I. Konsekwencje starzenia się populacji światowejMichał Karasek
W ciągu ostatnich 200 lat bardzo zwiększyła się liczba ludności zamieszkującej kulę ziemską. Wzrosła ona z około 1 miliarda na początku XIX wieku do ponad 6 miliardów obecnie i wzrasta nadal w tempie prawie 77 milionów osób rocznie. Organizacja Narodów Zjednoczonych prognozuje, że za 50 lat mieszkańców globu będzie od 7,4 do 10,6 miliarda (wariant średni - 8,9 miliarda). Największy wzrost jest spodziewany w sześciu krajach: Indiach (o 21%), Chinach (o 12%), Pakistanie (o 5%), Nigerii, Bangladeszu i Stanach Zjednoczonych (o 4%). Natomiast w Polsce przewiduje się spadek liczby mieszkańców z 38,6 miliona w 2003 roku do 37,3 miliona w 2025 roku i 33 milionów w 2050 roku.
Jednym z najwyraźniej zaznaczonych zjawisk demograficznych XX i XXI wieku jest starzenie się populacji światowej. To wynik ciągłego zmniejszania się liczby urodzeń przy jednoczesnym wydłużaniu życia. Mediana wieku (wartość poniżej i powyżej której znajduje się połowa populacji) dla populacji światowej w roku 1950 wynosiła 23,6 lat, w roku 2000 wzrosła do 26,5 lat, a w roku 2050 wyniesie, jak się prognozuje, 36,2 lat. Oznacza to, że w czasie poprzednich 50 lat mediana wieku dla populacji światowej wzrosła jedynie o około 3 lat, a w ciągu następnego półwiecza wzrośnie aż o 10 lat. Występują jednak wyraźne różnice w poszczególnych regionach naszego globu (tabela I-1), a także w poszczególnych krajach (tabela I-2).
Tabela I-1. Mediana wieku dla poszczególnych kontynentów (wg World Population Prospects: the 2002 Revision. United Nations, Population Division)
Mediana wieku (lata)
1950
2000
2050
Świat ogółem
23,6
26,4
36,8
Afryka
19,0
18,3
27,5
Ameryka Południowa i Środkowa
20,1
24,2
39,8
Ameryka Północna
29,8
35,4
40,2
Azja
22,0
26,1
38,7
Europa
29,2
37,7
47,7
Oceania
27,8
30,7
39,9
Tabela I-2. Wybrane kraje z najniższą i najwyższą prognozowaną medianą wieku w 2050 roku (wg World Population Prospects: the 2002 Revision. United Nations, Population Division)
Mediana wieku (lata)
1950
2000
2050
Niger
17,9
15,1
22,0
Angola
19,7
16,3
22,0
Somalia
19,5
16,0
22,1
Jemen
18,9
15,4
22,5
Uganda
17,7
15,1
22,5
Mali
17,2
15,4
22,6
Burkina Faso
18,5
15,5
22,7
Polska
25,8
35,2
48,9
Hiszpania
27,7
37,4
51,9
Singapur
20,0
34,5
52,0
Estonia
29,9
37,9
52,3
Włochy
29,0
40,2
52,4
Łotwa
30,5
37,8
53,0
Słowenia
27,7
38,1
53,1
Japonia
22,3
41,3
53,2
Wzrosnąć ma także prognozowana długość życia w odniesieniu do roku urodzenia - z 64,6 lat dla urodzonych w latach 1995-2000 do 74,3 lat dla urodzonych w latach 2045-2050. Ważną rolę w procesie starzenia się populacji światowej odgrywa też spadek umieralności, zwłaszcza osób w starszym wieku. Uważa się, że w obecnych warunkach około 75% nowo narodzonych dożyje 60 lat, a ponad 30% - 80 lat. Przewiduje się, że spośród urodzonych w 2050 roku prawie 90% dożyje do 60 lat, a ponad 50% - do 80 lat.
Liczba osób powyżej 60. roku życia wzrosła w ciągu ostatnich 50 lat trzykrotnie (z 205 milionów do 606 milionów), a prognozuje się jej dalszy znaczny wzrost w trakcie następnych 50 lat (do 2 miliardów). Oznacza to dziesięciokrotny wzrost w czasie 100 lat. W 2050 roku osoby po 60. roku życia będą stanowić 20% populacji światowej. Zwiększa się także systematycznie liczba osób powyżej 80. roku życia (z 14 milionów w 1950 roku do 69 milionów w 2000 roku, a w 2050 roku wyniesie ona 377 milionów). Osiemnastokrotnie ma wzrosnąć w ciągu następnych 50 lat liczba osób najstarszych, żyjących ponad 100 lat (z prawie 167 tysięcy osób obecnie do około 3,3 miliona osób w 2050 roku).
Porównanie w skali światowej proporcji osób w trzech głównych grupach wiekowych (0-14, 15-59 oraz 60 lat i powyżej) wskazuje, że w Polsce liczba osób powyżej 60. roku życia będzie w połowie XXI wieku proporcjonalnie większa niż w innych krajach.
Globalne starzenie się populacji światowej stwarza wiele problemów medycznych, socjalnych i ekonomicznych, gdyż wzrasta istotnie liczba potencjalnych beneficjentów funduszy przeznaczonych na ochronę zdrowia i emerytury, głównie tych po 65. roku życia, a liczba osób w ekonomicznie aktywnym wieku (15-65 lat) ulega zmniejszeniu. W ciągu ostatnich 50 lat proporcja osób w wieku 15-64 lat do osób w wieku 65 lat i powyżej zmniejszyła się o ponad 20%, a w następnym pięćdziesięcioleciu ma ulec jeszcze większemu spadkowi - o 56% w stosunku do 2000 roku. Spadek ten będzie szczególnie silny w krajach rozwiniętych, gdzie na każdego emeryta przypadnie zaledwie 2,2 osoby pracującej.
W większości krajów liczba starszych kobiet znacznie przewyższa liczbę starszych mężczyzn. Wprawdzie menopauza jest stanem fizjologicznym, jednak dolegliwości z nią związane stanowią często dużą uciążliwość i wymagają leczenia. Zjawisko to dotyczy także w pewnym stopniu andropauzy. Wzrost liczby osób w podeszłym wieku powoduje również zwiększenie liczby pacjentów dotkniętych chorobami związanymi z wiekiem, jak miażdżyca, choroby zwyrodnieniowe układu nerwowego (choroba Alzheimera, choroba Parkinsona) czy choroby nowotworowe.
Warto pamiętać, że starzenie się jest procesem długotrwałym, że nie pojawia się ono nagle w 60. roku życia. Zarówno sam proces starzenia, jak i choroby związane z wiekiem prowadzą do mniej lub bardziej zaznaczonej niepełnosprawności - a jej redukcja powinna stanowić podstawę racjonalnej strategii starzejącego się społeczeństwa.
Menopauza to jeden z etapów starzenia się kobiety. Niektóre z kobiet przechodzą przez nią stosunkowo łagodnie, inne zaś mają z jej powodu poważne problemy zdrowotne i psychologiczne. Konsekwencje menopauzy są omówione w kolejnych rozdziałach tego poradnika.
Piśmiennictwo
Karasek M.: Starzenie się populacji światowej i jego konsekwencje. Folia Med., Łódź, 2003, 30, 3-10
United Nations, Department of Economic and Social Affairs. World Population Ageing: 1950-2050. New York, United Nations, 2001
United Nations, Population Division, Department of Economic and Social Affairs. World Population Prospects: the 2000 Revision. Highlights. New York, United Nations, 2001
