Szkic historyczny stulecia od 1815 do 1914 r.
Po wojnach napoleońskich zwycięskie narody europejskie zwołały w Wiedniu kongres pokojowy, na który zaproszono 16 państw. Z ich grona wyłoniono tylko sześciu przedstawicieli mocarstw jako komitet dopuszczony do obrad. Faktycznie w komitecie liczyła się grupa pięciu państw, bowiem przedstawiciel Hiszpanii okazał się bardzo nieudolny. Tak więc krajami, które liczyły się w ostatecznej rozgrywce politycznej były Anglia, Rosja, Prusy, Austria i Francja. Mechaniczną zasadę tzw. sprawiedliwej równowagi państw, obowiązującą w okresie oświecenia, przeciwstawiono zasadzie legitymizmu, mającej na celu zahamowanie szerzących się poglądów o prawie narodów do stanowienia o swoim losie, czyli suwerenności narodowej. Przedmiotem obrad u liczących się uczestników kongresu były sprawy dotyczące Saksonii, Księstwa Warszawskiego, Niemiec, Włoch, Holandii i Szwajcarii. Najbardziej zaprzątała obecnych sprawa Saksonii i Księstwa Warszawskiego. W rezultacie obrad, podczas których w lutym 1815 r. ogłoszono "akt końcowy" kongresu, Prusy otrzymały większość terytorium Królestwa Saksonii, na wschodzie dwa departamenty Księstwa Warszawskiego - poznański i bydgoski wraz z Gdańskiem i Toruniem, na zachodzie Nadrenię i Westfalię, zaś na północy Pomorze szwedzkie i wyspę Rugię. Ziemie Księstwa Warszawskiego, po utracie departamentów zachodnich na rzecz Prus, nazwane zostały Królestwem Polskim i włączone do Rosji, a jego władcą został car. Na podstawie aktu końcowego kongresu Austria otrzymała obwód tarnopolski i kopalnię soli w Wieliczce. Kraków z okolicą uznano za wolne i neutralne miasto. W Niemczech utworzono Związek Niemiecki złożony z 34 państw i czterech wolnych miast. Szwajcaria została uznana za neutralną federację 22 suwerennych kantonów. We Włoszech Lombardię i Wenecję z Dalmacją przyłączyła do swego cesarstwa Austria. Joachim Murat jako władca Królestwa Neapolitańskiego opowiedział się po stronie Napoleona podczas jego "100 dni" rządów. Pokonany przez Austriaków, musiał opuścić swoje państwo, a kiedy powrócił do Neapolu, został rozstrzelany. Neapol i Sycylia pod berłem Burbonów nazwano Królestwem Obojga Sycylii. Również decyzją kongresu wiedeńskiego było połączenie Belgii z Holandią. Niektóre "kosmetyczne" zmiany dotyczyły księstw włoskich, Bawarii i Danii oraz zakazu niewolnictwa. Trwałym dziełem kongresu było uchwalenie przez osiem głównych państw regulaminu dyplomatycznego.
Do połowy XIX stulecia główni gracze na kongresie wiedeńskim usiłowali utworzony system polityczny zachować poprzez dyplomację lub siłę. W 1815 r. został pomyślany projekt, który określono mianem Świętego Przymierza. Do jego przyjęcia zaproszono wszystkie chrześcijańskie państwa Europy. De facto państwami Świętego Przymierza stały się tylko Rosja, Prusy i Austria, które miały wspólne cele polityczne na kontynencie i za granicą.
W Europie po kongresie wiedeńskim, do wydarzeń tzw. Wiosny Ludów, dominowały dwie ideologie: konserwatywna i liberalna. W historiografii i publicystyce cały konserwatywny okres obejmujący lata 1815-1848 określano nazwą "restauracji", czyli przywrócenia dawnych stosunków polityczno-społecznych. Natomiast liberalizm opierał się na autonomii człowieka w stosunku do otaczającego go ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego. Celem liberalizmu było dążenie do zagwarantowania nieskrępowanej swobody jednostki ludzkiej w oparciu o prawo, które powinno obowiązywać wszystkich bez względu na ich rangę społeczną.
W ideologii oświecenia w literaturze i sztuce dominował klasycyzm. Już w końcu XVIII w. pojawił się nowy prąd umysłowy, przeciwstawiający się kanonom klasycyzmu, najpierw w krajach germańskich, który został nazwany romantyzmem. Romantyzm zawładnął poglądami Europejczyków początkowo w dziedzinie literatury i sztuk plastycznych, a z biegiem czasu zaciążył nad całym życiem umysłowym i uczuciowym.
W pierwszej połowie XIX w. ożywiły się w Europie ruchy narodowe: niemieckie, włoskie, polskie, czeskie i inne. Działały również tajne organizacje polityczne, jak np. wolnomularstwo, węglarstwo, tajne organizacje niepodległościowe polskie i inne.
Po kongresie wiedeńskim zatriumfowała w Europie arystokracja, która usilnie pragnęła powrócić do politycznego stanu rzeczy sprzed rewolucji 1789 r. Dowodem tego był powrót do władzy Burbonów we Francji, w osobach króla Ludwika XVIII i Karola X, w południowych Włoszech powrócił na tron burboński Ferdynand I, władca Królestwa Obojga Sycylii.
W 1830 r. we Francji pojawił się ruch rewolucyjno-powstańczy, który doprowadził do krwawych wypadków w Paryżu i przewrotu politycznego zwanym "rewolucją lipcową". W jego wyniku "królem Francuzów" został Ludwik Filip. W tym samym roku zaczęło się powstanie w Belgii, która odłączyła się od Holandii i stała się niepodległym państwem. Zryw niepodległościowy w listopadzie 1830 r. w Królestwie Polskim doprowadził do wojny polsko-rosyjskiej, która skończyła się klęską powstańców. Wybuch rewolucji w Paryżu, Brukseli i Warszawie zachęcił włoskich karbonariuszy do powstań w Modenie, Bolonii i Padwie, które szybko zostały zdławione przez wojska austriackie. Niewielkie powstania wybuchły również w Niemczech.
Nowe ruchy i wystąpienia rewolucyjne pojawiły się w okresie Wiosny Ludów, czyli w latach 1846-1849. Najpierw w 1846 r. wybuchło powstanie w Krakowie i okolicach oraz zainspirowało wystąpienia zbrojne we Włoszech i Szwajcarii. W 1848 r. doszło do rewolucji lutowej w Paryżu i powołania do istnienia republiki. W 1851 r. jej prezydent, Karol Ludwik Napoleon Bonaparte, dokonał zamachu stanu, zmienił konstytucję i ogłosił się cesarzem Napoleonem III. W 1848 r. doszło do rewolucji w Niemczech i we Włoszech oraz w Austrii, głównie w Wiedniu. W latach 1848-1849 ferment powstańczy ogarnął Węgry. Ruch rewolucyjny na Węgrzech stłumił krwawo car Mikołaj I.
W czasie dominacji nastrojów rewolucyjnych powstał z inicjatywy Friedricha Engelsa w 1847 r. Związek Komunistów, który polecił przygotowanie wraz z Karolem Marksem programu działania partii, ogłoszonego w 1848 r. w postaci Manifestu Partii Komunistycznej, w którym stwierdzono, że: "Widmo krąży po Europie - widmo komunizmu...".
Kolejnym dużym wstrząsem politycznym w Europie była wojna krymska w latach 1854-1856 z udziałem Anglii, Francji, Turcji oraz Rosji. Wojna obnażyła słabość caratu i jego zacofanie. Dużą turbulencją w europejskiej polityce było powstanie styczniowe na terenie Królestwa Polskiego oraz na Litwie w latach 1863-1865. W Prusach, zgodnie z potrzebą chwili, kanclerz Bismarck zmierzał konsekwentnie do zjednoczenia Niemiec. W tym celu pokonał w 1864 r. Danię, w 1866 r. Austrię, a w latach 1870-1871 Francję. Niemcy zostały zjednoczone pod władzą króla pruskiego, który został cesarzem niemieckim jako Wilhelm I. Dzięki zwycięstwu Prus i w następstwie wewnętrznej walki rewolucyjnej zostały zjednoczone Włochy.
Rewolucja przemysłowa najwcześniej dokonała się w Anglii, a w drugiej połowie XIX w. przekroczyła w Europie kanał La Manche. Niektóre kraje Europy Zachodniej, jak np. Niemcy, weszły w okres dynamicznego rozwoju: powstał nowoczesny przemysł maszynowy i pojawił się wieloprzemysłowy proletariat. Niezwykły rozwój życia gospodarczego był następstwem wynalazków, takich jak telefon, żarówka elektryczna, turbina parowa, silnik spalinowy zastosowany w samochodzie, kinematograf, telegraf radiowy, wysoko prężny silnik spalinowy, udoskonalone szyny, parowozy i wagony, a na początku XX w. samolot.
Pojawienie się w Europie tysięcy robotników fabrycznych sprawiło, że w ostatnim trzydziestoleciu XIX w. powstały w wielu krajach europejskich socjalistyczne partie robotnicze, m.in. w Niemczech, Danii, we Francji, w Norwegii, Austrii, Wielkiej Brytanii, we Włoszech. W 1892 r. utworzona została Polska Partia Socjalistyczna, a w 1893 r. Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Równocześnie dużą rolę zaczęły odgrywać robotnicze związki zawodowe.
Industrializacja łączyła się ze zwiększoną eksploatacją węgla i żelaza - powstały ogromne kopalnie i huty. Oprócz przemysłu maszynowego i tekstylnego rozwinął się np. przemysł chemiczny, przemysł elektryczny, naftowy i inne. Duży postęp zaobserwowano również w rolnictwie, m.in. dzięki nawozom sztucznym. W przemyśle następowała koncentracja przedsiębiorstw. Ogromny wzrost produkcji zmuszał rozwinięte kraje zachodnie do poszukiwania nowych rynków zbytu.
Od połowy XIX w. rozpoczęły się gorączkowe dążenia kolonialne, czyli walka o podział świata. Przyczyną tego trendu była chęć zdobycia siłą nowych źródeł surowców, nowych rynków zbytu, szukanie i lokowanie kapitału w krajach zacofanych, zakładanie nowych baz wojskowych. Beneficjentami polityki kolonialnej byli głównie Anglicy i Francuzi, ale również Niemcy, Japończycy i Amerykanie. W drugiej połowie XIX w. w nastąpił ogromny postęp w zakresie szeroko rozumianej kultury i nauki, głównie w chemii, fizyce i biologii. W połowie stulecia pojawił się nowy prąd literacki zwany pozytywizmem, który z biegiem czasu ewoluował w kierunku naturalizmu, symbolizmu, tradycjonalizmu, sceptycyzmu, estetyzmu itp. W malarstwie górowały dwa kierunki artystyczne: realizm i impresjonizm. W drugiej połowie stulecia wzrosło niebywale znaczenie prasy i słowa drukowanego. Rozwój potęg gospodarczych i militarnych doprowadził partnerów politycznych do rosnącej konkurencji w zakresie wpływów oraz znaczenia na kontynencie i w świecie. Ta rywalizacja pod względem siły i prestiżu doprowadziła w Europie do zwiększenia zbrojeń i silnych tendencji imperialistycznych. Doszło do niebezpiecznych aktów politycznej agresji, czego dowodem stały się kolejne wojny bałkańskie. Zaobserwowano również silny ferment społeczny kierowany przez ideologów socjalistycznych i komunistycznych. Po przegranej przez carat wojnie z Japonią doszło w Rosji do rewolucji 1905 r., która została krwawo stłumiona.
Powyższe wypadki stały się zapowiedzią ogólnoświatowej katastrofy, która wybuchła w Europie w sierpniu 1914 r., zapoczątkowując Wielką Wojnę.
