. Kramsztyk: "O siódmej było już wiadomo, że partie robotnicze stanęły po stronie rządu i rozpoczęły strajk generalny, że sformowane zostały milicje ludowe, że nie funkcjonują telefony i że w środku miasta toczy się krwawa i zaciekła walka"14.
Barcelońskim proletariatem dowodzą różne partie lewicowe i związkowcy. Doskonale zorganizowani są anarchiści i syndykaliści, którzy z Katalonii uczynili swój bastion, najsilniejszy w Europie. Dzień po stłumieniu rebelii prezydent Katalonii Lluís Companys skieruje do nich takie słowa: "Dziś jesteście panami miasta i Katalonii, ponieważ tylko wy pokonaliście faszystowskie wojsko [...]. Wygraliście i wszystko jest w waszej mocy"15. Lecz 19 lipca los Barcelony nie jest jeszcze przesądzony. Kramsztyk, u której reporterska ciekawość i świadomość historycznej chwili biorą górę nad strachem, opuszcza pokój w pensjonacie i przemyka przez miasto, by osobiście zorientować się w sytuacji:
Plac Uniwersytetu wygląda jak pobojowisko: szkło, kamienie, rozbite automobile, strzępy uprzęży końskich i wielkie, olbrzymie plamy krwi. Słyszę coraz bliżej huk strzałów. Dochodzę do Placu Katalunii, centrum miasta, pięknego, słonecznego centrum tej wesołej Barcelony. Ktoś mnie wstrzymuje: "Ostrożnie, tam się jeszcze nie skończyło"16.
Gdy dziennikarka wraca wieczorem do pensjonatu, sytuacja wydaje się opanowana, a mieszkańcy ostrożnie wychodzą z domów, choć tu i tam wybuchają jeszcze pojedyncze strzelaniny. Ulice opanowały uzbrojone milicje.
Co chwila wymijają mnie ambulanse, a tuż za nimi przelatują wozy ciężarowe i piękne prywatne automobile, w których członkowie partii robotniczych z bronią w pogotowiu rekonesują miasto. A gdziekolwiek się ukażą, ulica odpowiada im okrzykami: "Niech żyje Republika!" i grzmotem niemilknących oklasków.
Sportowcy
W imieniu Komitetu Organizacyjnego Olimpiady Ludowej gości ma osobiście przyjąć Golda Friedemann. Pochodzi ze wsi Bagienica, obecnie to część Dąbrowy Tarnowskiej. W poczuciu odpowiedzialności za zagranicznych sportowców wyrusza na Plaça d'Espanya, przy którym ulokowano hotel olimpijski. Plac leży u stóp wzgórza Montju?c - to tam znajduje się stadion będący główną areną igrzysk. Pięćdziesiąt trzy lata później, w 1989 roku, władze miasta uroczyście odsłonią na ścianie tego obiektu tablicę wyrażającą hołd organizatorom antyfaszystowskiej olimpiady. Jest jednak 19 lipca 1936 roku i Golda właśnie z narażeniem życia przemierza miasto. Okazuje się, że sportowcy zostali dla bezpieczeństwa zatrzymani kilka kilometrów pod Barceloną. Wśród nich - Emanuel Mink i Abrasza Krasnowiecki. Do miasta zostają wpuszczeni dopiero wieczorem, po względnym opanowaniu sytuacji. Mink: "W Barcelonie przesiedzieliśmy dwa dni w hotelu, kierownictwo nie pozwalało wychodzić do miasta, ponieważ obawiało się, żebyśmy czasem nie oberwali - przyglądaliśmy się więc przez okna"17.
Ostatnie ognisko oporu rebeliantów mieści się w koszarach Atarazanas przy porcie. 20 lipca po kilkugodzinnych walkach robotnicy - wśród nich żydowsko-polscy antyfaszyści - szturmem zdobywają ten bastion. Bilans jest krwawy: pada sześćset osób, kolejne cztery tysiące zostaje rannych.
Kramsztyk jest pierwszą dziennikarką z Polski, która przybliża czytelnikom w kraju atmosferę rewolucyjnej Barcelony[2]:
Dziś [20 lipca] zaczęto palić kościoły, klasztory, szkoły prowadzone przez duchowieństwo. Jest to wybuch zemsty ludowej, bo z kościołów i klasztorów, w których ukryli się faszyści, strzelano do milicji. Ale nie cała ludność podziela uczucia niszczycieli, przeciwnie, akty te wzbudzają przeważnie oburzenie, a często i gniew. Gdy zapadł wieczór, zdenerwowanie miasta wzrosło. Wiadomo już bowiem, że padło kilkuset ludzi, że szpitale przepełnione są rannymi i że jutro jest niepewne. Przy tym strzelanina trwa, bo korzystając z ciemności, pojedynczy faszyści strzelają do obrońców Republiki z dachów niektórych domostw. Na wielu domach powiewają wielkie białe płachty - oznaka neutralności18.
Ostatecznie 21 lipca ogłoszone zostaje definitywne zwycięstwo nad rebelią w Barcelonie i całej Katalonii. "Krótko rozprawiliśmy się z wojskami faszystowskimi"19 - podsumuje te kilka dni walk Chaim Besser.
Emanuel Mink:
Po dwóch dniach z jednym towarzyszem, węgierskim Żydem, urwaliśmy się, wyszliśmy na miasto, główną ulicę Barcelony Ramblę, i zobaczyliśmy porozklejane afisze z apelem, żeby się zaciągnąć do milicji [...]. Zgłosiliśmy się. Po powrocie do hotelu zawiadomiłem swoje kierownictwo, że odchodzimy wieczorem do koszar. Oczywiście początkowo były sprzeciwy, wysuwano argumenty, że są odpowiedzialni za nas, ale ja, żeby nawet nie wiem, czyja decyzja była, iż mam zostać, to nie zostałbym, bo przecież tam toczyła się walka z faszyzmem, która miała wielkie znaczenia dla nas, Polaków, a dla Żydów w szczególności, bo wiedzieliśmy, co oznacza faszyzm i do czego on zmierza20.
Grupa Thälmanna
W Hotelu Colón na Plaça de Catalunya mieści się centrum rekrutacyjne milicji socjalistycznych i komunistycznych - tam zgłaszają się również cudzoziemcy. Mink:
Jestem trochę zaskoczony atmosferą. W ciągłym i nieopisanym zgiełku śpiewamy i pijemy. Potrafię odróżnić znane mi pieśni rewolucyjne, pieśni hiszpańskie o tak charakterystycznym rytmie flamenco [...]. Bardzo sympatyczny, wesoły facet, rozumiejący, jak zagubiony czułem się w tym tłumie milicjantów, zaopiekował się mną [...]. Przedstawia mnie swoim towarzyszom: "Eso un compa?ero judío que he venido de Bélgica a por tomar parte a la Olimpiada antifascista como yo" (Oto żydowski towarzysz, który przybył z Belgii, by wziąć udział w olimpiadzie antyfaszystowskiej, tak jak ja); witają mnie słowami: "Muy bien has hecho, camarada!" (Dobrze się spisałeś, towarzyszu!). Po tradycyjnym "salud" jestem teraz jednym z nich21.
Białe sportowe szorty, krótkie rękawy, espadryle i berety. Gdyby nie karabiny na ramionach i pasy z ładownicami, a na niektórych głowach także hełmy, można by pomyśleć, że to grupa niezorientowanych w sytuacji sportowców zmierza na odwołaną Olimpiadę Ludową. Tak prezentuje się pierwsza kolumna międzynarodowych ochotników broniących republiki. Prowadzi ją trzech polskich Żydów: Emanuel Mink, Abraham Wajnrot i Abrasza Krasnowiecki. Za patrona obierają sobie Ernsta Thälmanna - część ochotników stanowią niemieccy antyfaszyści, a więziony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen lider Komunistycznej Partii Niemiec jest dla nich symbolem męczeństwa. Początkowo Grupa Thälmanna składa się z czternastu osób; te pochodzące z Polski stanowią niemal połowę z nich. Dołączają do Kolumny Karola Marksa, oddziału milicji ludowej, która powstała pod auspicjami socjalistycznego Unión General de Trabajadores (UGT, Powszechnego Związku Robotników) oraz komunistycznej Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC, Zjednoczonej Partii Socjalistycznej Katalonii). To właśnie milicje - naprędce tworzone przez związki zawodowe, partie polityczne i organizacje robotnicze wszelakiej proweniencji ideowej: anarchistów, socjalistów, komunistów, syndykalistów, trockistów - są w tej chwili głównym zbrojnym ramieniem republiki. Choć określenie "zbrojne" może się wydawać nadużyciem. Emanuel Mink:
Zabezpieczenie w broń było bardzo słabe. Broń była najróżnorodniejsza, część jej pochodziła chyba jeszcze ze średniowiecza, wszystkiej razem starczyło może dla czterdziestu procent ochotników. Wszyscy byliśmy z tego powodu bardzo zdenerwowani. Coraz to inny przywódca przemawiał, zapewniając, że broń dostaniemy, nawet wysłano po broń. Niestety, po dwóch dniach okazało się, że broni nie otrzymamy. Niepokój z tego powodu był duży, ale postanowiliśmy wyruszyć na front - większa część więc bez broni, nie mówiąc już o umundurowaniu22.
Jedyne, czego milicjanci mają pod dostatkiem, to zapał i wiara w rychłe zwycięstwo. Barwne korowody antyfaszystowskich oddziałów przemierzają główne arterie Barcelony wśród aplauzu i zagrzewających do boju okrzyków mieszkańców. Kierują się na Aragonię - tam rebelianci wciąż utrzymują swoje pozycje.
Ochotnicy z Grupy Thälmanna. Pierwsza trójka: polsko-żydowscy antyfaszyści, Abrasza Krasnowiecki, Abraham Wajnrot, Emanuel Mink. Lipiec 1936
Muzeum Niepodległości w Warszawie
23 lipca ochotnicy z Grupy Thälmanna wraz z tysiącami katalońskich milicjantów wyruszają na front pociągiem z Estació del Nord. Mink: "Trudno opisać deliryczne sceny, jakie wtedy miały miejsce. Matki, narzeczone ściskające swoich bliskich; niektórzy płaczą ze strachu, że nigdy więcej ich nie zobaczą. Wiwaty tłumu mieszają się z Międzynarodówką, którą śpiewamy na całe gardło"23. A tak Mink wspominał chrzest bojowy na froncie aragońskim:
Dla mnie ten pierwszy atak miał ogromne znaczenie. Właściwie to był pierwszy raz w życiu, kiedy trzymałem w rękach karabin i wystrzeliłem sto nabojów, aż lufa nagrzała się do tego stopnia, że nie mogłem jej już dotykać. To były moje pierwsze strzały, oddane nieco na ślepo. Do tego czasu nie przeszedłem żadnego szkolenia wojskowego. Nie odbyłem nawet służby wojskowej. Kiedy w 1930 roku zostałem wezwany przed komisję w Tomaszowie Mazowieckim, uznano mnie za zdolnego do służby i otrzymałem kategorię A. Jednak inna komisja uznała mnie za nieprzydatnego: obawiała się Żyda, na dodatek o rewolucyjnych poglądach! Na froncie w Hiszpanii zdałem sobie sprawę, jak przydatne byłoby dla mnie to szkolenie. Kiedy jechaliśmy w stronę Almudévar, przyjaciele pokazali mi, jak trzymać karabin, ładować go i opróżniać naboje. Czego jednak można się nauczyć podczas tak krótkiej podróży? Większość ochotników zaangażowanych w milicję była taka jak ja; ale nasz entuzjazm i niezachwiana chęć pokonania wroga zagrzewały nas24.
I dalej opisuje w swoich nieopublikowanych wspomnieniach bezskuteczne próby odbicia z rąk rebeliantów wspomnianego Almudévar oraz miejscowości Huesca przy ponad czterdziestu stopniach Celsjusza.
Kolumna Karola Marksa w przeważającej większości składa się z komunistów i socjalistów, mimo to nie brakuje w niej ochotników reprezentujących inne nurty ideowe: anarchistów i poumowców, czyli zbliżonych do trockizmu antystalinowskich marksistów. Kolumny milicji spod znaku CNT-FAI (Confederación Nacional del Trabajo - Federación Anarquista Ibérica, Krajowej Konfederacji Pracy - Iberyjskiej Federacji Anarchistycznej) i POUM (Partido Obrero de Unificación Marxista, Partii Robotniczej Zjednoczenia Marksistowskiego) walczą zresztą ramię w ramię z Grupą Thälmanna; wspólnie stacjonują przez kolejne miesiące w tym samym miasteczku Tardienta, jedzą z jednego kotła. Ta jedność milicji nie potrwa długo - rozbije się o odmienne spojrzenia na kierunek przemian społecznych dokonujących się w obliczu wojny, program reform, strategię militarną. Mink jest świadkiem tych pierwszych sporów. Na opanowanych terenach Aragonii milicjanci chcą zaprowadzić porządek zgodny z programami politycznymi swoich ugrupowań. Trzeba zdecydować, co się stanie z dużymi majątkami ziemskimi porzuconymi przez właścicieli, którzy zbiegli w obawie o swoje życie. "CNT-FAI chciała (i ostatecznie to zrobiła) stworzyć wolne gminy rolnicze; POUM opowiadał się za tworzeniem kołchozów na wzór radziecki, natomiast PSUC uważała, że majątki te powinny być dzielone między biednych i bezrolnych chłopów"25 - zarysowuje linię sporu Mink.
Jest również świadkiem samosądów, których na tym wczesnym etapie hiszpańskiej wojny domowej dokonują milicjanci, szczególnie ci o afiliacjach anarchistycznych. Opisuje, jak pewna grupa na własną rękę postanowiła skontrolować władze jednego z miasteczek. W siedzibie rady miejskiej znaleźli kosztowności, które według milicjantów powinny już dawno zostać przekazane na rzecz skarbu państwa, by zasiliły budżet wojenny. Natychmiast pojawiły się podejrzenia, że radni sprzyjają rebeliantom. Mink:
Nie wiem, na ile oskarżenia pod adresem komisji miejskiej i jej przewodniczącego były zgodne z prawdą. W tych wojennych okolicznościach nie mieliśmy czasu na dogłębne analizy. Ci, którzy aresztowali burmistrza i komitet rewolucyjny[3], nalegali na postawienie ich przed sądem. Nacisk był tak silny, że kierownictwo wojskowe i polityczne zmuszone było wyznaczyć termin rozprawy, która odbyła się w trybie doraźnym26.
Burmistrz został skazany na karę śmierci.
Relacja z egzekucji nie jest przyjemna, ale nie mogę od tego uciec. Skazanego postawiono pod ścianą baraku. Jego postać zapadła mi w pamięć: blady, wyprostowany, przystojny, bez opaski na oczach. Z podniesioną pięścią padł pod salwą. Podekscytowani żołnierze zaczęli krzyczeć: "Precz z frankistowskim faszyzmem, to za mojego ojca, moją matkę, moich braci, nasze kobiety, nasze siostry i nasze dzieci!". Rozumiem tę nienawiść. Grupa żołnierzy rzuciła się na zwłoki i próbowała rozerwać je na kawałki. Szybko je usunięto, lecz oni kontynuowali swoją mściwość i brodzili we krwi.
Po latach Mink wciąż miał wątpliwości: "Do dziś dnia nie jestem pewny, czy to był faszysta"27.
Dwa dni z centurią
Gdy Mink, Wajnrot i Krasnowiecki nabywają doświadczenia pod komendą Chaima Bessera, który objął dowództwo wojskowe i polityczne nad Grupą Thälmanna, do Barcelony zaczynają napływać kolejni ochotnicy. Jednym z nich jest Leon Wachowiak ze wsi Dziekanowice.
Nie ma nawet piętnastu lat, gdy bierze udział w powstaniu wielkopolskim. Nie cieszy się zbyt długo wywalczoną niepodległością, już na początku lat dwudziestych wyjeżdża do Francji za pracą. Wyrzucony stamtąd za udział w strajku trafia do Belgii i jako górnik ponownie angażuje się w akcję strajkową. Jest sierpień 1936 roku, chodzi za nim policja, więc wyrusza do Hiszpanii, "ażeby brać udział w walkach z faszyzmem"28; kampanie na rzecz zaciągu jeszcze się nie rozwinęły - partie komunistyczne z różnych krajów, które wkrótce wezmą na siebie zadanie rekrutacji ochotników, na razie wysyłają poszczególnych towarzyszy. Leon trafia do Barcelony w chwili, gdy formuje się nowa jednostka milicji przeznaczona dla obcokrajowców: Centuria imienia Ernsta Thälmanna w ramach Kolumny 19 Lipca. Przeważają w niej niemieccy antyfaszyści, lecz w jej szeregach znajdują się także pojedynczy milicjanci polscy, austriaccy, francuscy, rumuńscy, szwajcarscy, jugosłowiańscy, chińscy i inni; łącznie sto czterdzieści siedem osób, znacznie więcej niż w Grupie Thälmanna. Są to przeważnie ci imigranci, którzy nie wyruszyli z pierwszymi oddziałami międzynarodowymi - wśród nich między innymi Nachman Wajnrit. Przed wymarszem fotografują się na tle barcelońskich koszar imienia Karola Marksa: niebieskie kombinezony robotnicze, tak zwane monos, stalowe hełmy, na ramionach opaski z napisem "UGT", a w rękach z dumą prezentowane karabiny. To wciąż jedynie milicja, ale jej członkowie prezentują się już jako jednolity oddział.
Ochotnicy Centurii Thälmanna przed koszarami im. Karola Marksa w Barcelonie. Wśród nich trójka polsko-żydowskich antyfaszystów: Nachman Wajnrit, Izrael Pęczyna, Abraham Mordka Brukarz. Sierpień 1936
Muzeum Niepodległości w Warszawie.
Centuria zostaje wysłana na front aragoński, tam gdzie już walczy Grupa Thälmanna. Maszerujących na dworzec milicjantów ponownie żegnają Barcelończycy. "Do naszego pochodu przyłączyła się ludność miasta Barcelony. Jeszcze takiego tłumu w życiu nie widziałem. Kobiety i dziewczęta uwiesiły się nam na szyję i całowały nas"29 - będzie wspominał Leon Wachowiak. Jeden z cudzoziemców tak wyjaśnia dziennikarzowi hiszpańskiego magazynu "Estampa", dlaczego wstąpił w szeregi milicji: "Walka Hiszpanii jest naszą własną walką - walką światowego antyfaszyzmu przeciwko międzynarodowemu faszyzmowi, zwycięstwem postępu nad nikczemną przeszłością, zwycięstwem humanizmu i kultury nad zorganizowaną zbrodnią"30. Reportażowi zatytułowanemu Dwa dni z Centurią Thälmanna na froncie aragońskim towarzyszy fotografia grupy milicjantów reprezentujących poszczególne narodowości wchodzące w skład jednostki. Wśród nich mężczyzna wyższy od reszty o głowę, w czapce gazeciarza, z gęstą brodą i uniesioną pięścią: z podpisu pod zdjęciem wynikałoby, że to on jest "polaco", Polakiem.
Wśród międzynarodowych milicjantów krąży T. Elski, korespondent "Naje Prese", komunistycznego dziennika wydawanego w Paryżu w jidysz. Lejb Trojanowski - bo tak brzmi jego prawdziwe nazwisko - pochodzi z Warszawy, nad Sekwanę przybył kilka lat wcześniej, by podjąć studia i pracę w fabryce. Miał relacjonować przebieg Olimpiady Ludowej na stadionie Montju?c, ale zamiast tego przez kolejne miesiące pisze relacje z pierwszej linii frontu - jego teksty będą się ukazywać także na łamach komunistycznego "Morgen Frajhajt" w USA oraz moskiewskiego "Der Emes". W 1939 roku we Francji ukażą się hiszpańskie reportaże Elskiego, opatrzone wstępem wybitnego reportera Egona Erwina Kischa. Zginie w maju 1943 roku, wyskoczy podczas deportacji z pędzącego pociągu.
Irun
Rozwijający się za Pirenejami konflikt z każdym dniem przyciąga kolejnych ochotników z Francji, również polskich imigrantów. Koordynację wyjazdów bierze na siebie Francuska Partia Komunistyczna (PCF), a dokładnie działające w niej sekcje narodowe. Na początku warunkiem wyjazdu jest odbyte przeszkolenie wojskowe - kilka miesięcy później nikt już nie będzie zważał na tak "wyśrubowane" normy, będzie się liczyła każda para rąk zdolna trzymać karabin. Antoni Watoła, jeden z pierwszych Polaków, który zgłosił się do komisji werbunkowej w Paryżu: "Towarzysze ostrzegali, żeby każdy sobie szczegółowo rozważył, zanim jedzie na pole walki, czy czuje się na siłach znieść wszelkie trudy"31. Niemal wszyscy chętni do wyjazdu od lat mieszkają we Francji; są górnikami, związkowcami i członkami partii komunistycznej lub jej sympatykami. Część z nich to jeszcze weterani I wojny światowej - jako wojacy z doświadczeniem ruszają do wołającego o pomoc oblężonego Kraju Basków. Grupa składa się z dziewięciu osób, za patrona zaś obiera Walerego Wróblewskiego, jednego z dowódców powstania styczniowego i generała Komuny Paryskiej. To pierwszy polski oddział, który walczy w Hiszpanii. W ostatnich dniach sierpnia 1936 roku ochotnicy przekraczają most nad rzeką Bidasoa łączący Francję z baskijskim miastem Irun, gdzie otrzymują kombinezony robotnicze, wybrakowaną broń i granaty, wyrabiane chałupniczo przez asturyjskich górników. Tak wyposażeni, pod dowództwem pochodzącego z Grójca górnika Franciszka Pałki, razem z włoskimi i francuskimi milicjantami biorą udział w bitwie o Irun. Jej stawką jest utrzymanie łączności lądowej między Krajem Basków, odciętym od republikańskiej Hiszpanii, a Francją.
Polacy walczą na otaczających Irun wzgórzach, lecz ostatecznie razem z innymi milicjantami barykadują się w mieście. Paweł Iwanowicz: "Faszyści atakowali nas nowoczesną bronią kilka razy dziennie, ale zawsze byli odparci - aż dnia 2 września 1936 roku, wobec przeważających sił nieprzyjacielskich, o godzinie jedenastej przed południem góra San Marcial została zdobyta i musieliśmy się cofnąć na barykady zrobione na ulicach miasta Irunu"32. Bezpośrednim świadkiem walk ulicznych jest Jankew Winter, korespondent pepeesowskiego "Tygodnia Robotnika" oraz "Naje Folkscajtung", organu socjalistycznego Bundu:
Ustępowano krok za krokiem, zmuszając faszystów do płacenia krwawej ceny za zdobycie Irunu. O chronieniu się za barykadami nie było mowy. Kto mógł, palił zza węgła domu, inni z dachów lub bez żadnej osłony. Wielu nie miało już karabinów. Strzelali z rewolwerów, a nawet z... dubeltówek33.
Miasto padło.
Jeszcze zanim członkowie Grupy imienia Wróblewskiego zdążyli przybyć do baskijskiego miasteczka, w tamtejszym szpitalu od rany postrzałowej umiera Leon Baum z Łodzi, działacz komunistyczny w żydowskim środowisku paryskiego Belleville. Jest on prawdopodobnie pierwszym poległym ochotnikiem pochodzącym z Polski. Zostawia żonę i dziecko. "Bomby wybuchają jak pijane / i słońce ciemnieje. / Obok krwi Federica[4] / krew Leona Bauma"34 - tak upamiętni go jidyszowy poeta Icyk Fefer.
Polscy milicjanci opuszczają baskijskie wybrzeże na łodziach rybackich, którymi dobijają do Francji. Potem ponownie przekraczają Pireneje, by dostać się do Katalonii i kontynuować walkę.
Grupa 36
Znajdujemy się w koszarach milicji ludowej im. Lenina. Na koszarach powiewa czerwony sztandar. Wewnątrz koszar panuje wzorowy porządek [...]. Nasz oddział milicjantów polskich składa się z fachowców, mamy lotników, tankistów, CKM-istów, artylerzystów, instruktorów. Z dumą możemy powiedzieć, że stanowimy oddział wyborowy [...]. Ludzi nie brak, nie brak i poświęcenia, brak broni i amunicji. My, milicjanci polscy, zapewniamy was, że wstydu narodowi polskiemu nie przyniesiemy. Liczymy, że emigracja polska we Francji przyjdzie nam z pomocą35
- pisze Antek Kochanek we wrześniu z Barcelony do czytelników "Tygodnika Polskiego", pisma wydawanego przez komunistów dla francuskiej Polonii.
Gdy w Kraju Basków dogorywają walki z udziałem Grupy imienia Wróblewskiego, w Katalonii powstaje nowa polska jednostka. To właśnie ten utworzony w barcelońskich koszarach oddział przyjmuje za patrona postać, z którą nierozłącznie będą się kojarzyć wszyscy pochodzący z Polski antyfaszyści walczący w Hiszpanii - generała Jarosława Dąbrowskiego, bohatera Komuny Paryskiej, naczelnego dowódcy jej wojsk, który poległ na barykadach w Paryżu. I to od tego nazwiska powstanie określenie, noszone z dumą przez weteranów Brygad Międzynarodowych, a plączące języki Hiszpanom, o którego przetrwanie na ulicznych tabliczkach kilkadziesiąt lat później toczyć się będą batalie: dąbrowszczacy.
Jednak we wrześniu 1936 roku nikt z ochotników jeszcze sobie tym głowy nie zawraca; oni sami nazywają siebie po prostu "polskimi milicjantami z oddziału imienia Dąbrowskiego". Oddział zapisze się w historii również jako Grupa 36, tylu bowiem właśnie liczy członków: trzydziestu czterech Polaków i dwóch Węgrów. Wcieleni zostają do Kolumny Libertad - zorganizowanej przez komunistów, lecz składającej się przeważnie z katalońskich anarchistów. Swoje centurie w jej szeregach tworzą także antyfaszyści francuscy i włoscy.
Pomimo braku broni i przeszkolenia Kolumna Libertad rusza na pomoc zagrożonemu przez rebeliantów Madrytowi. Sewek Kirszenbaum:
W dniu naszego odjazdu na front [...] urządzono nam na Plaza de Toros w Barcelonie wielkie święto, połączone z walkami byków. Orkiestra na cześć ochotników cudzoziemskich zagrała Marseillaise ["Marsyliankę"]. Tłum nas przyjął wielką owacją. Wieczorem, dnia 8 września, pociągiem specjalnym wyjechaliśmy z Barcelony w kierunku Madrytu. Na wszystkich stacjach, gdzie nasz pociąg przejeżdżał, czekały delegacje ze sztandarami i transparentami. Częstowano nas owocami i winem, z tłumu padały okrzyki na cześć kolumny i grupy międzynarodowych. W Tarragonie, w Casteljonie [Castelló de la Plana] i w Walencji odbyły się specjalne uroczystości. Przemarsz przez ulice Madrytu do koszar Monta?a, gdzie nas zakwaterowano, był marszem triumfalnym. Cała ludność stolicy nas gorąco witała. Defilowaliśmy pod okrzykami: "Niech żyje Katalunia! Niech żyją międzynarodowcy!"36.
Instalowaniu się w madryckich koszarach towarzyszą jednak też inne odczucia i refleksje. Keszőcze Endre, węgierski ochotnik z oddziału Dąbrowskiego:
Dostaliśmy karabiny maszynowe. I tu zaczęła się nowa faza życia. Trzeba było się zapoznać z tym narzędziem śmierci. Dotychczas posługiwaliśmy się narzędziami, za pomocą których tworzyliśmy. Były to narzędzia produkcji. Obecnie przypadł nam w udziale instrument wroga, instrument zniszczenia37.
Polscy milicjanci z Grupy 36: Lejbuś "Leon" Inzelsztejn, Seweryn Kirszenbaum, Henryk Goldszal, Chaim Elkon, Izrael Gotlieb
Muzeum Niepodległości w Warszawie
Z podobnymi myślami mierzą się też inni ochotnicy - wielu z nich dotychczas było zadeklarowanymi antymilitarystami, a teraz dobrowolnie poszli na wojnę. Niektórym pierwsze użycie broni, pierwszy strzał oddany do drugiego człowieka zapadną w pamięć na zawsze. Mieczysław Broniatowski, dąbrowszczak z Częstochowy, we wspomnieniach opublikowanych w 1987 roku tak opisze swoją wojenną inicjację:
Podchodzę do żołnierza, którego trafiłem. Dostał w głowę, twarz zalana krwią. Jeszcze coś mamrotał chwilę i skonał.
- Zabiłem człowieka! - krzyczę przeraźliwie.
Zrobiło mi się niedobrze. Usiadłem na kamieniu. Nie rozumiałem dokładnie, co do mnie mówią. Ostre szarpnięcie dowódcy i jego stanowczy rozkaz dalszego wymarszu wyrwały mnie z odrętwienia.
- Zabiłem człowieka...38
Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.
[1] Funkcjonariusze Cuerpo de Carabineros (Korpusu Karabinierów), służby ochrony wybrzeża i granic.
[2] W jednym z sierpniowych wydań "Wiadomości Literackich" (nr 37/1936) również ukazał się reportaż z walk ulicznych w Barcelonie, podpisany przez Joannę Gintułt, jednak wiele wskazuje na to, że pod tym pseudonimem kryła się właśnie Zofia Kramsztyk.
[3] Komitety rewolucyjne, powstające spontanicznie po wybuchu wojny w miasteczkach i wsiach, zastępowały lokalne władze administracyjne i kierowały przeobrażeniami życia społeczno-ekonomicznego (na przykład kolektywizacją ziemi). Przeważnie były związane z anarchistami.
[4] Chodzi o Federica Garcíę Lorcę - hiszpańskiego poetę i dramaturga, który został zamordowany przez nacjonalistów 19 sierpnia 1936 roku.
