Rekomendacja

Przedstawiam Państwu pierwszą część trzytomowego dzieła dotyczącego jednej ze specjalności medycznych - medycyny sądowej. Uważam, że jest to opracowanie unikalne w skali nie tylko polskiej, lecz także europejskiej. Polskie zasoby książkowe z tej dziedziny były nieliczne i zazwyczaj ograniczone tematycznie. Obecne wydanie obejmuje całość zagadnień medycyny sądowej.

Wstępne rozdziały to niezwykle dokładnie i interesująco opisane dzieje powstawania dziedziny na świecie i w Polsce oraz jej pozycji i organizacji w różnych krajach. Medycyna sądowa jest często nieprawidłowo utożsamiana i mylona (nawet przez osoby ze środowiska lekarskiego) z patologią. Wielką zatem satysfakcję sprawiła mi lektura rozdziału opisującego jednoznacznie, jaką nauką jest "medycyna sądowa", a jakimi "patologia" i "patomorfologia" oraz czym nauki te się różnią. Mam nadzieję, że Czytelnicy książki nie popełnią już wspomnianego błędu.

Podstawową tematyką pierwszego tomu jest tanatologia, czyli nauka o śmierci, i traumatologia, nauka o urazowości, obejmująca wszelkie przypadki związane z działaniami przeciwko zdrowiu i życiu. Każdy rozdział to rzeczowe i dogłębne opracowanie konkretnej tematyki, dotyczącej rodzaju zdarzenia (ugodzenie nożem, wypadek drogowy itd.), charakteru i zakresu czynności badawczych podejmowanych przez medyka sądowego ze wskazaniem specyfiki każdego obrażenia ciała, wymagającej indywidualnego sposobu działania, niejednokrotnie we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin kryminalistyki.

Treści wszystkich rozdziałów wzbogacone są kolorową, technicznie bardzo dobrą, dokumentacją fotograficzną odzwierciedlającą treści opisowe. Ponadto utrzymane w jednakowej konwencji stylistycznej, często dowcipne ryciny tonują charakter opracowania.

W poszczególnych rozdziałach znajdujemy wszechstronne opisy skutków zdarzeń, w których ucierpiał człowiek. Wówczas to medycyna sądowa wkracza w życie jego lub jego rodziny - medyk sądowy poznaje najpierw skutek, a następnie poprzez szereg czynności specjalistycznych stara się uzyskać dane pozwalające na odtworzenie przebiegu zdarzenia i charakteru działania sprawcy oraz ewentualnie jego identyfikację.

Książka ma charakter podręcznika. Jednak jej forma, treści w niej zawarte i jakość przekazu czynią z niej interesującą, pouczającą i wyjątkowo ciekawą lekturę nie tylko dla osób związanych z medycyną i kryminalistyką, lecz także dla wszystkich, których problemy związane z życiem i śmiercią człowieka pozostają w zakresie zainteresowania nie tylko zawodowego. Osobiście jako potencjalnych Czytelników, poza obecnymi i przyszłymi medykami sądowymi, widzę przede wszystkim lekarzy różnych specjalności, zajmujących się dodatkowo opiniowaniem sądowo-lekarskim, kryminalistyków, prokuratorów i innych prawników oraz (!) autorów jakże obecnie popularnych kryminałów.

Z pełnym przekonaniem polecam to opracowanie wszystkim, dla których życie jest ciągle niezapisaną kartą.

prof. dr hab. n. med. Barbara Świątek

Od Redaktora Naukowego

Oddawany do rąk Czytelników pierwszy tom podręcznika "Medycyna sądowa" obejmuje tematy szeroko rozumianej tanatologii oraz traumatologii sądowej, czyli problematykę weryfikacji okoliczności zgonu oraz różnicowania przyczyn zarówno tzw. śmierci gwałtownej (spowodowanej następstwami szeroko rozumianego urazu - mechanicznego, fizycznego, chemicznego i in.), jak i diagnostyki przypadków nagłej, nieoczekiwanej śmierci z różnorodnych przyczyn chorobowych. Zagadnienia związane z tematyką traumatologii ogólnej i szczegółowej dotyczą zarówno mechanizmów powstawania obrażeń nieprzeżyciowych, jak i takich, które nie zakończyły się śmiercią ofiary. Z kolei kwestie obejmujące obszar szeroko rozumianej diagnostyki sądowej (toksykologicznej, genetycznej, obrazowej i in.) oraz zagadnienia opiniowania sądowo-lekarskiego, jak również tzw. klinicznej medycyny sądowej (oceny stanu zdrowia osób żyjących) zostały zaplanowane jako kontynuacja wydawanego aktualnie tomu podręcznika.

Inicjatywa stworzenia nowego podręcznika medycyny sądowej została zgłoszona podczas narad środowiskowych jeszcze w 2015 r., a opracowywanie i redagowanie treści zajęło ponad 3 lata. Proces tworzenia poprzedzał etap uzgadniania założeń, projektowania zawartości książki oraz doboru składu autorskiego z preferowanym trybem współpracy międzyośrodkowej.

Publikacja jest wspólnym dziełem całego polskiego środowiska ekspertów z zakresu medycyny sądowej i nauk pokrewnych. W gronie autorskim znaleźli się przedstawiciele wszystkich akademickich katedr i zakładów medycyny sądowej wyższych uczelni medycznych w Polsce, Instytutu Ekspertyz Sądowych im. Prof. dra Jana Sehna w Krakowie, jak i ośrodków pozauniwersyteckich. Wszyscy eksperci zaangażowani w proces tworzenia tego dzieła są lub byli czynni zawodowo, pełnią funkcje biegłych sądowych oraz specjalizują się w tych obszarach wiedzy i opiniowania, które podjęli się opracować. Jednym z podstawowych zadań postawionych przed zespołem autorskim była krytyczna analiza aktualnego piśmiennictwa w danej dziedzinie, w tym treści analogicznych rozdziałów w innych podręcznikach zagranicznych wybranych jako obowiązkowy punkt odniesienia.

Poprzednie, podobne w założeniach opracowanie polskich autorów ukazało się na naszym rynku wydawniczym blisko pół wieku temu - był to podręcznik o takim samym tytule pod redakcją Prof. Bolesława Popielskiego i Prof. Jana Kobieli z 1972 r.

Idea stworzenia nowego, akademickiego podręcznika medycyny sądowej nawiązuje wprost również do dawnej inicjatywy Prof. Andrzeja Jaklińskiego (kierownika lubelskiego Zakładu Medycyny Sądowej w latach 1964-1993, rektora ówczesnej Akademii Medycznej w Lublinie w latach 1981-1984), który był zarazem najdłużej pełniącym funkcje specjalisty krajowego oraz przewodniczącego Krajowego Zespołu Specjalistycznego w dziedzinie medycyny sądowej (łącznie w latach 1973-1991), będącymi odpowiednikami dzisiejszej funkcji konsultanta krajowego. Prof. Jakliński wspólnie ze swoim poprzednikiem na stanowisku specjalisty krajowego Prof. Janem Kobielą (w latach 1967-1972) był redaktorem podręcznika medycyny sądowej dla studentów (4 wydania od 1972 r.). Podręcznik ten zastąpił wcześniejsze skrypty i podręczniki do nauczania przedmiotu i przez długie lata stanowił podstawę akademickiego nauczania medycyny sądowej w Polsce, pozostając wciąż uzupełniającą lekturą także po wydaniu następnego, również dobrze przyjętego podręcznika współredagowanego przez Profesorów Stefana Raszeję, Władysława Nasiłowskiego (kolejnego konsultanta krajowego w latach 1991-1994) i Jana Markiewicza.

Od czasu ostatnich wydań obu tych używanych wciąż polskich podręczników medycyny sadowej upłynęło jednak już blisko 50 i 30 lat, konieczne było więc pilne uzupełnienie luki wydawniczej, biorąc pod uwagę ogromny postęp, jaki dokonał się w tym czasie w zakresie medycyny sądowej i nauk pokrewnych.

W tym okresie podjęto w zasadzie tylko jedną próbę zaspokojenia narastających potrzeb czytelniczych przez publikację polskiego tłumaczenia zagranicznego podręcznika medycyny sądowej. Klasyczne kompendium tandemu amerykańskich autorów Vincenta J. DiMaio oraz Dominika DiMaio (redaktorami wydania polskiego byli Prof. Barbara Świątek i Prof. Zygmunt Przybylski) nie było jednak w stanie całkowicie zastąpić braku rodzimego opracowania i coraz bardziej jasna stawała się pilna potrzeba rozpoczęcia prac nad podręcznikiem dostosowanym do krajowych realiów oraz polskiego systemu prawnego. Inne wydawane w owym czasie i wznawiane publikacje książkowe (jak np. "Medycyna sądowa dla prawników" Prof. Tadeusza Marcinkowskiego) obejmowały zagadnienia medyczno-sądowe w uproszczonej formie i były skierowane do węższego kręgu odbiorców.

Nowy polski podręcznik o tożsamym tytule, wydawany przez to samo wydawnictwo, które publikowało wszystkie wymienione wyżej, rodzime pozycje książkowe z zakresu medycyny sądowej, stanowi więc swoisty hołd złożony autorom tamtych pionierskich publikacji oraz kontynuację ich dokonań we współczesnych realiach. W tym miejscu składam szczególne wyrazy uznania i podziękowanie dla wszystkich Koleżanek i Kolegów, reprezentujących cały przekrój polskiego środowiska medycyny sądowej i nauk pokrewnych, którzy podjęli trud współtworzenia tego dzieła.

Opracowanie nowego podręcznika medycyny sądowej było w zamierzeniu też inicjatywą zmierzającą do podniesienia rangi całej dyscypliny oraz jakości kształcenia przed- i podyplomowego. Upowszechnianie wiedzy wpisuje się w format działań ukierunkowanych na poprawę rozpoznawalności medycyny sądowej jako samodzielnej dyscypliny (wobec powszechnego mylenia medyków sądowych z tzw. patologami oraz lekarzami sądowymi) oraz stymulację rozwoju naukowego z otwarciem na dziedziny kliniczne. Nawiązywanie różnych form współpracy pozwala na optymalne wykorzystanie istniejącej bazy aparaturowej oraz inicjowanie badań wieloośrodkowych. Jest to również jedna z inicjatyw wspierających reunifikację obszarów "klasycznej" tanatologii oraz różnych obszarów współczesnej diagnostyki sądowej. Konsekwencją postępu technologicznego jest bowiem narastająca subspecjalizacja i coraz większy dystans dzielący poszczególne dziedziny szczegółowe, określane wcześniej zbiorczym mianem medycyny sądowej.

Proces tworzenia wspólnego podręcznika w ramach współpracy autorskiej przedstawicieli wszystkich ośrodków akademickich miał w założeniach prowadzić także do koordynacji misji dydaktycznej oraz stopniowego ujednolicania programów nauczania medycyny sądowej w różnych uczelniach. Podjęty wspólnie wysiłek intelektualny może stać się również zalążkiem tworzenia przyszłych zaleceń dotyczących doskonalenia podyplomowego w ośrodkach wiodących oraz wdrożenia katalogu "standardów opiniowania" w dziedzinie medycyny sądowej. Publikacja wyczerpującego, wszechstronnego kompendium współczesnej wiedzy medyczno-sądowej jest również punktem wyjścia do stworzenia podręcznikowego vademecum na potrzeby akademickiego kursu medycyny sądowej dla studentów medycyny, diagnostyki laboratoryjnej oraz prawa.

Istotną nowością w procesie tworzenia tej książki było opracowanie ogólnych zasad przygotowywania tematów oraz szczegółowej koncepcji strukturalnej jeszcze przed rozpoczęciem prac redakcyjnych. Założenia te zostały przyjęte w sposób kolegialny, a kompletowanie składu autorskiego odbywało się na zasadzie indywidualnych zgłoszeń i wyboru preferowanych zagadnień z ustalonego a priori zbioru tematów. Podstawowe wytyczne koncentrowały się wokół następujących kwestii związanych z zakładaną formą i celami przekazu:

Głównym celem tworzonego de novo podręcznika jest przygotowanie lekarza do partnerskiej współpracy z organami stosowania prawa, korpusem medyczno-sądowym i obszarem diagnostyki sądowej. Książka skierowana jest zatem zarówno do ambitnych studentów kierunków medycznych, lekarzy w trakcie szkolenia podyplomowego (nie tylko z zakresu medycyny sądowej), jak również specjalistów z dziedzin klinicznych i diagnostycznych (w tym diagnostów laboratoryjnych). Książka definiuje aktualne "standardy opiniowania" dla praktykujących biegłych, zawierające zasady oceny typowych następstw z podkreśleniem różnic sądowo-lekarskiego i klinicznego punktu widzenia.

Krąg odbiorców książki nie ogranicza się jedynie do lekarzy, którzy mogą znaleźć się w sytuacji wymagającej współpracy z organami i decydentami procesowymi. Naturalnym adresatem są też specjaliści z różnych dziedzin kryminalistyki, eksperci z zakresu nauk technicznych i rekonstrukcji wypadków komunikacyjnych oraz szerokiego obszaru nauk sądowych (nierzadko kooperujący z medykami sądowymi), jak również prawnicy stykający się z problemami oceny okoliczności przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu oraz ich skutków w roli prokuratora, sędziego, radcy prawnego czy adwokata. Rozdziały podręcznika stanowią swego rodzaju przewodnik dla zleceniodawców poszukujących wykonawców określonych rodzajów ekspertyz, jak i źródło informacji dla organów zarządzania kryzysowego na wypadek zdarzeń masowych (katastrofy, zamachy terrorystyczne) z mnogimi ofiarami śmiertelnymi. Największe grono użytkowników książki będą jednak stanowić zapewne biegli postawieni przed problemem oceny relewantnych prawnie kwestii medycznych.

Nawet najwszechstronniejszy przewodnik tematyczny nie wyręczy i nie zastąpi wiedzy oraz doświadczenia kompetentnego biegłego, opiniującego w realiach konkretnej sprawy.

Podstawową cechą doświadczonego eksperta jest świadomość istnienia granic własnych kompetencji (w odróżnieniu od profesjonalnych ekspertów, pewność wnioskowania "domorosłych biegłych" jest niestety często odwrotnie proporcjonalna do zakresu ich wiedzy oraz poziomu kompetencji). Takie "samoograniczenie" bywa niestety interpretowane przez laików (nieprzygotowanych do właściwej oceny poziomu profesjonalizmu opinii) jako wyraz nieprzygotowania do pełnienia roli biegłego, z posądzaniem o unikanie jednoznacznych rozstrzygnięć lub wręcz zarzucaniem niewiedzy przez cynicznie nastawionych pełnomocników stron, którzy obierają taką linię pozamerytorycznego działania w swoiście rozumianym przekonaniu realizacji interesów swoich klientów. Katalog standardowych figur retorycznych otwiera zwykle szermowanie argumentem o rzekomej "niejasności" lub "niepełności" opinii (mylone - niechcący lub intencjonalnie - z brakiem możliwości udzielenia jednoznacznej odpowiedzi na podstawie udostępnionego biegłemu materiału dowodowego), skończywszy na rytualnym "zaklęciu" w postaci konstatacji, iż "biegły nie sprostał postawionemu przed nim zadaniu".

Należy zatem zdawać sobie sprawę, iż każdy podręcznik może stanowić jedynie ogólny przewodnik i podręczny zasób wiedzy specjalistycznej, który ma charakter pomocniczy w realiach pracy eksperta, który został powołany do oceny zagadnień mających istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia określonej sprawy. Opisane w tej książce zależności i typowości sytuacyjne nie mogą więc stanowić samodzielnej (wyłącznej) podstawy oceny okoliczności konkretnych zdarzeń w realiach prowadzonych postępowań. Przestrzeganie tej fundamentalnej zasady jest kluczowe dla właściwego zrozumienia oraz świadomego użycia wszelkich poznanych w ten sposób podstaw wnioskowania.

Wydawany podręcznik zawiera możliwie szeroki przekrój współczesnej wiedzy medyczno-sądowej zgodnie z zasadami przedstawiania ustaleń opartych wyłącznie na faktach. Podstawowym, wstępnym założeniem książki było uwypuklenie praktycznego aspektu opiniowania medyczno-sądowego, głęboko osadzonego w realiach aktualnych problemów z rodzimej praktyki opiniodawczej. Wybór zagadnień oraz układ podręcznika odnoszą się wprost do przekroju problemów spotykanych w rutynowej działalności eksperckiej, w celu ułatwienia wykorzystywania wiedzy medycznej dla potrzeb organów stosowania prawa. Książka została zaplanowana jako kompendium tematyczne i praktyczny przewodnik dostosowany do istniejących aktualnie możliwości diagnostycznych.

Do najczęściej powtarzanych zwrotów w całej książce należą odmieniane przez wszystkie przypadki słowa "praktyka" i "praktyczny" w następujących frazach: "znaczenie praktyczne", "zastosowania praktyczne", "w realiach praktyki opiniodawczej", "w celach praktycznych", "z praktycznego punktu widzenia", "w praktyce sądowo-lekarskiej" itp. Jasno wytyczony cel praktyczny opierał się na podstawowej zasadzie: jeśli problem wchodzi w obszar opiniowania sądowo-lekarskiego, sądowo-toksykologicznego lub genetyki sądowej (w polskich realiach), to został szerzej przedstawiony w formie wręcz instruktażowej, a pozostałe aspekty w skrótowej formie poglądowej. Dotyczyło to zwłaszcza ekspertyz wydawanych przez medyków sądowych we współpracy ze specjalistami z innych dziedzin, np. entomologii sądowej, odontologii sądowej, badań kryminalistycznych, poligraficznych itp. Rezultatem takiego wyboru była świadoma atomizacja poruszonych zagadnień - tematy poszczególnych rozdziałów najczęściej wynikały wprost z potrzeby omówienia określonych problemów spotykanych w codziennej praktyce eksperckiej i były zdeterminowane przez spektrum pytań kierowanych do biegłych przez organy procesowe.

Szczególnie ważnym elementem było jak najszersze wykorzystanie materiałów ilustracyjnych (rysunków i zdjęć), a także zastosowanie jednolitej szaty graficznej z wyróżnieniem najbardziej istotnych zagadnień. Dość szczegółowo określone zasady opracowywania tekstu oraz bieżąca koordynacja prac redakcyjnych nie mogły oczywiście doprowadzić do całkowitej unifikacji stylu oraz zatrzeć różnic wynikających z indywidualnego zróżnicowania kompozycji treści oraz doboru środków wyrazu przez poszczególnych autorów.

Jednym z przyjętych na wstępie założeń była chęć wyraźnego odróżnienia zasad konstrukcji tej książki oraz sposobu ujęcia poszczególnych tematów od tradycyjnej formy narracji (opisowo-poglądowej) większości klasycznych podręczników z dziedziny medycyny sądowej. Idea zmiany takiego formatu na rzecz bardziej hasłowego i ściśle hierarchicznego stylu informacyjno-instruktażowego (z konsekwentnym dążeniem do zastępowania słowa pisanego obrazem) podyktowana była z jednej strony zamiarem unowocześnienia sposobu przekazywania treści, a z drugiej nawiązaniem do niektórych współczesnych, wyróżniających się podręczników obcojęzycznych. Słuszność przyjęcia takiej koncepcji może zweryfikować jedynie odbiór ze strony P.T. Czytelników oraz pierwsze reakcje związane z pożytkowaniem opublikowanego zbioru wiedzy.

Rzeczywista przydatność ukończonego właśnie pierwszego tomu podręcznika medycyny sądowej zostanie więc zweryfikowana - jako się rzekło wyżej - w praktycznym zastosowaniu. Dopiero poddanie takiej próbie wykaże, czy książka spełnia zakładane cele oraz potrzeby i oczekiwania jej Czytelników.

dr hab. n. med. Grzegorz Teresiński

Bibliografia

1. DiMaio V.J., DiMaio D.: Medycyna sądowa, wydanie I polskie pod red. B. Świątek i Z. Przybylskiego. Urban & Partner, Wrocław 2003.

2. Jakliński A., Kobiela J.S.: Medycyna sądowa. Podręcznik dla studentów medycyny. PZWL, Warszawa 1972, 1975, 1979, 1983 [wyd. 4 popr.].

3. Marcinkowski T.: Medycyna sądowa dla prawników. Wyd. Prawn. 1975, 1982, 1993 (Wyd. Ars boni et aequi), 2010 (Wyd. Wyz?szej Szkoły Policji).

4. Popielski B., Kobiela J. (red.): Medycyna sądowa. PZWL, Warszawa 1972.

5. Raszeja S., Nasiłowski W., Markiewicz J.: Medycyna sądowa. Podręcznik dla studentów. PZWL, Warszawa 1990, 1993 [wyd. 2].

001.Obszar działania medycyny sądowej - Jarosław Berent

Nauki sądowe (forensic) to te, które pozostając zakorzenione w swych naukach podstawowych, mają jednak zupełnie inny od nich cel. Tym celem jest dostarczenie opinii (ekspertyzy), która będzie miała wartość dowodową w postępowaniu toczącym się według zasad prawa.

Celem nauk sądowych jest dostarczenie opinii (ekspertyzy), która będzie miała wartość dowodową w postępowaniu toczącym się według zasad prawa.

Teoretycznie każda dyscyplina naukowa może mieć taki charakter, ale praktycznie odrębne nauki sądowe powstają dopiero wtedy, gdy po pierwsze rozwój wiedzy i metod danej nauki stworzy odpowiednie możliwości, a po drugie pojawi się społeczno-prawne zapotrzebowanie na opinie z danej dziedziny. Stąd zresztą sama ich (angiel­ska) naz­wa pochodząca od łacińskiego słowa forum (ryc. 001-1). Ponieważ ta wiedza, możliwości i zapotrzebowanie na przestrzeni wieków zmieniają się, różne nauki sądowe rozwijają się bądź zanikają. Proces ten trwa nieprzerwanie do czasów współczesnych (patrz 005).

Geneza

Nie da się wskazać konkretnej daty powstania medycyny sądowej. Wiadomo, że wiedza medyczna była wykorzystywana do celów społeczno-prawnych już w czasach starożytnych, ale o medycynie sądowej jako odrębnej dyscyplinie akademickiej można mówić dopiero od początku XIX wieku (patrz 002). Wyodrębniła się ona w trwającym wówczas procesie stopniowego powstawania różnych specjalności medycznych, kiedy to, wraz z rozwojem wiedzy medycznej, okazało się, że ogarnięcie całości przekracza możliwości jednego człowieka i konieczna jest specjalizacja. Zagadnienia ze styku medycyny i prawa były już wtedy na tyle ważne i społecznie niezbędne, że medycyna sądowa jako odrębna specjalizacja stała się faktem. Zarówno historycznie, jak i współcześnie zakres działania medycyny sądowej był i jest wyznaczony przez aktualnie obowiązujące na danym terenie prawo.

Definicja

Bazując na ogólnej definicji nauk sądowych, należy przyjąć, że medycyna sądowa (forensic medicine, legal medicine) jest to dział medycyny, który przygotowuje i przedstawia wiedzę medyczną w procesie stosowania prawa (patrz 003). Współcześnie medycyna sądowa realizuje się w dwóch obszarach - samodzielnego działania (czyli ściśle sądowo-lekarskim) i interdyscyplinarnym (patrz 005).

Obszar samodzielnego działania

Obszar samodzielnego działania, czyli obszar ściśle sądowo-lekarski, to głównie zagadnienia traumatologii (nauki o uszkodzeniach ciała, ich przyczynach, mechaniz­mach i skutkach), toksykologii (nauki o truciznach i skutkach zatruć) oraz tanatologii (nauki o zjawiskach prowadzących do śmierci i zachodzących w organizmie w jej wyniku).

W tym obszarze najczęściej pojawia się potrzeba sporządzenia opinii dotyczących: obrażeń ciała, czasu i mechanizmu ich powstania oraz powodowanych przez nie skutków w rozumieniu karno- i cywilno-prawnym, medycznej rekonstrukcji zdarzeń prowadzących do uszkodzeń ciała lub zgonów, ustalania związku przyczynowego pomiędzy danym działaniem (bądź zaniechaniem działania) a konkretnym skutkiem, spożycia alkoholu etylowego, narkotyków i innych substancji psychoaktywnych w kontekście ich wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów, zatruć substancjami toksycznymi, określania przyczyn, mechanizmów i okoliczności zgonów, identyfikacji nieznanych zwłok lub szczątków oraz ustalania czasu zgonu. Do obszaru samodzielnego działania wchodzą także niektóre inne opinie, np. dotyczące zdolności do udziału w czynnościach procesowych.

Opinie z obszaru samodzielnego działania sporządza się, w zależności od ich rodzaju, przedmiotu i zakresu, na podstawie badania lekarskiego danej osoby (w tym badania podmiotowego i przedmiotowego oraz badań dodatkowych), oględzin zwłok na miejscu ich znalezienia i sądowo-lekarskiej sekcji zwłok, niekiedy rozszerzonej o nowoczesne metody obrazowania, a także na podstawie dokumentacji medycznej bądź innych materiałów przekazanych przez zlecającego opinię, np. zawartych w aktach sprawy. Opinie takie w zdecydowanej większości sporządza samodzielnie lekarz specjalista medycyny sądowej (medyk sądowy), który oczywiście może, w razie potrzeby, posiłkować się pomocą innych osób (zarówno lekarzy innych specjalizacji, jak i nielekarzy, np. specjalistów z różnych dziedzin kryminalistyki, z zakresu rekonstrukcji wypadków drogowych i innych). W tych opiniach rola lekarza specjalisty medycyny sądowej jest wiodąca z uwagi właśnie na ich rodzaj, przedmiot i zakres.

Obszar działania interdyscyplinarnego

Kiedy pojawia się potrzeba sporządzenia opinii sądowo-lekarskiej spoza obszaru ściśle sądowo-lekarskiego, dotyczącej wyłącznie zagadnień medycyny klinicznej, może być ona przygotowana wspólnie przez lekarza klinicystę i lekarza specjalistę medycyny sądowej. Ten pierwszy odpowiedzialny jest wtedy za zagadnienia kliniczne, a drugi za ich właściwe podsumowanie pojęciami przepisów prawnych. To samo dotyczy opinii dotyczących jednocześnie różnych specjalizacji klinicznych, które mogą być przygotowane przez grupę odpowiednich specjalistów klinicystów i lekarza specjalistę medycyny sądowej. Ci pierwsi odpowiadają wtedy za zagadnienia kliniczne, każdy ze swej dziedziny, a medyk sądowy koordynuje ich działania i dokonuje odpowiedniej syntezy. Efektem pracy takich zespołów jest opinia interdyscyplinarna, która w sposób pełny analizuje badaną sprawę i przedstawia wspólne, spójne stanowisko, które łatwo wykorzystać w procesie stosowania prawa.

W obszarze działania interdyscyplinarnego najczęściej pojawia się potrzeba sporządzenia opinii dotyczących oceny prawidłowości postępowania medycznego. Jeżeli organ procesowy nie zdecyduje się na opinię interdyscyplinarną, a dopuści opinię lekarza klinicysty bądź opinie lekarzy klinicystów (ryc. 001-2), to później sam stanie przed koniecznością ich syntezy i pojęciowego doprecyzowania w procesie stosowania prawa. Dla organu procesowego niedysponującego wiedzą medyczną nie jest to proste. Dużo efektywniejsze rozwiązanie stanowi pozostawienie tego zadania biegłemu medykowi sądowemu. Także i w tych opiniach rola lekarza specjalisty medycyny sądowej jest wiodąca, choć wynika nie tyle z rodzaju, zakresu i przedmiotu opinii, ile ze zrozumienia intencji i celów zleceniodawcy jej wydania.

Podstawa działania

Lekarz specjalista medycyny sądowej, działając na potrzeby organu procesowego, wydaje opinię sądowo-lekarską określaną w języku prawnym jako opinia bieg­łego (patrz 397). Stanowi ona dowód mogący służyć do ustaleń faktycznych w sprawie (ryc. 001-3). Wymaga to jednak uprzedniego wydania przez właściwy organ procesowy decyzji o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego (postanowienia).

Opinie sądowo-lekarskie wykonywane na zlecenie innych podmiotów niż organy procesowe, np. na zlecenie którejś ze stron postępowania (opinie prywatne), nie mają charakteru opinii biegłego, gdyż wobec niewydania odpowiedniego postanowienia lekarz sporządzający taką opinię formalnie nie jest biegłym w tej sprawie. Opinie takie mogą jednak mieć istotną rolę dla procesu dokonywania ustaleń faktycznych przez organ procesowy poprzez przekazanie mu specjalistycznej wiedzy i analizy medycznego materiału dowodowego lub poprzez krytyczną analizę innych opinii wydanych w sprawie (ryc. 001-4). Zatem opinie takie, nie będąc dowodem, stanowią jednak informację o dowodzie i z tego powodu nie mogą być pominięte przez organ procesowy.

Sposób działania

Lekarz specjalista medycyny sądowej, badając konkretny przypadek, zbiera i analizuje różne fakty o charakterze medycznym (wyniki badań, obserwacje, spostrzeżenia), a następnie na ich podstawie przedstawia opinię sądowo-lekarską wykorzystywaną na różnych etapach stosowania prawa (ryc. 001-5). Korzysta przy tym z języka medycyny sądowej, czyli języka różniącego się od typowego języka medycznego, gdyż potrafiącego opisać i podsumować dany przypadek pojęciami przepisów prawnych (pojęciami prawnie relewantnymi). Medycyna sądowa jest jedyną specjalizacją medyczną, która stosuje taki język, a przez to wyniki jej pracy, czyli opinie sądowo-lekarskie, mogą być wykorzystane w procesie stosowania prawa wprost, bez jakiegokolwiek pojęciowego doprecyzowania, które jest konieczne w przypadku opinii innych specjalistów medycznych. Dzięki temu działania medyczno-sądowe w razie potrzeby mogą nie ograniczać się tylko do początkowego etapu stosowania prawa, czyli zebrania medycznego materiału dowodowego (medycznego stanu faktycznego) i jego wstępnej analizy, lecz mogą także sięgać dalej, aż do propozycji kwalifikacji prawnej (subsumpcji) włącznie. Działania medyczno-sądowe nie obejmują oczywiście końcowego rozstrzygnięcia, choć często konkluzja opinii (propozycja kwalifikacji) przesądza jego istotę.

Stosunek do innych specjalizacji medycznych

Opinię sądowo-lekarską teoretycznie może sporządzić każdy lekarz, niezależnie od własnej specjalizacji klinicznej, oczywiście w zakresie posiadanej wiedzy i doświadczenia zawodowego. Aby jego opinia miała jednak wartość dowodową w postępowaniu toczącym się według zasad prawa, musi spełniać kilka warunków. Musi być po pierwsze merytoryczna, po drugie sporządzona właściwym językiem, a po trzecie ogarniająca sens podejmowanych czynności i znaczenie ich wyników, czyli innymi słowy rozumiejąca intencje i cele instytucji bądź osoby zlecającej wydanie takiej opinii. O ile pierwszy z tych warunków jest łatwy do spełnienia przez dobrego lekarza klinicystę, o tyle drugi i trzeci są zazwyczaj poza jego zasięgiem. Wynika to z faktu, że codzienna praca takiego lekarza ma zupełnie inny cel, którym jest szeroko pojęte leczenie pacjentów, a nie sporządzanie opinii dla potrzeb stosowania prawa. Stąd też lekarz taki, choćby wykonywał dokładnie te same czynności co medyk sądowy, np. chirurg badał pacjenta, internista analizował wyniki badań czy patomorfolog przeprowadzał sekcję, nadal myśli jednak kategoriami klinicznymi (bo takie są niezbędne w stosunku do pacjentów), a nie prawnymi (niezbędnymi dla sporządzenia opinii). W efekcie opinia sądowo-lekarska takiego lekarza będzie tylko zebraniem medycznego materiału dowodowego (medycznego stanu faktycznego) i jego wstępną analizą. Lekarz nie będzie w stanie zaoferować dalszej analizy materiału, opierającej się już na pojęciach prawnie relewantnych. Jest to dopuszczalne i nie rodzi problemów, o ile organ procesowy jest tego świadomy i przejmie wnioskowanie, korzystając ze wstępnie przygotowanej przez takiego biegłego wiedzy medycznej. Problemy natomiast niechybnie pojawią się wtedy, gdy biegły klinicysta bez odpowiedniej wiedzy i doświadczenia w opiniowaniu pokusi się o wydanie opinii, używając języka prawnego, a organ procesowy nie wychwyci jego braków w tym zakresie.

Kontrowersje

Głębokość wejścia medycyny sądowej w proces stosowania prawa jest niekiedy przedmiotem sporów doktrynalnych, w których niektórzy prawnicy stoją na stanowisku, że głębokie wejście jest niedopuszczalną ingerencją w obszar zarezerwowany dla organu procesowego. Spór ten jest jednak w istocie sporem pozornym. Reguły prawa procesowego zarówno karnego (art. 193 k.p.k.), jak i cywilnego (art. 278 k.p.c.), stanowią, że dowód z opinii biegłego pojawia się wtedy i tylko wtedy, gdy niezbędne są wiadomości specjalne, czyli wiadomości wykraczające poza normalną, powszechną wiedzę teoretyczną i praktyczną (patrz 398). W odniesieniu do medycyny sądowej oznacza to, że wiadomości te pozostają poza obszarem wiedzy, w którym sprawnie poruszać się może organ procesowy. To zaś oznacza, że możliwości kontroli opinii lekarza specjalisty z zakresu medycyny sądowej przez organ procesowy są bardzo ograniczone. Organ procesowy może co najwyżej ocenić zakres materiału dowodowego, jaki stał się podstawą opinii, i logikę wywodu (jasność i kompletność uzasadnienia). Nie ma natomiast rzeczywistych kompetencji do oceny kwestii ściśle medycznych.

Wiadomości specjalne: wiadomości wykraczające poza normalną, powszechną wiedzę teoretyczną i praktyczną.

Dla prawidłowości procesu stosowania prawa role bieg­łego medyka sądowego i organu procesowego muszą się zatem wzajemnie uzupełniać. Naturalne jest, że w pewnym zakresie przenikają się, co sprzyja wzajemnemu zrozumieniu i tylko służy sprawie. Gdyby role te były wyraźnie rozgraniczone, to na ich styku łatwo mogłoby dojść do niezrozumienia spowodowanego stosowaniem odmiennego języka. Tym samym generalnie słuszna zasada, że wiadomości specjalne to wiadomości dotyczące faktów, a nie prawa, i że interpretacja norm prawnych wyłączona jest co do zasady ze sfery zagadnień poznawanych w drodze opinii biegłych w odniesieniu do medycyny sądowej jest prawdziwa tylko do momentu, do którego te normy nie zawierają pojęć o mniej lub bardziej medycznym charakterze. Jeżeli zaś pojęcia medyczne pojawiają się, to rolą biegłego medyka sądowego jest także ichinterpretacja.

Przykładowo, jeżeli w k.k. znamiona strony przedmiotowej czynu zabronionego odwołują się do określeń o charakterze medycznym (np. ciężkiego uszczerbku na zdrowiu), to w zakresie oceny realizacji tych znamion właśnie biegły medyk sądowy dysponuje wiedzą specjalistyczną niezbędną do interpretacji wymienionych pojęć. Uczestniczy więc w procesie subsumpcji ustaleń faktycznych pod określony przepis ustawy karnej. Organ procesowy ma w tym zakresie tylko ograniczone możliwości, ponieważ, jak już wspomniano, kwestie te pozostają poza obszarem wiedzy, w którym może on się sprawnie poruszać. Zatem wejście medycyny sądowej w proces stosowania prawa jest faktem i w niczym mu nie zagraża, gdyż końcowe rozstrzygnięcie zawsze pozostaje w gestii organu procesowego. Stąd też nie powinno ono być traktowane jako niedopuszczalna ingerencja, lecz jako swego rodzaju wartość dodana.

Specjalizacja

Medycyna sądowa jest jedną z kilkudziesięciu specjalizacji lekarskich, które lekarz może wybrać po ukończeniu studiów. Trwa ona, podobnie jak większość innych specjalizacji, 5 lat. W jej trakcie specjalizujący się lekarz nabywa umiejętności teoretyczne i praktyczne ze wszystkich działów medycyny sądowej, uczy się samodzielnego i zespołowego sporządzania opinii sądowo-lekarskich oraz ich późniejszego przedstawiania przed sądem. Specjalizacja kończy się złożeniem egzaminu państwowego, a lekarz uzyskuje tytuł lekarza specjalisty medycyny sądowej (patrz 007). W użyciu jest też zwyczajowa nazwa medyk sądowy. Termin ten nie ma nic wspólnego ze specjalizacją z patomorfologii, a więc nazywanie medyków sądowych patomorfologami lub patologami jest niewłaściwe. Patomorfologia i medycyna sądowa są to bowiem całkowicie odrębne specjalizacje medyczne (patrz 004).

Towarzystwo naukowe

Polskie Towarzystwo Medycyny Sądowej i Kryminologii (PTMSiK) ma na celu ogniskowanie, organizowanie, popieranie i upowszechnianie pracy naukowej i praktycznej działalności w zakresie dyscyplin nauki reprezentowanych przez medycynę sądową i inne nauki pokrewne, a także reprezentowanie środowiska i propagowanie zdobyczy naukowych w tych dziedzinach. Stowarzyszenie w swojej obecnej formie nawiązuje do przedwojennego Towarzystwa działającego od 1938 r. (ryc. 001-6). Organem naukowym Towarzystwa jest kwartalnik Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii.

Najważniejsze zdarzenia historyczne, które odegrały największą rolę w procesie stopniowego wyodrębnienia oraz utrwalania znaczenia medycyny sądowej jako samodzielnej dziedziny nauki, dyscypliny akademickiej i specjalizacji lekarskiej, zostały zestawione w tabeli 002-1.

Prawne aspekty praktyki lekarskiej stanowiły nieodłączny element medycyny od początku jej istnienia.

Systemy utrzymywania porządku prawnego już od najdawniejszych czasów przeplatały się z elementami stosowania wiedzy medycznej w różnych obszarach współżycia społecznego. W obrębie wczesnych związków plemiennych sprawowanie władzy łączyło się z funkcjami religijnymi oraz uprawianiem prymitywnej praktyki lekarskiej (szamanizm). Archaiczne systemy prawne starożytnych cywilizacji również nierozerwanie wiązały ze sobą kwes­tie medyczne, prawne i religijne. Tendencja ta utrzymywała się w okresie średniowiecza, gdy stosowanie prawa kanonicznego przez sądy kościelne powodowało konieczność odnoszenia się do wybranych kwestii medycznych. Osiągnięcia przedstawicieli niektórych obcych kultur wyprzedzały jednak daleko ówczesny stan wiedzy w obszarze europejskim (ryc. 002-1).

Relacje medycyny i obszaru wymierzania sprawiedliwości zostały sformalizowane dopiero w czasach nowo­żytnych. Podwaliny przyszłych porządków prawnych stanowiły zdobycze prawodawstwa rzymskiego. Bardzo duże znaczenie miały również wpływy kulturowe, jakie wytworzyły się w nowych organizmach państwowych powstałych na obszarze dawnego Cesarstwa Zachodniorzymskiego, które z czasem zastąpiły dawne kodeksy oparte na prawie mutylacyjnym (wywodzące się jeszcze z babilońskiej doktryny "oko za oko, ząb za ząb") lub inaczej - prawie odwetu (talionu). Prawo zwyczajowe dotyczące tzw. główszczyzny (niem. Wergeld/Weregeld; blood money), czyli formy odszkodowania dla pokrzywdzonego lub jego rodziny ze strony sprawcy, zostało z czasem sformalizowane w formie pierwszych średniowiecznych kodeksów "prawa barbarzyńskiego".

W wyniku usankcjonowania wypłat zadośćuczynienia za spowodowany uszczerbek na zdrowiu powstała konieczność wykształcenia obiektywnych zasad kwalifikacji stopnia ciężkości doznanych obrażeń oraz weryfikacji związku przyczynowego ze zgonem ofiary. Ten etap rozwoju systemów prawodawstwa europejskiego prowadził już prostą drogą do zapotrzebowania na pierwszych biegłych z zakresu praktyki medycznej. Ich rola została z czasem sformalizowana przez osadzenie w przepisach prawa dotyczących zasad prowadzenia procesu sądowego i podniesiona do rangi obligatoryjnego środka dowodowego już u schyłku średniowiecza (ryc. 002-2). Zapotrzebowanie na tego rodzaju świadectwa było zaspokajane początkowo przez indywidualnie powoływanych "znawców" (lekarzy, chirurgów, cyrulików, aptekarzy, a nawet "kobiety znające się na akuszerstwie"), a z czasem przez zaprzysięganych na stałe biegłych królewskich, lekarzy lub "fizyków miejskich" (prekursorów koronerów), autorytety akademickie czy gremia uniwersyteckie.

Powstanie medycyny sądowej (prawnej) jako odrębnej dziedziny nauki niewątpliwie ułatwił rozkwit wiedzy anatomicznej w okresie renesansu, co z kolei było możliwe dzięki akceptacji wykonywania sekcji zwłok (ryc. 002-3). Przeprowadzanie badań pośmiertnych było co prawda sporadycznie praktykowane już w starożytności, lecz zostało praktycznie zakazane przez cały okres wieków średnich ze względów religijnych.

Na przełomie XVI i XVII wieku pojawiły się pierwsze podręczniki dedykowane ściśle zagadnieniom prawno-medycznym, które można traktować jako faktyczne ukształtowanie nowej dziedziny praktyki lekarskiej (ryc. 002-4).

Okres oświecenia to czas upowszechnienia wykonywania sekcji zwłok i ich generalnej akceptacji jako środka dowodowego, a jednocześnie czas rozkwitu medycyny sądowej uprawianej autorytarnie na zasadzie publikacji zbiorów osobistych doświadczeń (epoka "kazuistycznej wiedzy podręcznikowej").

Stopniowe osadzenie dyscypliny w realiach akademic­kich i jej instytucjonalizacja doprowadziły do usystematyzowania wiedzy oraz osadzenia uprawiania medycyny sądowej na gruncie badań empirycznych i epidemiologicznych (opartych na rutynowych i systematycznych oględzinach zewnętrznych, badaniach pośmiertnych oraz pierwszych badaniach doświadczalnych).

W owym czasie obszar zainteresowania medycyny sądowej obejmował nie tylko kwestie oceny obrażeń i ustalania przyczyn śmierci, lecz także zagadnienia związane z szeroko rozumianymi problemami higieny, medycyny sanitarnej i zdrowia publicznego (tzw. medycyna miejska, pokrywająca się częściowo z obecnie pojmowanymi zagadnieniami epidemiologii), a w późniejszym okresie również medycyny pracy, ubezpieczeń i transportu, bioetyki i deontologii - te specyficzne sfery działalności "medycyny prawnej", utrwalone historycznie w XIX wieku, znajdują wciąż odbicie w odrębnościach niektórych współczesnych systemów uprawiania medycyny sądowej i strukturze tej dyscypliny, np. we Włoszech czy we Francji. W większości krajów wyodrębnił się przy tym umowny dział "klinicznej medycyny sądowej" zajmującej się oceną stanu zdrowia i następstw urazu u osób żyjących.

Wiek XX to czas upowszechnienia badań empirycznych, które przyczyniły się do opracowania nowych technik badawczych oraz wyodrębnienia licznych subdyscyplin w obszarze nauk sądowych, w szczególności toksykologii sądowej, serologii (a następnie genetyki) sądowej oraz różnych dziedzin kryminalistyki. Był to jedno­cześnie okres dynamicznego rozwoju nowych ośrodków medyczno-sądowych (zarówno akademickich, jak i instytutów państwowych) oraz profilowania ośrodków eksperckich. Postępy nauki stymulowały dalszą specjalizację i wyodrębnienie nowych kierunków badawczych w ramach dyscypliny określanej tradycyjnie mianem medycyny sądowej (patrz 003). Czasy najnowsze to okres wzrastających wymagań organów procesowych wobec jakości dostarczanych dowodów naukowych (patrz 401), co stymulowało dalszą profesjonalizację dziedziny i rozwój instytucji eksperckich, a zarazem utrwalenie akademickiego modelu uprawiania medycyny sądowej w Europie Środkowej.

Tabela 002-2 zawiera syntetyczne zestawienie głównych etapów rozwoju medycyny sądowej osadzonych w kontekście zachodzących przemian ustrojów prawnych oraz związanego z tym stopniowego poszerzania znaczenia dowodowego ekspertyz sądowych.

Zupełnie inną drogą niż w krajach Europy kontynentalnej (opierających swe systemy judykacyjne na prawie stanowionym) podążał rozwój medycznej praktyki eksperckiej w krajach anglosaskich - na obszarze stosowania prawodawstwa precedensowego (common law). Praźródłem tych odmienności było ustanowienie funkcji koronera - urzędnika sprawującego nadzór nad zachowaniem finansowych interesów korony (czyli królewskich) w sprawach sądowych (w odróżnieniu od spraw związanych z administrowaniem, za co odpowiadali m.in. szeryfowie). Zadania koronerów obejmowały również nadzór nad prowadzeniem śledztw i ustaleniem przyczyn śmierci w sprawach kryminalnych, co z czasem stało się ich główną rolą, przez co nazwa tej funkcji jest obecnie utożsamiana z funkcją dochodzenia przyczyny nagłych zgonów. System koronerski został przyjęty również w Ameryce Północnej oraz innych byłych koloniach brytyjskich.

Od końca XIX wieku organizacja dochodzeń oparta na korpusie koronerskim zaczęła być stopniowo zastępowana przez system obducentów medycznych (medi­cal examiner), który obecnie obejmuje już ok. połowę populacji USA (patrz 006). Jurysdykcje oparte na profesji wykwalifikowanych obducentów medycznych wykazują podobieństwo do roli dawnych lekarzy miejskich, funkcjonujących onegdaj w krajach europejskich, lecz zastąpionych z czasem przez ekspertów powoływanych przez organy ścigania (najczęściej skupionych w ośrodkach akademickich, rzadziej praktykujących indywidualnie). Obecnie w wielu krajach funkcjonują systemy mieszane (korzystające z koronerów lub obducentów medycznych w zależności od ich dostępności na danym terenie) lub rozwiązania hybrydowe, łączące cechy różnych systemów organizacji dochodzeń.

Współcześnie w większości krajów europejskich dominują wciąż rozwiązania oparte na biegłych skupionych w ośrodkach uniwersyteckich, tzw. system akademicki, aczkolwiek w części krajów został on zastąpiony przez sieć państwowych instytutów medyczno-sądowych (system zinstytucjonalizowany) lub ośrodków szpitalnych (Francja), rzadziej oparty na indywidualnej praktyce eksperc­kiej lub systemie obducentów medycznych (patrz 004).

Bibliografia

1. Ackerknecht E.H., Kozelka F.L., Caspari-Rosen B.: Early history of legal medicine. Ciba Symposia, 1950, 11: 1286-1316.

2. Bonte W. History/forensic medicine. W: Encyclopedia of forensic sciences (red. J.A. Siegel, P. Saukko, G. Knüpfer). Academic Press, San Diego 2000.

3. Brinkmann B., Cecchi R., Du Chesne A.: Legal medicine in Europe - Quo vadis? Int. J. Leg. Med., 1994, 107: 57-59.

4. Brittain R.P., Myers R.O.: The history of legal medicine. W: Gradwohl's Legal Medicine (red. F.E. Camps). John Wright, Bristol 1968.

5. Clark M., Crawford C. (red.): Legal medicine in history. Cambridge University Press, Cambridge 1994.

6. Eriksson A. Forensic pathology. W: Forensic epidemiology. Principles and practice (red. M. Freeman, M. Zeegers). Academic Press, Cambridge 2016.

7. Ficarra B.J.: History of legal medicine. Leg. Med. Annu., 1977, 1976: 3-27.

8. Gorsky J.A.: The history of forensic medicine. Charing Cross Hospital Gazette, 1960, 58: 31-36.

9. Madea B. (red.): History of forensic medicine. Lehmanns Media GmbH, Köln 2017.

10. Madea B., Saukko P. (red.): Forensic medicine in Europe. Schmidt-Römhild, Lübeck 2008.

11. Madea B., Saukko P.: Future in forensic medicine as an academic discipline - focusing on research. For. Sci. Int., 2007, 165: 87-91.

12. Smith S.: The development of forensic medicine and law-science relations. J. Pub. Law, 1964, 3: 304-319.

13. Smith S.: The history and development of forensic medicine. BMJ, 1951, 1: 599-607.

14. Snyder L.: Medicine and the law - retrospect and prospect. JAMA, 1959, 171: 644-648.

15. Taylor H.L.: Medico-legal bulletin number 252: The evolution of legal medicine. Med. Leg. Bull., 1974, 23: 1-7.

16. Ubelaker D.H. (red.): The global practice of forensic science, 1st edition. John Wiley and Sons, Hoboken 2015.

17. Wecht C.H.: The history of legal medicine. J. Am. Acad. Psychiatry Law, 2005, 33: 245-251.

Według najbardziej lapidarnej definicji medycyna sądowa jest sztuką wykorzystania wiedzy i technologii medycznej dla zaspokajania potrzeb organów stosowania prawa. Jednak takie ujęcie drastycznie spłyca i zawęża obszar dyscypliny, której uprawianie wykracza daleko poza pojęcie umiejętności medycznej (np. orzecznictwa lekarskiego) lub kompilacji wiedzy z innych obszarów nauki do czysto praktycznych zastosowań w zakresie rozstrzygania problemów o znaczeniu prawnym. Medycyna sądowa jest obecnie specjalizacją, która w unikalny sposób łączy podstawy naukowe szerokiej gamy dziedzin biologicznych i fizycznych oraz osiągnięcia własnej metodologii badawczej w celu dostarczenia jak najbardziej przekonujących, profesjonalnych dowodów na potrzeby zapewnienia praworządności - umożliwienia przestrzegania określonych norm prawnych w interesie społecznym oraz zagwarantowania prawa do sprawiedliwego wyroku sądu (rozszerzenie rozumienia ochrony zdrowia i życia na sferę prawa, łącznie z ochroną obszaru wolności i godności obywatelskiej).

Podstawą współcześnie rozumianej medycyny sądowej jest zatem nie tylko aplikacja zdobyczy innych dziedzin medycyny do praktyki eksperckiej, lecz także (przede wszystkim) prowadzenie własnych badań naukowych, ukierunkowanych na poszerzanie arsenału dostępnych, prawnie dopuszczalnych metod dowodowych o jednoznacznie określonej wartości diagnostycznej (sile dowodu), w celu stałego nadążania za zmieniającymi się uwarunkowaniami i potrzebami społecznymi. Dobrym przykładem i ilustracją tego aspektu jest pogoń toksykologii sądowej za wciąż zmieniającym się rynkiem nielegalnych środków odurzających, tzw. dopalaczy (patrz 417).

Jednym z uzupełniających, choć również ważnych zadań jest ciągłe upowszechnianie aktualnych osiągnięć wśród przedstawicieli judykatury oraz aparatu policyjnego państwa w celu zapewnienia rozpoznawalności najnowszych sposobów wsparcia procesowego dochodzenia prawdy materialnej. Osiągnięcia wymienionych wyżej celów nie są w stanie zapewnić żadne sposoby "dorywczego" uprawiania działalności eksperckiej przez specjalistów z innych dziedzin medycyny.

Zauważalna wciąż niedostateczna rozpoznawalność i identyfikacja dyscypliny jest w znacznym stopniu rezultatem różnic w określaniu nazwy tej samej dziedziny w obrębie odmiennych systemów jurydycznych. Mimo odmienności nomenklaturowych ich zakres pojęciowy i tematyczny jest obecnie w znacznym stopniu tożsamy, w związku z czym pojęcia "medycyna sądowa" (forensic medicine), "medycyna prawna" (legal medicine), "orzecznictwo sądowe" (forensic jurisprudence) czy "patologia sądowa" (forensic pathology) są często traktowane synonimicznie, aczkolwiek w języku polskim upowszechniło się stosowanie tylko pierwszej z tych nazw. Kontekst znaczeniowy (ryc. 003-1) wynika z uwarunkowań historycznych (patrz 002) oraz odmiennych ścieżek rozwoju medycyny sądowej. I tak subtelne różnice między "forensic" a "legal"/"jurisprudence" wyrażają się w przewadze jednej z form działalności w obszarze diagnostyki zgonów ("klasyczna" medycyna sądowa) lub też opiniowania o stanie zdrowia osób żyjących (tzw. kliniczna medycyna sądowa - clinical forensic medicine).

"Klasyczna" medycyna sądowa (forensic pathology) obejmuje następujące dziedziny:

"Kliniczna" medycyna sądowa (clinical forensic medicine, legal medicine, medical jurisprudence) to:

Specjaliści medycyny sądowej często są określani potocznym mianem "medyków sądowych" (forensic physician), co bywa mylące, gdyż pojęcie to jest niekiedy (nieprawidłowo) rozciągane na wszelkich lekarzy świadczących usługi eksperckie na potrzeby organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości ("police doctor"), mimo iż większość z nich na co dzień praktykuje w innych dziedzinach medycyny, a niektórzy nie posiadają żadnej specjalizacji.

Wrażenie chaosu nazewniczego pogłębiło wprowadzenie w Polsce funkcji "lekarza sądowego", pełnionej z reguły przez lekarza z dziedziny klinicznej, który podpisał umowę z sądem na wykonywanie usług polegających na weryfikacji (nie)zdolności do uczestniczenia w postępowaniu procesowym (patrz 436). Ponadto do 1999 roku obowiązywał w Polsce dwustopniowy system szkolenia specjalizacyjnego, a do posługiwania się tytułem specjalisty upoważniało dopiero odbycie trzyletniego szkolenia uzupełniającego zakończonego ponownym egzaminem (zaliczenie podstawowego, również trzyletniego stażu i pomyślne zdanie egza­minu na pierwszy stopień specjalizacji uprawniało do posługiwania się tytułem "lekarza medycyny sądowej"). Od 1999 roku medycyna sądowa jest specjalnością jednostopniową (minimalny czas stażu szkoleniowego określono na 5 lat). Od 2013 roku w miejsce używanego do tej pory pojęcia "specjalizacja podstawowa" wprowadzono tzw. jednolity moduł szkolenia specjalizacyjnego.

004.Medycyna sądowa a "patologia" - Grzegorz Teresiński

Określenie "patolog sądowy" (forensic pathologist) może być traktowane jako synonim specjalisty z dziedziny medycyny sądowej tylko w tych krajach, w których "pato­logia sądowa" funkcjonuje jako subdyscyplina w obszarze patologii (patomorfologii) klinicznej (tab. 004-1). Bardzo często termin ten bywa rozumiany zawężająco - utożsamiany z obszarem działania obducentów sądowych (medical examiners, patrz 007).

Nazwa "patolog" (użyta bez żadnego dookreślenia) oznacza natomiast specjalistów z obszaru patomorfologii klinicznej - inaczej anatomopatologii, anatomii patologicznej, histopatologii, patologii klinicznej lub "patologii". Powszechnie popełnianym błędem jest stosowanie tego terminu jako synonimu medyka sądowego, zwłaszcza w rozumieniu specjalisty z dziedziny medycyny sądowej.

Używane potocznie nazwy "medyk sądowy" oraz "patolog" nie są synonimiczne i powinny być używane odpowiednio do określenia ekspertów z zakresu medycyny sądowej albo specjalistów z zakresu patomorfologii klinicznej.

Dziedziny współczesnej medycyny sądowej oraz patomorfologii klinicznej mają wspólne korzenie sięgające okresu rozkwitu wiedzy anatomicznej w dobie renesansu (patrz 002). Obie te dziedziny wykorzystywały początkowo podobne metody badawcze oparte na makroskopowej ocenie sekcyjnej i osiągnięciach prekursorów anatomii (ryc. 004-1). Co ciekawe, wyodrębnienie oraz identyfikacja medycyny sądowej jako osobnej dyscypliny nauki nastąpiło ok. 100 lat wcześniej niż narodziny i oddzielenie anatomii patologicznej od anatomii prawidłowej, co miało miejsce mniej więcej równocześnie z upowszechnieniem badań mikroskopowych i wyłonieniem się osobnej dziedziny badań histologicznych (można powiedzieć, iż anatomopatologia wyodrębniła się jednocześnie z anatomii i histologii). Również w kontekście nauczania uniwersyteckiego systematyczne wykłady akademickie z przedmiotu "medycyna prawna" były prowadzone już w połowie XVII wieku (a jeszcze wcześniej w ramach wykładów z zakresu chirurgii), podczas gdy wyodrębnienie patologii jako osobnej specjalizacji (łączącej morfologię zmian na poziomie organów i tkanek z objawami klinicznymi i patogenezą choroby) nastąpiło w połowie XVIII wieku. Medycyna sądowa stosunkowo wcześnie stała się również osobnym przedmiotem akademickim, nauczanym obligatoryjnie podczas studiów lekarskich w ramach dedykowanej katedry - w niektórych krajach już od przełomu wieków XVIII i XIX. Do usamodzielnienia się medycyny sądowej doszło ok. 40 lat wcześniej niż do utworzenia osobnej katedry anatomii patologicznej (także w Polsce).

Obecnie, większość uczelni medycznych na świecie włącza medycynę sądową do obowiązkowego programu studiów medycznych. W Polsce rozporządzenie Mini­stra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 9.05.2012 r. w sprawie standardów kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa (tekst jednolity Dz.U. z 2018 r. poz. 345) uwzględnia medycynę sądową jako przedmiot akademic­kiego nauczania na kierunku lekarskim (dział G: prawne i organizacyjne aspekty medycyny). W programie dla kierunku lekarsko-dentystycznego wymieniono ponadto z nazwy toksykologię sądową i genetykę sądową (dział G). Zagadnienia stricte medyczno-sądowe zostały ujęte również w standardach kształcenia dla kierunków pielęgniarstwa (m.in. kwestie związane z umieraniem i postę­powaniem ze zwłokami) i położnictwa (przemoc seksualna).

Obecnie medycyna sądowa jest uznawana za samodzielną specjalizację lekarską w zdecydowanej większości krajów europejskich. Poza Europą, w krajach rozpoznających medycynę sądową jako podspecjalizację, obowiązuje zwykle system koronersko-obducencki (coroner/medical examiner system). Do wyjątków należą Rosja i Japonia (wydające certyfikaty specjalizacyjne na zasadzie określonego stażu praktyki eksperckiej) oraz Chiny, które są jedynym krajem na świecie, gdzie medycyna sądowa stanowi całkowicie odrębny zawód medyczny z osobną ścieżką kształcenia akademickiego. W Wielkiej Brytanii od 2016 r. istnieje ponadto osobna specjalizacja w obszarze klinicznej medycyny sądowej.

Medycyna sądowa nie jest objęta dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych migrujących specjalistów (2005/36/WE) z uwagi na zbyt duże różnice programowe wynikające z krańcowo odmiennych systemów jurysdykcyjnych oraz organizacji zadań związanych z dostarczaniem usług eksperckich na rzecz organów stosowania prawa w poszczególnych krajach Unii Europejskiej.

W niektórych krajach rozpoczęcie specjalizacji z medycyny sądowej możliwe jest dopiero po odbyciu wstępnego kursu anatomii patologicznej, jednak w większości krajów nie ma takich wymogów lub też kilkumiesięczne szkolenie anatomopatologiczne włączone jest w program stażu specjalizacyjnego. W Polsce, w trakcie 5-letniego szkolenia specjalizacyjnego z medycyny sądowej, wymagane jest odbycie 3-miesięcznego stażu z patomorfologii, a w programie szkolenia specjalizacyjnego z patomorfologii (moduł podstawowy) przewidziano jedynie 2-tygodniowy kurs medycyny sądowej.

Generalnie potrzeby zaspokojenia oczekiwań społecznych (weryfikacji okoliczności relewantnych prawnie w ramach procedur sądowych) wyprzedzały o całe wieki upowszechnienie poglądów o konieczności wdrożenia pośmiertnej diagnostyki zmian chorobowych w celach terapeutycznych (patrz tab. 002-1). Prawidłowość ta dotyczyła również wyodrębnienia funkcji zaprzysiężonych lekarzy sądowych oraz zawodu "lekarza sądowego", co wyprzedzało o kilka wieków pojawienie się pierwszych anatomopatologów. Potem drogi medycyny sądowej i anatomopatologii rozeszły się zupełnie, przez kolejne lata i w różnych krajach przybierając różne nazwy, lecz konsekwentnie pozostawały autonomicznymi dyscyplinami zaliczanymi do zupełnie odrębnych dziedzin nauki według systematyki dziedzin i dyscyplin przyjętej przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) - w przedstawionych przykładach (pełna klasyfikacja zawiera więcej dziedzin w każdej kategorii) uwzględniono również usytuowanie kilku innych dziedzin związanych z medycyną sądową:

3 Nauki medyczne i nauki o zdrowiu:

3.1 Medycyna ogólna:

3.2 Medycyna kliniczna:

3.3 Nauka o zdrowiu:

3.4 Biotechnologia medyczna:

3.5 Inne nauki medyczne:

Obecnie wspólne obszary "patologii" i medycyny sądowej dotyczą już tylko użycia niektórych metod badawczych (diagnostyki sekcyjnej i mikroskopowej - tab. 004-2), a zasadnicza różnica polega na tym, iż podstawą badań patomorfologicznych jest cel terapeutyczny, w medycynie sądowej zaś nie są w zasadzie udzielane żadne świadczenia medyczne sensu stricto, co wyróżnia ją spośród wszystkich specjalizacji medycznych.

005.Zadania i działy nauk sądowych - Grzegorz Teresiński

Konsekwencją postępu technologicznego jest narastająca subspecjalizacja i coraz większy dystans dzielący poszczególne dziedziny szczegółowe, obejmowane wcześniej zbiorczym mianem medycyny sądowej. Część z dziedzin wyrosłych historycznie w obszarze medycyny sądowej (przeważnie opartych na gruncie nauk fizycznych, jak różne obszary kryminalistyki) z czasem całkowicie się usamodzielniła, część uległa przekształceniu w osobne dys­cypliny nauk prawnych (jak kryminologia) lub odrębne subspecjalizacje medyczne (np. psychiatria sądowa, medycyna pracy i transportu, medycyna ubezpieczeniowa). W międzyczasie całkowicie niezależnie wykształciły się ponadto nowe obszary badań wspierających wykrywanie i ściganie przestępstw, np. badanie pisma, daktyloskopia (szerzej lofoskopia), analiza mowy i dźwięku (fonoskopia), osmologia (identyfikacja śladów zapachowych), botanika sądowa czy informatyka śledcza. Co ciekawe, dziedziny, takie jak toksykologia sądowa czy genetyka sądowa, zaliczane są wciąż do kanonu podstawowych składowych medycyny sądowej w jej aktualnym rozumieniu.

W odróżnieniu od medycyny sądowej, stopień zróżnicowania i dyspersji dziedzin służących dostarczaniu coraz skuteczniejszych metod efektywnej egzekucji prawa (obejmowanych zbiorczą nazwą "nauk sądowych") wykracza poza definicję pojedynczego obszaru wiedzy.

Pojęcie "nauki sądowe" (forensic science) jest rodzajem parasola obejmującego wszelkie dziedziny mające praktyczne zastosowanie w dostarczaniu rzetelnych i obiektywnych ekspertyz na rzecz organów stosowania prawa oraz w opracowywaniu nowych metod badawczych służących tym celom. Systematyka dyscyplin wchodzących w skład tego zbiorczego obszaru działania nie stanowi zamkniętej i niezmiennej listy, gdyż jest odbiciem ciągłego procesu, którego podłoże tkwi w zmieniających się potrzebach dowodowych oraz nowych możliwościach technicznych (patrz 001). Przykładowo, odontologia sądowa jest w niektórych krajach wyodrębniania jako osobna podspecjalność, podczas gdy w Polsce jej uprawianie wchodzi zwykle w zakres medycyny sądowej (z uwagi na znikomą liczbę dedykowanych ekspertów). Obecne usytuowanie medycyny sądowej w heterogennym "kokonie" nauk sądowych ilustruje poniższy schemat.

Nauki sądowe (forensic science):

Współczesna medycyna sądowa podlega procesom dostosowania do zmieniających się uwarunkowań i potrzeb procesowych. Jej początkowe ścisłe osadzenie w naukach przyrodniczych nie ograniczało się wyłącznie do podstawowych dziedzin medycznych (przedklinicznych), lecz stopniowo obejmowało kolejne specjalizacje kliniczne (niezabiegowe i zabiegowe), a także niektóre gałęzie nauk technicznych. Aktualny stosunek medycyny sądowej do innych dyscyplin naukowych i specjalizacji medycznych ilustruje tabela 005-1.

Postępujące przemiany wpływają pośrednio na kondycję całej dyscypliny w związku z powszechnie spotykanymi problemami kadrowymi i groźbą utraty integralności działań (ogólna liczba specjalistów działających w całej branży nie zmienia się proporcjonalnie do postępujących podziałów w obrębie całej dziedziny i jej subspecjalizacji). Dla zachowania istnienia całej dyscypliny jako osobnej specjalizacji medycznej oraz wsparcia jej misji i głównego paradygmatu (rozumianego jako służba na rzecz wzmacniania przestrzegania prawa) niezmiernie istotne jest utrzymanie łączności funkcjonalnej obszarów "klasycznej" tanatologii, obrazowania medycznego oraz toksykologii i genetyki sądowej. Jedną z inicjatyw na rzecz takiej reunifikacji stanowi również projekt stworzenia niniejszego podręcznika.

006.Kierunki badań naukowych we współczesnej medycynie sądowej - Aleksandra Borowska-Solonynko

Medycyna sądowa jest określana jako nauka pomostowa. Łączy w sobie elementy różnych dziedzin medycyny i innych nauk przyrodniczych, a także stanowi pomost pomiędzy medycyną i naukami pokrewnymi a prawem.

W przypadkach przestępstw przeciwko życiu lub zdrowiu organy wymiaru sprawiedliwości korzystają za pośrednictwem biegłych z wiedzy z zakresu medycyny. Zdarzenia te mają bardzo zróżnicowany charakter i mogą dotyczyć jednej osoby bądź wielu osób:

Występują też liczne inne sytuacje, w których konieczna jest wiedza z zakresu medycyny (szczególnie medycyny sądowej), lecz przedmiotu oceny nie stanowi utrata życia lub zdrowia. Przykłady takich sytuacji to:

Zadania stawiane przez wymiar sprawiedliwości osobom wydającym opinie medyczno-sądowe w wyżej wymienionych sprawach wymagają od nich różnorodnej i szerokiej wiedzy, zmuszając do korzystania z bardzo wielu dziedzin nauki. Stymuluje to potrzebę rozwoju tychże dziedzin. Czerpanie z osiągnięć naukowych daje możliwość coraz dokładniejszego badania coraz szerszych obszarów. W oczywisty sposób powoduje to wzrost wymagań ze strony zleceniodawców, co w konsekwencji stymuluje rozwój medycyny sądowej (ryc. 006-1).

Badania prowadzone w ramach medycyny sądowej i dziedzin z nią spokrewnionych mają na celu przede wszystkim:

Wiele dziedzin jest powiązanych z medycyną sądową (ryc. 006-2). Niektóre rozwijają się od wieków, np. klasyczna medycyna sądowa, inne zaś dopiero zaczynają nabierać większego znaczenia, np. obrazowa diagnostyka pośmiertna. Wiele z nich wzajemnie przeplata się i uzupełnia. Co istotne, większość jest w fazie bardzo dynamicznego rozwoju.

Poniżej przedstawiono główne kierunki badań naukowych w poszczególnych dziedzinach związanych z medycyną sądową.

1. Klasyczna medycyna sądowa:

2. Genetyka sądowa:

3. Toksykologia sądowa:

4. Badania mikroskopowe i histochemiczne:

5. Diagnostyka obrazowa:

6. Opiniowanie sądowo-lekarskie:

7. Antropologia sądowa:

8. Odontologia sądowa:

9. Kryminalistyka:

10. Psychiatria sądowa:

11. Entomologia sądowa:

Zwykle wydając opinię dotyczącą zdarzeń opisanych w pierwszej części rozdziału - odpowiadając na pytania stawiane przez organy zlecające opinie, konieczne jest korzystanie z kilku dziedzin wiedzy (ryc. 006-3).

007.Systemy akademicki i koronerski - Monika Ćwiklińska-Gorczyca, Ewa Wolska, Grzegorz Teresiński

Zasady ustalania przyczyn nienaturalnej śmierci (zgonów gwałtownych lub w niewyjaśnionych okolicznościach, a zwłaszcza przypadków nagłej śmierci z niejasnych przyczyn i w miejscach publicznych) różnią się w zależności od systemu prawnego danego państwa. W takich sprawach postępowanie wyjaśniające może być prowadzone przez:

Istnieją dwa główne systemy prowadzenia postępowań dotyczących ustalenia okoliczności i przyczyn zgonów, tj.: system koronerski oraz system uniwersytecki (inaczej zwany kontynentalnym lub systemem opartym na korpusie biegłych medyków sądowych). Oba systemy wywodzą się z Europy. Większość państw przejęła jeden z nich, albo jako pozostałość kolonializmu lub poprzez bezpośrednie przyjęcie. Dodatkowo w Stanach Zjednoczonych na przełomie XIX i XX w. wprowadzono instytucję obducenta medycznego (medical examiner), który obowiązki swoje wykonuje obok lub zamiast przyjętego tam wcześniej koronera. Funkcjonowanie koronerów, medyków sądowych oraz obducentów medycznych różni się znacznie pod względem stawianych im wymogów, niezbędnych kompetencji oraz zakresu obowiązków wykonywanych w trakcie postępowań. Najważniejsze podobieństwa i różnice systemów koronerskiego, obducentów medycznych i klasyczno-akademickiego (kontynentalnego) z odniesieniem do procedur obowiązujących w Polsce zostały zestawione w tabeli 007-1.

Geneza i ewolucja roli i obowiązków koronera

Koroner to instytucja wywodząca się z Anglii, która prawdopodobnie istniała już na przełomie IX i X w., czyli jeszcze przed podbojami wikingów. Pierwsze przepisy prawne dotyczące urzędu koronera zachowały się w "Articles of Eyre", ustanowionych w 1194 r. W jednym z artykułów wprowadzono obowiązek wybrania w każdym hrabstwie po trzech rycerzy oraz jednego sekretarza, których zadaniem było zbieranie tzw. zarzutów korony. W sytuacji gdy koroner został zawiadomiony o możliwości popełnienia czynu zabronionego, miał obowiązek udać się na miejsce zdarzenia w celu dokonania oględzin oraz wysłuchania pokrzywdzonych i świadków. Sprawy dokładnie opisywał, by następnie przekazać je sędziom podróżującym po całym kraju, którzy wymierzali sprawiedliwość w imieniu króla. Jednym z obowiązków ówczesnego koronera w prowadzonych postępowaniach było dbanie o interesy (głównie finansowe) korony. Koronerzy dbali, aby sprawy były należycie udokumentowane i nie zostały zapomniane lub pominięte, gdyż mogłoby to skutkować utratą dochodów należnych koronie. Mieli również zapobiegać defraudacjom i nadużyciom, których dopuszczali się szeryfowie.

Początkowo koronerami mogli zostać tylko rycerze oraz osoby majętne (w celu minimalizacji ryzyka korupcji i nadużyć). Do pełnienia urzędu byli wybierani dożywotnio, chyba że nie byli już w stanie należycie pełnić powierzonych obowiązków, które świadczyli bezpłatnie. Średniowieczni koronerzy wykonywali wiele zadań, zarówno administracyjnych, jak i sądowych. Oprócz oględzin zwłok i obrażeń u żyjących pokrzywdzonych, rejestrowali oskarżenia oraz aresztowali podejrzanych. Dodatkowo do ich obowiązków należało uczestniczenie w ordaliach, tj. próbach ognia, próbach wody, próbach rozpalonego żelaza czy pojedynkach, oraz zapisywanie ich przebiegu, konfiskaty znalezionych skarbów, a także prowadzenie śledztw w innych sprawach.

Najważniejszym z zadań koronerów (i jedynym, które utrzymało się do czasów współczesnych) było prowadzenie śledztw w sprawach nagłych zgonów. W ramach tego obowiązku koronerzy zajmowali się nie tylko morderstwami i nieumyślnym spowodowaniem śmierci, lecz także śmiercią naturalną, wskutek wypadku oraz samobójstwami. Do 1836 r. koronerzy nie mieli pomocy ze strony osób posiadających wiedzę medyczną. Wszelkie czynności, tj. oględziny zwłok, śladów przemocy, ustalenie rodzaju i liczby ran, musieli wykonywać samodzielnie.

Z biegiem czasu i rozwojem nowych instytucji (np. sę­dziowie pokoju) obowiązki koronerów uległy stopniowemu uszczupleniu, chociaż do połowy XIX w. nastąpiły tylko nieznaczne zmiany w funkcjonowaniu tego urzędu. W 1860 r. koronerom za wykonywaną pracę przyznano wynagrodzenie. W późniejszym czasie instytucja koronera rozszerzała spektrum działania, obejmując dochodzenie przyczyn większości zgonów (nie tylko gwałtownych). "The Coroner Act" z 1877 r. wprowadził obowiązek prowadzenia przez koronera dochodzenia w każdym przypadku, gdy miał on uzasadnione podejrzenie, że śmierć była śmiercią gwałtowną, nie nastąpiła w sposób naturalny lub gdy przyczyna śmierci nie była znana. Wskutek wprowadzenia tej zmiany koroner stał się organem posiadającym najszersze uprawnienia do prowadzenia tego rodzaju spraw. Od 1888 r. urząd koronera został stanowiskiem mianowanym, a nie jak wcześniej wybieranym. W 1926 r. ustanowiono minimalne wymagania, jakie należało spełniać, aby objąć urząd koronera (5-letnie doświadczenie jako lekarz, adwokat lub radca prawny).

Urząd koronera na przestrzeni czasu został przyjęty i wprowadzony do systemów prawnych innych państw, tj. Irlandii, Australii, Kanady, Nowej Zelandii, Hong Kongu oraz przez niektóre stany w Stanach Zjednoczonych, co było m.in. skutkiem ekspansji kolonialnej. W każdym z tych państw, pomimo początkowych podobieństw, obowiązki i rola koronera ewoluowały w sposób odmienny.

Koroner w Wielkiej Brytanii

W przeszłości koronerzy wywodzili się ze środowiska lekarskiego lub prawniczego, dzisiaj zwykle nie posiadają wykształcenia medycznego. W Anglii i Walii działa obecnie ok. 98 koronerów w 109 okręgach.

Obowiązkiem koronera jest wszczęcie dochodzenia każdorazowo, kiedy istnieje uzasadnione podejrzenie, iż śmierć nie nastąpiła z przyczyn naturalnych, kiedy okoliczności wskazują na zaistnienie przemocy, gdy przyczyna zgonu jest nieznana lub jeśli zgon nastąpił w przebiegu zatrzymania przez policję lub w czasie odbywania kary pozbawienia wolności. Koroner jest również odpowiedzialny za ustalenie przyczyny śmierci osób o nieznanej historii medycznej i tych, które nie przeszły badania lekarskiego przez lekarza rodzinnego w czasie 2 tygodni poprzedzających zgon. W rzeczywistości tylko nieliczne zdarzenia podlegają zgłoszeniu do biura koronera - w większości przypadków zaświadczenie o przyczynie zgonu realizowane jest przez lekarza prowadzącego lub rodzinnego.

W pierwszej fazie dochodzenia koronerskiego zazwyczaj odbywa się sekcja zwłok wykonywana przez powołanego patologa. Dochodzenie koronera jest kontynuowane, jeśli po przeprowadzeniu badania pośmiertnego przyczyna zgonu pozostaje nieznana, jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie, że zgon nastąpił w wyniku przemocy fizycznej, z przyczyn innych niż naturalne lub jeśli osoba zmarła w czasie odbywania kary więzienia.

Poza przypadkami, w których powoływana jest ława przysięgłych, w większości spraw dochodzenie przeprowadzane jest przez samego koronera, który również ogłasza końcowy werdykt, kwalifikując zgon do jednej z ustalonych kategorii. Po zakończeniu dochodzenia koroner lub ława przysięgłych zwykle przedstawiają również szczegółowy raport, opisujący okoliczności prowadzące do zgonu.

Koronerzy i system obducentów medycznych w Stanach Zjednoczonych

System koronerski został sprowadzony do Stanów Zjednoczonych w XVII w. wraz z rozwojem kolonizacji brytyjskiej. Początkowo funkcjonował w sposób bardzo podobny do systemu istniejącego w Anglii, tj. do pełnienia funkcji koronera powoływana była osoba niebędąca lekarzem, która wydawała opinie co do okoliczności i przyczyn zgonów gwałtownych, nagłych, niespodziewanych, podejrzanych oraz w przypadkach, w których w czasie zgonu nie był obecny lekarz. Podczas prowadzenia postępowania koroner nie miał obowiązku konsultowania danej sprawy z lekarzem i samodzielnie podejmował decyzję o wykonaniu lub niewykonaniu sekcji zwłok (ponadto w swym działaniu nie był związany jej wynikiem). Koroner nie musiał przechodzić szkolenia, aby móc wykonywać powierzone mu obowiązki.

Z biegiem lat urząd koronera w poszczególnych stanach ewoluował, zarówno w zakresie obowiązków, jak i sposobu jego powoływania. Władze niektórych stanów wprowadziły obowiązek posiadania przez koronera wykształcenia lekarskiego, lecz niekoniecznie musi on być anatomopatologiem lub medykiem sądowym. W niektórych stanach koroner wykonuje swoją pracę, będąc jednocześnie szeryfem (Kalifornia) lub przedsiębiorcą pogrzebowym. Poza kilkoma wyjątkami koronerzy są nadal wybierani. W swoim działaniu polegają na dostępnym personelu medycznym, który pomaga w śledztwie i przeprowadza sekcje zwłok.

W 1877 r. w Massachusetts wprowadzono po raz pierwszy instytucję obducenta medycznego, a w 1918 r. w Nowym Jorku powstał pierwszy kompleksowy system organizacji gabinetów obducentów medycznych. Powołano tam zespół specjalistów, którzy zajmowali się sprawami dotyczącymi zgonów gwałtownych, nagłych, niespodziewanych, podejrzanych oraz w przypadkach, w których w czasie zgonu nie był obecny lekarz. Od lat 40. XX w. system obducentów medycznych w 22 stanach zastąpił urząd koronera, który utrzymuje się nadal w 11 stanach (ponadto w 18 stanach funkcjonują systemy mieszane). Obducentami medycznymi zostawali zazwyczaj lekarze i patolodzy, posiadający często wykształcenie w zakresie prowadzenia dochodzeń w sprawach śmierci i przeprowadzania sekcji zwłok.

Obecnie w Stanach Zjednoczonych funkcjonuje skomplikowany system dochodzenia w sprawach nienaturalnych i niewyjaśnionych zgonów. Nie wprowadzono jednolitego (standardowego) systemu dochodzenia. Oba mechanizmy funkcjonują równolegle. Konstytucja Stanów Zjednoczonych nakłada na każdy stan obowiązek ustalenia własnych przepisów dotyczących stanowego systemu dochodzenia w sprawach nienaturalnych i niewyjaśnionych zgonów wraz z określeniem, jakich sytua­cji to dotyczy oraz minimalnych wymagań stawianych na stanowisku koronera. W zależności od stanu, regionu oraz hrabstwa obowiązują różne standardy. Systemy gabinetów obducentów medycznych obejmują obecnie ok. połowę populacji USA, w większości stanowiąc zmodyfikowane wersje systemu wprowadzonego w 1918 r. w Nowym Jorku.

Głównymi różnicami pomiędzy różnymi funkcjonującymi w Stanach Zjednoczonych systemami są sposób obję­cia stanowiska oraz pozycja zawodowa. Koronerzy są wybierani spośród osób, które często nie mają przygotowania zawodowego, natomiast obducenci medyczni to osoby posiadające kwalifikacje i wykształcenie medyczne, które są powoływane do pełnienia funkcji obducenta. Oba systemy mają zalety, ale nie są też pozbawione wad. Mało przejrzysta struktura i podział kompetencji systemu koronerskiego wynika po części z podejmowanych prób reformowania tego systemu w reakcji na nieudolność jego działania (jednym z przejawów tych działań było wprowadzenie systemu obducenckiego, który okazał się w praktyce dość kosztochłonny w stosunku do zakresu realizowanych celów).

System kontynentalny - funkcja medyków sądowych

Systemy prawne krajów Europy kontynentalnej są głęboko zakorzenione w prawie rzymskim, stanowiącym fundament europejskiej kultury prawnej. Jedną z cech tych systemów jest uznanie roli lekarza jako bezstronnego eksperta i biegłego sądowego. Wprowadzony w Niemczech w XVI w. kodeks bamberski uwzględniał wymóg przeprowadzenia dowodów medycznych w sprawach dotyczących zgonów z powodu przemocy, kodeks Constitutio Criminalis Carolina zobowiązywał zaś sądy do zasięgania opinii medycznej, co umożliwiło powstanie i rozwój współczesnej medycyny sądowej (patrz 002). Uprawianie tej dyscypliny było tradycyjnie związane z działalnością akademicką, gdyż biegli medycy sądowi funkcjonowali głównie w ośrodkach uniwersyteckich. Z takiego osadzenia całej dziedziny wywodzi się nazwa kontynentalnego systemu dochodzenia przyczyn zgonów (system akademicki lub uniwersytecki).

Era nowoczesnej medycyny sądowej została zapoczątkowana w XIX w. wraz z powstaniem w Niemczech, we Francji oraz we Włoszech sieci akademickich instytucji zajmujących się zagadnieniami prawno-medycznymi. Model ten następnie rozprzestrzenił się na różne kraje Europy Środkowej i Wschodniej, w których powstały liczne instytuty tworzone na wzór niemiecki.

Mimo braku jednolitego systemu prawa dla całej Europy i różnorodności przepisów obowiązujących w poszczególnych państwach, systemy prowadzenia postępowań w przypadkach nienaturalnych zgonów są do siebie bardzo zbliżone, a jednocześnie różnią się znacznie od systemu koronerskiego i systemu obducentów medycznych.

Zasadniczą różnicą jest brak urzędnika, którego można byłoby porównać do koronera lub obducenta medycznego występującego w USA. Sprawy, które wchodzą w zakres obowiązków koronerów w systemie kontynentalnym, powierzone są organom ścigania oraz sądom. W większości państw europejskich obowiązują ustawy (przepisy kodeksów karnych, kodeksów procedur karnych), które zawierają ściśle określone procedury obowiązujące w danym przypadku. Na każdym obywatelu ciąży również obowiązek zgłaszania policji wszelkich informacji, które posiada, a które mogłyby pomóc w wyjaśnieniu okoliczności spraw, w tym tych dotyczących zgonów nienaturalnych, gwałtownych czy zgonów w niewyjaśnionych okolicznościach. W systemie kontynentalnym nie istnieją inne rodzaje śledztw poza opartymi na skodyfikowanych przepisach.

Policja jest organem inicjującym postępowania. W ramach prowadzonego postępowania, w związku z potrzebą pozyskania wiedzy specjalistycznej, powoływani są eksperci (biegli), a wśród nich również lekarze specjaliści z zakresu medycyny sądowej (medycy sądowi). Nie mają oni jednak uprawnień do wszczynania i prowadzenia śledztwa ani żadnej realnej władzy nad toczącym się postępowaniem. Do ich obowiązków należy wydanie ekspertyzy w konkretnej sprawie. Wyboru specjalisty zaangażowanego do konkretnej sprawy dokonują każdo­razowo organy ścigania lub sądy.

W praktyce w przypadku zgonu, którego okoliczności mogą świadczyć o tym, że nastąpił wskutek przestępstwa, policja wszczyna śledztwo, a następnie zleca oględziny zewnętrzne medykowi sądowemu lub innemu lekarzowi. Jeśli oględziny te nie wykażą prawdopodobieństwa, że doszło do przestępstwa, sprawa jest umarzana. W przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa policja może zarządzić przeprowadzenie sekcji zwłok i przekazać sprawę prokuraturze. W zależności od wyników sekcji prokurator może wszcząć postępowanie karne. W wielu krajach do zarządzania sekcji zwłok niezbędna jest zgoda prokuratora, który jest ponadto zobowiązany do udziału w badaniu pośmiertnym.

Krytyka tradycyjnego modelu prowadzenia postępowania dowodowego opartego na korpusie niezależnych specjalistów koncentruje się głównie na kwestiach niedofinansowania systemu ze strony aparatu wymiaru sprawiedliwości. Organy stosowania prawa, korzystając z zasobów kadrowych oraz infrastruktury badawczej ośrodków uniwersyteckich, w bardzo ograniczonym stopniu partycypują w kosztach ich utrzymania (nie finansują również kosztów związanych m.in. z zakupem aparatury diagnostycznej wykorzystywanej do celów dowodowych). W niektórych państwach europejskich podejmowano próby zastąpienia akademickiego modelu uprawiania medycyny sądowej przez system państwowych instytutów eksperckich (rozszerzenie zakresu działania resortowych instytucji prowadzących badania kryminalistyczne). Taka modyfikacja nie była jednak w stanie zapewnić wystarczającej podaży ekspertyz ze względu na ograniczenia dostępności wyspecjalizowanej kadry (skupionej nadal w ośrodkach akademickich), okazując się ponadto mało efektywna pod względem kosztów utrzymania. W krajach, w których wprowadzano model instytucjonalny (resortowy), w praktyce współistnieje on więc równolegle z dotychczasowym systemem uniwersyteckim, wspieranym niekiedy przez korpus indywidualnie praktykujących medyków sądowych.

Medycyna sądowa w Polsce

Zagadnienia związane z oceną uszkodzeń ciała lub ustaleniem przyczyny śmierci dla celów sądowych rozwiązywane były na ziemiach Królestwa Polskiego, podobnie jak w całej Europie Środkowej i Zachodniej, od schyłku średniowiecza. Już w XIV i XV w. w wielu miastach Polski oględzin ciała osób pokrzywdzonych dokonywał przedstawiciel sądu, a sądy zaczęły powoływać biegłych chirurgów-cyrulików, a później fizyków miejskich, co można uznać za umowny początek praktycznej działalności lekarsko-sądowej. Pierwsze akademickie ośrodki medycyny sądowej powstały w Polsce w XIX w. W okresie międzywojennym, w celu przygotowania do służby sądowo-lekarskiej, organizowane były szkolenia podyplomowe dla lekarzy, którzy po ich odbyciu zatrudniani byli przez magistraty miast jako tzw. fizycy powiatowi. Po II wojnie światowej katedry medycyny sądowej powstały przy uniwersytetach medycznych w większości dużych miast (patrz 008).

Obecnie zagadnieniami związanymi m.in. z oceną uszkodzeń ciała lub ustaleniem przyczyny śmierci dla celów sądowych zajmują się specjaliści medycyny sądowej, która jest jedną ze specjalizacji, jakie może wybrać lekarz w ramach szkolenia podyplomowego. Tytuł specjalisty z zakresu medycyny sądowej potwierdza szczególne kwalifikację z obszaru medycyny sądowej, toksykologii sądowej i genetyki sądowej (szczegółowy zakres wymaganej wiedzy teoretycznej oraz umiejętności praktycznych określa aktualizowany okresowo program specjalizacji). W przeszłości szkolenie specjalizacyjne realizowane było dwustopniowo (patrz 003). Aktualny proces kształcenia specjalizacyjnego w zakresie medycyny sądowej przedstawia rycina 007-1.

Szkolenie specjalizacyjne może być prowadzone przez jednostki organizacyjne określone ustawą z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 537 ze zm.), które spełniają warunki zawarte w ustawie i uzyskały akredytację do szkolenia specjalizacyjnego. Potwierdzeniem akredytacji jest wpis na listę jednostek akredytowanych do prowadzenia szkolenia specjalizacyjnego w danej dziedzinie. Nadzór nad realizacją szkolenia specjalizacyjnego pod kątem zgodności realizacji zajęć z programem specjalizacji, prawidłowości prowadzenia dokumentacji oraz zapewnienia odpowiedniej jakości kształcenia sprawuje minister właściwy do spraw zdrowia przy pomocy właściwego zespołu konsultantów (patrz 011).

W Polsce specjaliści medycyny sądowej zatrudnieni są głównie jako pracownicy uniwersytetów, aczkolwiek w ostatnich latach zauważalny jest trend powstawania prywatnych gabinetów świadczących usługi z zakresu medycyny sądowej. Uniwersytecki charakter dyscypliny wynika po części z faktu, że medycyna sądowa nie wykazuje podobieństwa do żadnej z pozostałych specjalizacji medycznych, gdyż jej wykonywanie nie wiąże się z udzielaniem jakichkolwiek świadczeń medycznych sensu stricto (odbiorcą usług jest system stosowania prawa, a nie pacjent lub system ochrony zdrowia). Ponadto uprawianie medycyny sądowej jest ściśle związane z wiedzą i umiejętnością interpretacji przepisów prawa powszechnego i korporacyjnego, a jej styczność z dyscyplinami klinicznymi wynika paradoksalnie z działalności eksperckiej w obszarze weryfikacji prawidłowości postępowania medycznego - opiniowania tzw. błędów lekarskich i medycznych (patrz 451).

Kompetencje specjalistów medycyny sądowej w Polsce (podobnie jak w innych państwach europejskich) są nieporównywalne z kompetencjami koronerów oraz obducentów medycznych funkcjonujących w USA. Sprawami, które w Wielkiej Brytanii czy USA wchodzą w zakres obowiązków koronerów, zajmują się organy ścigania (policja, prokuratura) oraz sądy. Medyk sądowy nie ma wpływu na tryb postępowania i w bezpośredni sposób nie wyznacza jego kierunku. Jego udział ogranicza się do roli biegłego i rozpoczyna się od wystosowania do niego postanowienia o powołaniu biegłego lub postanowienia o zasięgnięciu opinii. Dokumenty te określają zakres czynności, do jakich w danej sprawie powołany został biegły i poza które nie powinien wykraczać. To prokuratura kieruje wykonywaniem oględzin zwłok, decydując o ich zakresie (oględziny zewnętrzne i/lub sekcja zwłok) oraz zakresie badań dodatkowych. Kompetencje biegłego ograniczają się ewentualnie do sugerowania rozpiętości działania w danej sprawie.

Do specjalisty medycyny sądowej jako biegłego odnosi się art. 209 k.p.k., który stanowi, że oględziny i otwarcie zwłok przeprowadza się, jeżeli zachodzi podejrzenie przestępnego spowodowania śmierci. Oględzin zwłok dokonuje prokurator, a w postępowaniu sądowym sąd, z udziałem biegłego lekarza, w miarę możliwości z zakresu medycyny sądowej. W wypadkach niecierpiących zwłoki oględzin dokonuje policja z obowiązkiem niezwłocznego powiadomienia prokuratora. Otwarcia zwłok dokonuje biegły w obecności prokuratora albo sądu. W razie potrzeby, oprócz biegłego, do obecności przy oględzinach i otwarciu zwłok można wezwać lekarza, który ostatnio udzielił pomocy zmarłemu. Z oględzin i otwarcia zwłok biegły sporządza opinię z zachowaniem wymagań określonych w k.p.k. Opinia sądowo-lekarska stanowi podsumowanie czynności biegłego i powinna zawierać odpowiedzi na pytania postawione przez prokuratora w postanowieniu o zasięgnięciu opinii i powołaniu biegłego.

Przepisy dotyczące powoływania biegłych oraz ich udziału w oględzinach i otwarciu zwłok nie nakładają formalnych wymagań odnośnie do przygotowania zawodowego lekarza powołanego do udziału w czynnościach sądowo-lekarskich. Do pełnienia obowiązków biegłego może więc zostać powołany w zasadzie lekarz o dowolnej specjalizacji, o ile posiada odpowiednią wiedzę i doświadczenie w wykonywaniu tego rodzaju czynności. Ustawodawca, posługując się zapisem "w miarę możliwości", wskazał jednak wyraźnie preferencje w powoływaniu do oględzin zwłok biegłych lekarzy z zakresu medycyny sądowej.

Obowiązki specjalistów medycyny sądowej nie ograniczają się jednak tylko do spraw związanych z wykonywaniem oględzin zewnętrznych zwłok oraz sekcji sądowo-lekarskich w przypadkach nagłych zgonów z przyczyn gwałtownych i chorobowych (ze sporządzaniem protokołów sekcyjnych). W odróżnieniu od koronerów i obducentów medycznych z USA zajmują się oni również innymi ekspertyzami oraz orzecznictwem sądowo-lekarskim do celów postępowania karnego, cywilnego i ubezpieczeniowego. Obszar działalności eksperckiej specjalistów medycyny sądowej w Polsce obejmuje dodatkowo:

008.Historia i obecny stan medycyny sądowej w Polsce- Wojciech Chagowski, Grzegorz Teresiński

Tabela 008-1. Zestawienie najważniejszych zdarzeń z historii medycyny sądowej na obszarze dzisiejszej Polski i w jej historycznych granicach.

Rok

Aspekty sądowo-lekarskie

1211

Pierwsza na terenie dzisiejszej Polski lokacja miasta na prawie magdeburskim (podział ran na "godne pojedynku" i okaleczenia)

1233

Prawo starochełmińskie, na którym lokowano kolejne miasta (oględziny zwłok i ciała rannych przez sędziego i ławników; definicja choroby uniemożliwiającej oskarżonemu stawiennictwo w sądzie; zasady badania w celu potwierdzenia nieletniości; zasady kwalifikacji obrażeń - godne pojedynku, okaleczenia krwawe i bez zranienia, spowodowane niebezpiecznym narzędziem)

1253

Prawo poznańskie - kolejna odmiana prawa magdeburskiego wzorowana na przywileju lokacyjnym Poznania

1276

Ustanowienie w Malborku urzędu cyrulika miejskiego, który wykonywał oględziny zwłok oraz obrażeń u żywych osób

1347

Statuty wiślickie króla Kazimierza I - zastąpienie prawa odwetu za zabicie i rany nawiązką pieniężną dla ofiary lub rodziny

1454

Rada miejska Gdańska nadaje chirurgom (cyrulikom) statut cechu z obowiązkiem wystawiania zaświadczeń z opisem obrażeń

1486

"Prywatna" sekcja zwłok króla Stefana Batorego

1504

Objęcie funkcji przez pierwszego fizyka miejskiego w Gdańsku (dr Wilhelm Angern)

1507

Statuty Zygmunta I (Starego) - czas gojenia ran uznany za wyznacznik ciężkości zadanych obrażeń

1529

Statuty litewskie - podział ran na śmiertelne, pozbawiające zdolności do zajęć przez rok oraz powodujące zeszpecenie

1564

Rozprawa Bartłomieja Wagnera (fizyka miejskiego z Gdańska) o zasadach postępowania w czasie zarazy

1580

Powstanie katedry medycyny i anatomii w Gimnazjum Akademickim w Gdańsku - początek nauczania anatomii

1589

Rada miejska Gdańska zobowiązuje cech chirurgów do wydawania orzeczeń o przyczynie śmierci w przypadkach zabójstwa, samobójstwa lub nieszczęśliwego wypadku

1594

Rewizja toruńska prawa starochełmińskiego (Ius Culmense Revisum) - prawo do nieograniczonego korzystania z pomocy biegłych (doradców) przez sędziego (wpływ Constitutio Criminalis Carolina z 1532 r.)

1596

Pierwsze zachowane pisemne świadectwo lekarzy miejskich z Poznania w "sprawie Bieganowskiego"

1597

Gdańsk pierwszym miastem, w którym oględzin zwłok dokonywał urzędnik sądowy (podsędek) w asyście wyznaczonego chirurga - nazwanego "urzędowym oglądaczem zwłok"

1613

Joachim Oelhafius wykonał pierwszą w Europie Środkowej i Północnej publiczną sekcję zwłok

1629

Jedna z pierwszych w Europie ekspertyz psychiatrycznych 3 lekarzy w "sprawie Poniatowskiej"

1636

Utworzenie w Gdańsku organizacji samorządowej Collegium Medicum, która miała czuwać nad jakością świadczeń medycznych

1696

Sekcja zwłok króla Jana Sobieskiego

1716

Nakaz badania zwłok przez zaprzysiężonych lekarzy w przypadku podejrzenia zabójstwa; uzależnienie kary od stopnia przyczynienia obrażeń do śmierci; powiązanie ryzyka śmierci z rodzajem obrażeń; obowiązek oględzin broni przez sędziego

1722

Jan Adam Kulmus publikuje w Gdańsku wielokrotnie wznawiany atlas anatomiczny "Anatomische Tabellen"

1776

Zniesienie tortur podczas przesłuchań

1778

Propozycja obowiązkowych oględzin zwłok w projekcie prawa ziemskiego (Zbiór praw sądowych, Kodeks Zamoyskiego) ekskanclerza koronnego Andrzeja Zamoyskiego (odrzuconego przez sejm w 1780)

1785

Ekspertyza toksykologiczna na zlecenie księcia Czartoryskiego (weryfikacja próby otrucia księcia)

1793

Pierwszy podręcznik medycyny sądowej w języku polskim - "Nauka cyrulicka krótko zebrana" Ludwika Perzyny (zasady wykonywania oględzin zewnętrznych i wewnętrznych zwłok, wykonywanych wspólnie przez lekarza i cyrulika)

1804

Decyzja o utworzeniu Katedry Policji Lekarskiej i Medycyny Sądowej w Akademii Krakowskiej

1805

Obsadzenie Katedry Medycyny Sądowej Uniwersytetu Krakowskiego (obowiązkowy przedmiot nauczania od 1806)

1805

Początki praktycznego nauczania medycyny sądowej na Uniwersytecie Lwowskim (samodzielna katedra powstaje w 1898)

1808

Powstaje Katedra Medycyny Sądowej na Uniwersytecie Wileńskim (działa do 1842 i ponownie w latach 1924-1939)

1816

Powstaje Katedra Medycyny Sądowej i Policji Państwowej na Uniwersytecie Warszawskim - wykłady z medycyny sądowej także dla studentów prawa (przerwa w działaniu Katedry 1831-1859 po powstaniu listopadowym, ponowne ustanowienie w 1920)

1822

Pierwsza sekcja sądowo-lekarska w obrębie towarzystwa naukowego

1850

Zezwolenie na utworzenie Katedry Anatomii Patologicznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

1853

Odkrycie metody wykrywania plam krwi przez Teichmanna (kryształki heminy)

1845-1859

"Zasady dochodzeń sądowo-lekarskich" Andrzeja Janikowskiego: "Co do wątpliwego stanu zdrowia" (1845); "W wypadkach uszkodzeń ciała" (1847); "W wypadkach śmierci" (1852); "Co do wieku, płci, funkcyi płciowych i tożsamości osób" (1859)

1869

Cykliczne Zjazdy Lekarzy i Przyrodników Polskich do 1937 (od 1891 oddzielna sesja poświęcona medycynie sądowej)

1881

Powstaje prosektorium przy krakowskiej Katedrze Medycyny Sądowej (początkowo wykonywano w nim ok. 20 sekcji rocznie)

1884

Utworzenie nadzwyczajnej Katedry Medycyny Sądowej na Uniwersytecie Lwowskim (samodzielna katedra istniała w latach 1898-1941)

1893

"Podręcznik medycyny sądowej na podstawie dzieł Pr. Hoffmanna, Pr. J. Maschki i własnego doświadczenia" (Longin Feigel)

1899

"Podręcznik medycyny sądowej" (Leon Wachholz) - 4 wydania do 1933

1921

Powstaje Katedra Medycyny Sądowej na wydziale Lekarskim w Poznaniu

1923

Przejściowo powstaje II Katedra Medycyny Sądowej na Uniwersytecie Jagiellońskim (do 1933)

1928

Powstaje kwartalnik "Czasopismo sądowo-lekarskie"(wydawany do 1939), którego powojenną kontynuację stanowi AMSiK (patrz 1951)

1929

Założenie Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie

1938

Powstaje Polskie Towarzystwo Medycyny Sądowej i Kryminologii (PTMSiK)

1944

Powstaje Uniwersytecki Zakład Medycyny Sądowej w Lublinie, a w kolejnych latach w innych miastach

1948

"Podręcznik medycyny sądowej dla studentów medycyny i lekarzy" (Wiktor Grzywo-Dąbrowski) - 2 wydania (1958)

1950

"Diagnostyka sekcyjna anatomo-patologiczna i sądowo-lekarska" (Jan Stanisław Olbrycht i Janina Kowalczykowa)

1950

"Zarys medycyny sądowej i toksykologii. Podręcznik dla studentów medycyny i lekarzy" (Sergiusz Schilling-Siengalewicz)

1951

Zaczyna ukazywać się periodyk "Archiwum Medycyny Sądowej, Psychiatrii Sądowej i Kryminalistyki" (od 1968 jako kwartalnik "Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii" - AMSiK)

1953

Medycyna sądowa zostaje uznana za odrębną specjalizację lekarską (dwustopniową)

1954

Podręcznik medycyny sądowej dla studentów (Stanisław Manczarski)

1955

Początek cyklicznych (początkowo co 5 lat, później co 3 lata) zjazdów Polskiego Towarzystwa Medycyny Sądowej i Kryminologii

1972

Podręcznik medycyny sądowej dla studentów (Andrzej Jakliński i Jan Stanisław Kobiela) - 4 wydania (do 1983)

1972

Zbiorcze opracowanie "Medycyna sądowa" pod redakcją Bolesława Popielskiego i Jana Stanisława Kobieli

1985

Początek corocznych konferencji toksykologów sądowych

1990

Podręcznik medycyny sądowej dla studentów (Stefan Raszeja, Władysław Nasiłowski, Jan Markiewicz) - 2 wydania (1993)

1999

Medycyna sądowa zostaje uznana za jedną z podstawowych specjalizacji lekarskich (jednostopniowa)

2013

Medycyna sądowa zostaje objęta jednolitym modułem szkolenia specjalizacyjnego

009.Harmonizacja krajowa i międzynarodowa- Grzegorz Teresiński

010.Europejska Rada Medycyny Sądowej (ECLM)- Krzysztof Maksymowicz

011.Systemy nadzoru i kontroli jakości- Grzegorz Teresiński

Autoryzacja wyniku badania laboratoryjnego - potwierdzenie poprawności przeprowadzenia badania diagnostycznego przez diagnostę laboratoryjnego na podstawie osobistej kontroli prawidłowości przebiegu całego procesu analitycznego w laboratorium diagnostycznym, z uwzględnieniem wszystkich jego faz, zgodnie z obowiązującymi standardami. Osoba autoryzująca badanie ponosi odpowiedzialność prawną za rzetelność wyniku, na podstawie którego podejmowane są decyzje procesowe.

012.Akredytacja w laboratorium sądowym- Grzegorz Teresiński, Grzegorz Buszewicz

Tabela 012-1. Porównanie zasadniczych cech procesów akredytacji i certyfikacji jednostek opracowujących ekspertyzy dla potrzeb organów stosowania prawa.

Akredytacja

Certyfikacja

Badanie biegłości

Tryb uzyskiwania

Nieobowiązkowy; jednorazowy - odnawialny

Nieobowiązkowy; jednorazowy - odnawialny

Nieobowiązkowy; jednorazowylub systematyczny

Okres ważności

3 lata

Zazwyczaj 1 rok

Zazwyczaj 1 rok; możliwy udział w programach wieloletnich

Podmiot wydający atest

Polskie centrum akredytacji (PCA)

Towarzystwo naukowe lub inny akredytowany podmiot

Zwykle akredytowany podmiot komercyjny (ISO 17043)

Zakres atestacji

Określony przez jednostkę przystępującą do akredytacji

Określony przez podmiot certyfikujący

Określony dostępnością odpowiedniego programu testów

Poziom walidacji

Zgodność systemu zarządzania jakością z normą ISO 17025

Zgodność z kryterium certyfikacji

Stopień odchylenia wyniku pomiaru próbki wzorcowej

Aspekt weryfikacji

Formalny (kompetencje do prawidłowego działania)

Praktyczny (badanie jakości) lub formalny (np. kontrola uprawnień)

Praktyczny (stopień zgodności wyników oznaczeń)

Miejsce weryfikacji

Siedziba ocenianej jednostki

Siedziba podmiotu certyfikującego, ew. audyt w ocenianej jednostce

Siedziba organizacji testującej

Sposób weryfikacji

Kontrola dokumentów, audyt, obserwacja - asystowanie podczas badań

Określony przez podmiot certyfikujący (np. test biegłości, ocena formalna, audyt)

Ocena wyników porównawczej analizy międzylaboratoryjnej

Następstwa niespełnienia wymogów

Ponowne audyty aż do osiągnięcia zgodności lub wydanie certyfikatu z listą pomniejszych uchybień z zobowiązaniem do ich eliminacji

Niewydanie certyfikatu lub ograniczenie jego zakresu

Opis wielkości odstępstw w raporcie z testu

Koszt

Koszt firmy konsultingowej, kontraktu z PCA, audytów oraz dodatkowe koszty przystosowawcze (np. wzor­cowania i kontraktów serwisowych)

Jednorazowy koszt przystąpienia i wydania certyfikatu

Koszt udziału w programie (w cenie zawarta wysyłka próbek do wykonania oznaczeń)

Tabela 012-2. Przykłady programów badania biegłości laboratoriów w obszarze medycyny sądowej.

Dostawca programu badania biegłości

Nazwa programu/zakres oceny

Orientacyjny koszt (jednorazowy test)

Collaborative Testing Services (CTS) - Forensic Proficiency Test

Forensic Biology (screening tests, STR and YSTR)

Body Fluid Identification

DNA-Mixture

DNA Parentage

205 USD

245 USD

205 USD

385 USD

Drug Analysis

Blood Alcohol Analysis

Blood Drug Analysis

Urine Drug Analysis

Marihuana Identification and THC Quantitation

Quantitative Drug Analysis - Methamphetamine HCl

240 USD

225 USD

525 USD

235 USD

240 USD

320 USD

Germany DNA Profiling Group (GEDNAP)

GEDNAP proficiency test:

750 EUR

140-340 EUR

215 EUR

110 EUR

20 EUR

15 EUR

50 EUR

Bode Cellmark Forensics

International Quality Assessment Scheme (IQAS) - STR, Y-STR, mDNA

b.d.

Serological Research Institute

Standard Database/FTA Card test kit

Blood Casework/Sexual Assault Casework

Body Fluid Identification

200 USD

250 USD

250 USD

Forensic Testing Services (FTS)

FTS Synthetic Drug Analysis test

Quantitative Chemical (Beverage Alcohol) test

Quantitative Chemical (Cocaine) test

b.d.

b.d.

b.d.

Forensic Assurance - Proficiency and Competency Testing Services

Forensic DNA Proficiency Test

Forensic DNA Competency Test

Probabilistic Genotyping Software Proficiency Test (DNA Mixture Analysis)

Body Fluid Identification Proficiency Test

125 USD

225 USD

500 USD