Miejsce uniwersytetu w średniowiecznej Europie - Anastazja Drapata

Powstanie uniwersytetów

W klasztorach od VI w. prowadzono nauczanie mające na celu podniesienie poziomu intelektualnego mnichów. Kształcenie w murach klasztorów polegało na nauce czytania, pisania, lekturze Biblii i przepisywaniu ksiąg religijnych. Szkoły klasztorne nie zaspokajały potrzeb społeczeństwa V - VIII w. Szkoły publiczne występowały tylko w największych miastach królestw barbarzyńskich plemion, co obniżało poziom intelektualny ludności. Nauczano w tych szkołach podstaw, gramatyki i retoryki (pozostałość po szkołach antycznych)[1].

W XI w. szkoły klasztorne zaczęły przyciągać osoby świeckie. Napływ osób świeckich spowodował powstanie studium generale. Studium generale miało program bardziej zaawansowany niż szkoły lokalne uczące podstaw z elementami retoryki i gramatyki, mianowicie poznawanie sztuk wyzwolonych - trivium (retoryka, gramtyka, dialektyka) i quadrivium (muzyka, arytmetyka, geometria, astronomia). Bulle papieskie ustanowiły międzynarodowy status takiego typu uczelni, dlatego nazwę studium generale nosiły wszystkie średniowieczne uniwersytety do końca średniowiecza. W XII w. rozpoczął się intensywny proces urbanizacji, wraz z którym studium generale przejęły hierarchię panującą w cechach (uczniowie, czeladnicy, mistrzowie). Nowe społeczeństwo potrzebowało wykształconych ludzi.[2]

Pierwsze studium generale powstało w Bolonii w 1088 roku. Nie była to jednolita uczelnia, lecz dwie odrębne uczelnie wschodzące w skład korporacji uniwersyteckiej: ultramontańska (dla studentów spoza Alp) i cytramontańska (dla studentów włoskich). Te zaś składały się z dużej ilości nacji skupiających studentów.

Drugi w Europie uniwersytet powstał w Paryżu na początku XIII w. przez połączenie kilku szkół monastycznych. Swoją obecną nazwę zawdzięcza Robertowi de Sorbon, kapelanowi króla Francji Ludwika IX, który w 1257 założył szkołę dla ubogich.

Kolejny ważny pod względem organizacji uniwersytet został założony przez Fryderyka II w 1224 w Neapolu. Decyzja ta była przełomowa, ponieważ wyzwalała uczelnię spod władzy papieskiej.

Inne studium generale powstały w Oksfordzie (1167), Cambridge (1209), Palencii (1214), Salamance (1218), Padwie (1222), Montpellier (1289). Europa Wschodnia dążyła do utworzenia własnych uczelni wyższych. Wskutek tego powstał Uniwersytet Karola w Pradze (1348), później Akademia Krakowska (1364).

Powstanie pierwszych universitas magistrorum et scholarorum zmieniło kulturowo-naukowe oblicze średniowiecznej Europy.

Program nauczania

Szkolnictwo wczesnego średniowiecza

W VI - VII w. rozpoczął się rozwój sieci szkół klasztornych w celu podniesienia poziomu wykształcenia mnichów. W szkołach klasztornych dzielono na illiterati - nowicjuszy, literatti - umiejących czytać i pisać, psalteratti - znających psałterz. Pomimo nauki trivium w przyklasztornych uczelniach wprowadzano elementy quadrivium. W program nauczania arytmetyki wchodziło wykonywanie prostych obliczeń na cyfrach rzymskich. Nauczanie geometrii polegało na dokonywaniu pomiarów oraz wykonywaniu konstrukcji geometrycznych. Astronomia polegała na przewidywaniu zjawisk niebieskich oraz układaniu kalendarzy kościelnych. W nauczanie muzyki wchodził śpiew liturgiczny i nauka harmonii. W praktyce nauka quadrivium ograniczała się do muzyki oraz arytmetyki.[1] Większość czasu przewidzianego na nauczanie poświęcano na kopiowanie Biblii i dzieł cieszących się autorytetem. Przepisywanie Księgi Ksiąg miało na celu kultywację cierpliwości, skurpulatności oraz precyzji u mnichów.

Szkoły publiczne opierały swój program nauczania na podstawie programowej szkół antycznych. Nauczano w tych szkołach podstawowych umiejętności, gramatyki i retoryki. Jako pomoce naukowe służyły dzieła rzymskich poetów: Wergiliusza, Horacego, Kwintyliana. Gramatyka pełniła funkcję zbioru zasad poprawnej składni oraz fleksji. Nauczanie retoryki ochrzczonej przez Kwintyliana mianem ars bene dicendi (sztuka dobrego mówienia) polegało na nauczaniu prawidłowej wymowy w połączeniu z umiejętnością redagowania ściśle uporządkowanych przemówień (od narracji poprzez argumentację do podsumowania)[2].

Szkoły te znajdowały się tylko w największych miastach państw germańskich plemion. Wraz z upadkiem królestw barbarzyńskich w VII - VIII w. zanikło szkolnictwo publiczne wzorowane na systemie edukacyjnym Cesarstwa Rzymskiego. Życie intelektualne toczyło się jedynie w klasztorach.

Pierwsze studia generale