Elżbieta Galicka(2)STARZENIE SIĘ SKÓRY - ZMIANY ANATOMICZNE TWARZY
Proces starzenia się skóry jest złożony i obejmuje kilka mechanizmów, które - nakładając się na siebie - dają obraz skóry starczej.
Na zmiany zachodzące w skórze mają jednoczesny wpływ dwa typy czynników:
- wewnątrzpochodne - związane z zaburzeniami regulacji hormonalnej, nieprawidłowym odżywianiem, niedoborem witamin, niekontrolowaną mimiką twarzy (np. spowodowaną stresem), zbyt małą aktywnością fizyczną lub zbyt krótkim okresem snu w ciągu doby;
- zewnątrzpochodne - promieniowanie ultrafioletowe przy nadmiernym opalaniu na słońcu i w solarium, skażenie środowiska, palenie papierosów czy niewłaściwa pielęgnacja skóry.
Wszystkie rodzaje starzenia się skóry mają wspólny mechanizm biologiczny, biochemiczny i molekularny oraz nakładający się na siebie.
MECHANIZMY STARZENIA SIĘ SKÓRY
Miostarzenie
Nieustanny ruch mięśni mimicznych twarzy (ryc. 2.1) powoduje napinanie i rozluźnianie skóry właściwej. W miarę upływu czasu linie powtarzających się ekspresji stają się widoczne i powstają na twarzy pierwsze zmarszczki.
Mięśnie mimiczne twarzy, których można zliczyć 54, napinają skórę z siłą, która z biegiem czasu powoduje zmiany widoczne na naskórku. Proces ten najsilniej uwidoczniony jest w okolicy oczu, czoła, obszarze pomiędzy brwiami oraz na wysokości nosa i ust. Napięcia mięśni przekładają się na naskórek, wzdłuż osi prostopadłej do mięśnia, tworząc linie na skórze ułożone dokładnie w tym samym kierunku.
Rycina 2.1.Budowa anatomiczna twarzy z uwzględnieniem mięśni mimicznych.
Śmianie się, uśmiechanie, marszczenie czoła, mrużenie oczu oraz inne ruchy ekspresyjne twarzy towarzyszą każdemu człowiekowi w codziennym życiu i charakteryzują jego osobowość. Niestety, mimika ta jednocześnie uruchamia mechanizm tworzenia się pierwszych zmarszczek, widocznych już w wieku 20-25 lat.
Chronologiczne starzenie się skóry
W wyniku serii zaprogramowanych genetycznie zmian we wszystkich warstwach skóry po 40. roku życia rozpoczyna się proces utraty elastyczności jej strukturalnych składników - włókien kolagenowych i elastynowych. W konsekwencji tych działań skóra staje się słabsza i uwidaczniają się zmarszczki.
Chronologiczne starzenie się skóry rozpoczyna się zatem utratą napięcia i zwiotczeniem skóry oraz powstaniem pierwszych zmarszczek. Odpowiada to zmianom fizjologicznym zachodzącym w naskórku i skórze właściwej, będącym konsekwencją upływu czasu. Jednak sam proces starzenia się skóry jest zjawiskiem przebiegającym bardzo indywidualnie. Możliwe jest starzenie się bez głębokich zmarszczek lub zjawisko przeciwne - liczne zmarszczki pomimo młodego wieku. Z tego właśnie powodu mechanizm powstawania zmarszczek należy traktować indywidualnie.
Hormonalne starzenie się skóry
Wraz ze spadkiem aktywności hormonalnej następującym około 50. roku życia w skórze zachodzą dalsze zmiany. Poziom hormonów żeńskich - estrogenów i progesteronu - wyraźnie ulega obniżeniu, przez co skóra starzeje się znacznie szybciej. Estrogen odpowiada za produkcję macierzy zewnątrzkomórkowej, grubość skóry, jej nawilżenie oraz zapobiega spadkowi ilości kolagenu w skórze.
Podczas menopauzy ściany naczyń krwionośnych ulegają uszkodzeniu, dochodzi do pogorszenia ukrwienia skóry. Wyraźnie traci ona swoją gęstość, sprężystość, pojawiają się plamy barwnikowe oraz pogłębiają zmarszczki. Dzieje się tak z powodu zmniejszonej produkcji kolagenu, spowolnionemu metabolizmowi komórkowemu oraz słabszej zdolności naskórka do odnowy. Spadkowi aktywności hormonalnej i utracie gęstości przez skórę towarzyszy zmniejszanie się struktury lipidowej oraz zanik i deformacja siatki adipocytów. Skutkiem tych zmian jest zmniejszająca się objętość podskórnej tkanki tłuszczowej. Skóra pozbawiona naturalnego podparcia opada, a to prowadzi do zmiany rysów twarzy i opadania policzków, kącików oczu oraz kącików ust.
ANATOMICZNE ASPEKTY PROCESÓW STARZENIA SIĘ TWARZY
Z biegiem czasu starzeje się nie tylko skóra. Tkanki znajdujące się pod nią ulegają przemodelowaniu, przez co zmienia się kształt twarzy. Związane jest to z faktem, że skóra przykrywa głębiej położoną tkankę tłuszczową oraz mięśnie i kości.
Proces starzenia się skóry
W młodości skóra pozostaje napięta, ściśle otaczając wszystkie struktury znajdujące się pod nią. Z upływem czasu ulega rozciągnięciu w wyniku zmiany proporcji włókien kolagenowych do włókien elastynowych oraz ubytku macierzy międzykomórkowej, w tym kwasu hialuronowego. Na skutek grawitacji wiotka skóra zaczyna opadać, tworząc zmarszczki, bruzdy, obwisłe policzki. Uwidaczniają się również zmiany zachodzące w tkance tłuszczowej, powięzi i mięśniach twarzy.
Proces starzenia się powięzi i mięśni twarzy
Pod skórą znajduje się kilka warstw mięśni, powięzi i tzw. poduszeczek tłuszczowych. Mięśnie i powięzi tracą elastyczność i poddają się grawitacji. Stopniowo, ale równomiernie zanikają poduszeczki tłuszczowe. Najwyraźniej zanika podpora środkowej części policzka i skroni, dlatego w poprzek policzka pojawia się coraz głębszy dół, a skronie stają się coraz bardziej wklęsłe.
Słabsze są również mięśnie, które z wiekiem tracą na swej sprężystości, zwłaszcza mięśnie mimiczne unoszące i rozkurczające. Przewagę zyskują włókna obniżające i kurczące, np. mięśnia okrężnego ust, co powoduje predyspozycję do powstawania zmarszczek palacza.
Proces starzenia się kości
Następuje przebudowa struktury kostnej, przesunięcie oraz rotacja kości względem siebie. Rusztowanie kostne wokół oczodołów z wiekiem zapada się, a położone niżej kości policzkowe zaczynają ulegać spłaszczeniu, dając wrażenie cofania się kości.
Coraz mocniej zaznaczają się łuki brwiowe. Zmianie ulega również układ żuchwy i szczęki. Szczęka cofa się i traci swą wysokość. Żuchwa w dolnej części wysuwa się do przodu i skraca wysokość, a część z wyrostkami zębowymi cofa się i zapada.
Przebudowa kostna powoduje, że zmienia się podparcie dla tkanek miękkich, co skutkuje zmianą rysów twarzy i tworzeniem kolejnych zmarszczek.
TOPOGRAFICZNE ASPEKTY PROCESÓW STARZENIA SIĘ TWARZY
Powszechnie używaną metodą do określenia równowagi i symetrii twarzy jest jej podział za pomocą poziomych linii na trzy części: górną, środkową i dolną.
Starzenie się górnej części twarzy
Górna część twarzy rozciąga się od linii owłosionej skóry głowy do obszaru gładzizny. Zmiany w obrębie skóry w tej części twarzy są pierwotnie związane z uszkadzającym działaniem promieniowania ultrafioletowego, a także utratą elastyczności tkanek wynikającą z działania sił grawitacji oraz osłabienia mięśni mimicznych tej okolicy twarzy.
Najczęstszą zmianą w górnej części twarzy jest uwidocznienie zmarszczek hiperdynamicznych, takich jak poziome zmarszczki czoła.
Starzenie się środkowej części twarzy
Środkowa część twarzy rozciąga się od obszaru gładzizny do linii podnosowej. Zmiany związane ze starzeniem się tej części twarzy obejmują okolice oczu, policzków i nosa. Związane są ze spadkiem grubości tkanki podskórnej, osłabieniem elastyczności skóry oraz procesami przebudowy leżących głębiej struktur chrzęstnych i kostnych.
Zwiotczenie skóry okolicy oczu związane jest z utratą jej elastyczności oraz działaniem sił grawitacji, a w skrajnych przypadkach możne doprowadzać do upośledzenia pola widzenia. Utrzymanie prawidłowego napięcia skóry powiek zapewniają struktury ścięgniste oka oraz tarczki powiekowe. Utrata elastyczności tych struktur prowadzi do obniżenia napięcia powiek, zaburzeń stabilności, a niekiedy również do wywinięcia lub podwinięcia powiek. Zmniejszenie ilości podoczodołowej tkanki podskórnej powoduje "szkieletowaty" wygląd okolicy oczodołów i całej twarzy.
Starzenie się policzków związane jest ze zmniejszeniem objętości tkanki tłuszczowej, umiejscowionej w przestrzeni pomiędzy mięśniami: żwaczem a mięśniem policzkowym. Poduszeczka tłuszczowa, która zapewnia utrzymanie pełnych policzków, z wiekiem ulega zanikowi, w następstwie czego uwidaczniają się kości policzkowe. Dochodzi również do powstawania w obrębie policzków wielu zagłębień.
Proces starzenia się nosa prowadzi zarówno do zmian strukturalnych, jak i powierzchniowych. Chrzęstne struktury podtrzymujące koniuszek nosa tracą swą elastyczność, w wyniku czego dochodzi do jego opadnięcia. Na skutek utraty tkanki podskórnej osłabieniu ulega sklepienie nosa, następuje rotacja skrzydełek oraz uwypuklenie garbu nosa.
Najważniejsze zmiany zachodzące w środkowej części twarzy to:
- zaniki tłuszczowe pod okiem i w okolicy oczodołowej, podoczodołowej oraz jarzmowej,
- zanik mięśnia okrężnego oka,
- pogłębianie bruzdy nosowo-wargowej,
- opadanie czubka nosa.
Starzenie się dolnej części twarzy
Dolna część twarzy to obszar od linii podnosowej do wierzchołka brody. Zmiany związane ze starzeniem się obejmują wargi, podbródek oraz szyję.
Przebudowa i resorpcja tkanki kostnej szczęki i żuchwy oraz zmiany w uzębieniu prowadzą do zmniejszenia wysokości i objętości dolnej części twarzy. Podbródek wysuwa się ku przodowi, a jego rysy zaostrzają się. Działanie siły grawitacji w połączeniu z osłabieniem elastyczności tkanek doprowadza do obwisania nadmiaru zwiotczałej skóry w okolicy żuchwy. Podobne zjawisko obserwuje się w obrębie szyi.
Zmarszczki zlokalizowane wokół ust powstają w wyniku pracy mięśnia okrężnego ust i ciągłego pociągania przez niego skóry górnej i dolnej wargi. Utrata elastyczności skóry w tej okolicy przyczynia się do powstawania zmarszczek kątowych, promienistych i pionowych. Opadanie kącików ust prowadzi do przybierania smutnego lub zmęczonego wyrazu twarzy. Nadmiar skóry w obrębie warg wywołuje efekt poziomego ich wydłużenia i opadania.
W miarę postępowania zaniku mięśnia okrężnego ust oraz ubytku tkanki podskórnej dochodzi do spłaszczenia i utraty pełności warg, często z zatarciem linii czerwieni wargowej. Spłaszczeniu ulega również tzw. łuk Kupidyna, znajdujący się w centralnej części wargi górnej.
Najważniejsze zmiany zachodzące w dolnej części twarzy:
- opadanie skóry na dolny brzeg żuchwy,
- zanik kości żuchwy,
- zmarszczki marionetki,
- tworzenie podgardla,
- zanik czerwieni wargowej,
- opadanie kącika ust,
- wydłużenie poziome wargi górnej.
PROPORCJE TWARZY A ATRAKCYJNOŚĆ
Twarz odbieramy jako piękną i młodą, gdy ma odpowiednie proporcje. Już w starożytnej Grecji podejmowano próby obliczenia idealnych proporcji twarzy i ciała. Matematyczne próby takich wyliczeń podejmuje się do dziś, choć nie zawsze to, co jest idealne, okazuje się najbardziej atrakcyjne w badaniach empirycznych.
Najnowsze doniesienia naukowców wskazują, że w postrzeganiu twarzy jako atrakcyjnej kluczowe są dwie odległości: odległość pomiędzy oczami, która powinna wynosić 46% szerokości twarzy, i odległość pomiędzy oczami a ustami, która z kolei powinna wynosić 36% jej długości. W uproszczeniu można stwierdzić, że atrakcyjną twarz cechują takie same odległości między: nasadą włosów i łukiem brwiowym, łukiem brwiowym i końcem nosa oraz końcem nosa i końcem brody.
U dojrzałych osób proporcje twarzy przez cały czas się zmieniają w wyniku przebudowy kości twarzoczaszki, ścieńczenia tkanki mięśniowej, tkanki podskórnej i samej skóry, która dodatkowo wskutek grawitacji opada w dół.
O młodym i zdrowym wyglądzie świadczą wypukłości i zaokrąglenia kobiecej twarzy. Pełne policzki, usta, napięta skóra, miękko zarysowane linie twarzy są typowe dla osób młodych i zwiększają naszą atrakcyjność (ryc. 2.2a). Warto również zwrócić uwagę na aspekt estetyki czoła. Wypukłość czoła jest jedną z ważniejszych cech determinujących młody wygląd. Zapadnięte czoło to cecha osób w dojrzałym lub podeszłym wieku (ryc. 2.2b), dlatego przywrócenie wypukłości czoła za pomocą wypełniaczy lub autologicznego przeszczepu tkanki tłuszczowej przynosi silny efekt odmłodzenia całej twarzy.
Rycina 2.2Profil: (a) młodej, (b) starzejącej się twarzy.
Innym sposobem oceny i postrzegania twarzy jako młodej jest zasada odwróconego trójkąta. W młodym wieku podstawa trójkąta znajduje się u góry i zwęża się w kierunku brody. Z biegiem lat proporcje te się zmieniają i w wieku starczym podstawę trójkąta tworzą "chomiki" oraz broda, skierowane w dół (ryc. 2.3).
O odwracaniu się trójkąta decydują zmiany w tkance tłuszczowej oraz tkance kostnej zachodzące z wiekiem. Tkanka tłuszczowa zanika niemal całkowicie w okolicy skroni, bardzo zmienia się jej ilość pod oczami i na policzkach. To w połączeniu z przebudową kości twarzoczaszki i ich wypłaszczaniem powoduje, że skóra nie dość, że jest coraz cieńsza, to dodatkowo traci rusztowanie.
Świadomość estetycznych proporcji twarzy ma ogromne znaczenie podczas planowania zabiegów z zakresu medycyny estetycznej. W trakcie zabiegów należy zadbać nie tylko o zlikwidowanie zmarszczek i poprawienie jakości skóry, lecz także o przywrócenie twarzy właściwych proporcji. Korygując efekty starzenia się, warto korygować asymetrię, gdyż im bardziej twarz jest symetryczna, tym bardziej staje się atrakcyjna.
Rycina 2.3Zmiana proporcji twarzy - zasada odwróconego trójkąta: młoda twarz ma proporcje zbliżone do odwróconego trójkąta, natomiast w twarzy starzejącej się podstawa trójkąta przenosi się do dolnej części.
ZMARSZCZKI
Zmarszczki (ryc. 2.4) są objawem starzenia się skóry, w której z wiekiem zanika naturalnie produkowany kwas hialuronowy. Skóra traci swą sprężystość, natomiast degradacji ulegają włókna kolagenowe i elastynowe tkanki łącznej. Ciągła praca i wzmożone napięcie mięśni mimicznych twarzy prowadzą do powstania drobnych linii i zmarszczek. Początkowo są to zmarszczki czynnościowe, niewidoczne po naciągnięciu skóry, jednak z czasem się utrwalają i odtąd są stale widoczne.
Podział zmarszczek
Zmarszczki ortostatyczne
Zmarszczki ortostatyczne są widoczne już od narodzin. Znajdują się pod dolną szczęką i w górnych partiach szyi. Mają poprzeczny lub półkolisty przebieg. Nie są właściwym objawem starzenia, pojawiają się z powodu zaniku dziecięcej wyściółki tłuszczowej.
Zmarszczki mimiczne (dynamiczne)
Zmarszczki mimiczne powstają jako następstwo stałych ruchów skóry nad mięśniami mimicznymi. Pojawiają się w różnym wieku. Już około 10. roku życia można je zauważyć na ciele, a w wieku 20-25 lat uwidaczniają się wokół oczu.
Zmarszczki te pojawiają się pod kątem prostym do linii napinania się mięśni. Śmiech, marszczenie brwi, mrużenie oczu, grymasy twarzy charakterystyczne dla danej osoby pozostawiają ślady w postaci pogłębiających się zmarszczek, które z czasem utrwalają się i przybierają postać bruzd. Dynamiczna i ekspresyjna twarz, gdzie mięśnie pracują z większą częstotliwością, jest narażona na wczesne pojawienie się zmarszczek mimicznych.
Do zmarszczek mimicznych należą:
- zmarszczki poprzeczne czoła - pojawiają się najwcześniej ze wszystkich zmarszczek mimicznych, są widoczne już w okresie dojrzewania, a powstają w wyniku kurczenia się mięśnia czołowego;
- zmarszczki śmiechowe ("kurze łapki") - występują po 20. roku życia w wyniku kurczenia się mięśnia okrężnego oka;
- zmarszczki pionowe gładzizny - pojawiają się w różnym wieku na gładziźnie czoła pomiędzy łukami brwiowymi jako efekt kurczenia się mięśnia marszczącego brwi;
- zmarszczki poziome gładzizny - występują w okolicy nasady nosa w wyniku kurczenia się mięśnia podłużnego nosa;
- zmarszczki poziome podstawy przegrody skórnej nosa - pojawiają się pod wpływem kurczenia się mięśnia obniżającego przegrodę nosa;
- zmarszczki wokół ust - pojawiają się około 40.-50. roku życia w wyniku kurczenia się mięśnia okrężnego ust.
Zmarszczki statyczne
Zmarszczki statyczne powstają głównie przez utrwalenie już istniejących zmarszczek mimicznych. Pogłębiają się wraz z wiekiem. Dodatkowo obserwuje się lekkie przebarwienie naskórka w obrębie wytworzonej zmarszczki. W celu ukazania formy zmarszczek statycznych często porównuje się je do zagięć na kartce papieru, gdy nawet po rozprostowaniu kartki zagięcie nadal pozostaje widoczne.
Odmianą zmarszczek statycznych są zmarszczki strukturalne (posłoneczne). Pojawiają się u osób z uszkodzeniem słonecznym skóry, czyli na skutek oddziaływania promieniowania UV.
Zmarszczki grawitacyjne
Zmarszczki grawitacyjne są efektem działania siły grawitacji na skórę o obniżonej sprężystości. Grawitacja oddziałuje na człowieka przez całe jego życie, więc kiedy traci on naturalną podściółkę, czyli tkankę tłuszczową twarzy, skóra staje się mniej napięta. Powoduje to zmianę konturów twarzy oraz pojawianie się bruzd nosowo-wargowych, obwisłych policzków i zwiotczałego podbródka. Zmarszczki grawitacyjne przebiegają na brzegach oczodołów, wyniosłości jarzmowej i brzegu żuchwy. Charakteryzują się powolnym procesem powstawania i w dużej mierze zależą od skłonności osobniczych.
Do zmarszczek grawitacyjnych należą:
- fałdy skórne na powiekach górnych i dolnych;
- podłużne fałdy wzdłuż całej szyi lub w obrębie podbródka - odpowiadają przebiegowi mięśnia szerokiego szyi;
- zanikająca linia żuchwy - obniżenie policzków poniżej brzegu kostnego żuchwy, tzw. chomiki;
- opadający łuk brwiowy;
- zapadnięte policzki - powstają w wyniku działania sił grawitacji i zaniku poduszeczki tłuszczowej w obrębie policzka;
- bruzdy nosowo-jarzmowe - są określane jako "dolina łez", powstają w wyniku odsłonięcia dolnego brzegu oczodołu kostnego przez opadający policzek;
- bruzdy nosowo-wargowe - linijne zagłębienia powstałe na granicy skóry wargi i policzka, ciągnące się od skrzydełek nosa aż po kąciki ust, są widoczne zwłaszcza przy mimice twarzy i uśmiechu.
Rycina 2.4Rozmieszczenie poszczególnych zmarszczek twarzy.
Przyczyny powstawania zmarszczek
Proces starzenia się skóry
Z biegiem czasu zanika produkcja kwasu hialuronowego przez komórki skóry właściwej. Skóra traci swą sprężystość, degradacji ulegają włókna kolagenowe i elastynowe, które stanowią rusztowanie skóry.
Kurczenie się mięśni
Stanowi przyczynę tworzenia zmarszczek mimicznych. Pojawiają się one prostopadle do mięśnia, co skutkuje powstawaniem zagłębień w skórze. W momencie, gdy skurcze te powtarzają się, zostaje zaburzone funkcjonowanie fibroblastów znajdujących się wokół danego mięśnia, co w konsekwencji, z biegiem czasu prowadzi do utworzenia trwałego zagłębienia - zmarszczki. Bardzo duży wpływ na ten rodzaj powstawania zmarszczek wywierają emocje, głównie te negatywne. Osoby, które mają pogodne podejście do życia, mogą dłużej cieszyć się gładką i młodą skórą.
Utrata wody
Woda w skórze nie występuje w postaci płynnej, tylko jako żel, a związana jest z kwasem hialuronowym. Związek ten wypełnia przestrzeń międzykomórkową, w której znajdują się włókna kolagenowe i elastynowe. Niestety wraz z wiekiem synteza kwasu hialuronowego zmniejsza się. To powoduje, że skóra nie jest już w stanie zatrzymać wody w obrębie tkanki. Prowadzi to do wiotczenia skóry na skutek utraty wody i osłabienia włókien kolagenowych.
Palenie papierosów
Palenie papierosów pozostawia ślad, zwłaszcza wokół ust, gdzie powstają pionowe zmarszczki charakterystyczne dla palaczy. Palący systematycznie składają usta w charakterystyczny sposób, zaciągając się kilka razy dziennie dymem papierosowym.
Promieniowanie ultrafioletowe
Promieniowanie słoneczne zmienia nie tylko kolor skóry, lecz także jej strukturę. Zmniejsza jednocześnie elastyczność i przyśpiesza pojawienie się pierwszych zmarszczek lub pogłębienie już istniejących.
W kolejnych dekadach życia można zaobserwować następujące objawy starzenia się skóry twarzy:
- 30 lat: nadmiar skóry powiek górnych powoduje opadanie powiek górnych, zaznaczenie "kurzych łapek" w bocznych kątach oka;
- 40 lat: wyraźnie zaznaczone fałdy nosowo-wargowe, poprzeczne zmarszczki czoła i zmarszczki pionowe międzybrwiowe ("lwie zmarszczki");
- 50 lat: opadanie końca nosa, mniej wyraźnie zaznaczona linia żuchwy; zmarszczki szyi spowodowane widocznymi pasmami mięśnia szerokiego szyi, opadanie bocznych części policzków i tworzenie się "chomików";
- 60-70 lat: dalsze ścieńczenie skóry oraz zanik tkanki podskórnej, przyczyniający się do pogłębiania zmarszczek i wiotkości skóry.
Piśmiennictwo
1. Adamski Z., Kaszuba A. Dermatologia dla kosmetologów. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2008.
2. Fraiman A., Bird G., Metelitsa A.I. i wsp. Cutaneous effects of smoking. J. Cutan. Med. Surg. 2004; 8: 415.
3. Glogau R.G. Systematic evaluation of the aging face. W: Bolognia J.L., Jorizzo J.L., Rapini R.P. (red.). Dermatology. Wyd. 1. Mosby, London 2003; 2357-2360.
4. Koh J.S., Kang H., Choi S.W. i wsp. Cigarette smoking associated with premature facial wrinkling: image analysis of facial skin replicas. Int. J. Dermatol. 2002; 41(1): 21.
5. Leung W.C., Harvey I. Is skin ageing in the elderly caused by sun exposure or smoking? Br. J. Dermatol. 2002; 147(6); 1187.
6. Majewski S. Starzenie genetyczne i zewnątrzpochodne (słoneczne) skóry. W: Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010.
7. Marur T., Tuna Y., Demirci S. Facial anatomy. Clin. Dermatol. 2014; 32(1): 14-23.
8. Pessa J.E., Rohrich R.J. Facial topography: clinical anatomy of the face. CRC Press, 2012.
9. Radlanski R.J., Wesker K.H. The face: pictorial atlas of clinical anatomy. Quintessence Pub Co, 2012.
10. Ridley M.B., VanHook S.M. Aesthetic facial proportions. W: Papel I.D., Frodel J., Park S.S. i wsp. (red.). Facial Plastic and Reconstructive Surgery. Wyd. 2. Thieme, New York 2002; 96-109.
Magdalena Donejko(1)STARZENIE SIĘ SKÓRY - ZMIANY MIKROSKOPOWE I METABOLICZNE
Starzenie się organizmu jest nieuniknionym naturalnym, biologicznym oraz psychicznym procesem, określanym jako zespół postępujących w czasie zmian, polegających m.in. na: zmniejszeniu biologicznej aktywności komórek organizmu i spowolnieniu procesów regeneracyjnych, a także obniżeniu odporności i odpowiedzi na stres środowiskowy oraz obniżeniu właściwości adaptacyjnych organizmu znajdujących się pod kontrolą czynników genetycznych.
RODZAJE I OBJAWY STARZENIA SIĘ SKÓRY
Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje starzenia się skóry:
- wewnątrzpochodne (związane z wiekiem i menopauzalne),
- mimiczne (miostarzenie),
- zewnątrzpochodne (fotostarzenie).
Skóra jest bezpośrednio narażona na destrukcyjne działanie czynników zewnętrznych, w wyniku czego ulega starzeniu szybciej niż pozostałe narządy ciała, a efekt tego procesu bardziej się uwidacznia.
Podczas starzenia się dochodzi do zaburzeń funkcji skóry na wielu poziomach:
- bariery mechanicznej (uszkodzenia),
- odbierania bodźców czuciowych,
- odpowiedzi immunologicznej i naczyniowej,
- termoregulacji,
- wytwarzania potu, łoju oraz witaminy D.
Starzejąca się skóra jest cienka, szara i mało elastyczna, z licznymi zmianami, zwłaszcza na twarzy, szyi, dekolcie oraz na grzbietowej powierzchni dłoni i przedramion. Najbardziej charakterystycznym objawem starzenia się skóry są jednak zmarszczki.
W zależności od głębokości wyróżnia się zmarszczki:
- powierzchowne,
- głębokie.
Głębokość zmarszczek powierzchownych nie przekracza 0,05 milimetra. Pojawiają się one najczęściej w okolicy oczodołów i określane są jako "kurze łapki". Wraz z wiekiem dochodzi również do postępującego pogorszenia zarysowania i sukcesywnego opadania owalu twarzy, co wiąże się m.in. z działaniem sił grawitacji, a także z zaburzeniami w obrębie struktury włókien elastycznych, kolagenowych oraz retikulinowych skóry właściwej i tkanki podskórnej. Ponadto często stwierdza się luki w uzębieniu, zapadanie się policzków oraz redukcję zawartości podściółki tłuszczowej. Wszystko to powoduje, że w podziale poprzecznym i podłużnym twarzy widoczne są znaczne zmiany w jej proporcjach. Deficyt tkanki podskórnej (najwyraźniejszy wokół ust) powoduje utratę elastyczności skóry oraz jej nadmiar w tej okolicy. Dodatkowo w wyniku nieustannej pracy mięśnia okrężnego ust skóra znajdująca się nad nim staje się mniej sprężysta, co powoduje powstanie zmarszczek pionowych, określanych jako "zmarszczki palacza" lub "kod kreskowy".
Innym objawem starzenia się skóry jest jej suchość. Może ona pojawić się w każdym wieku, jednak najczęściej występuje u osób starszych. Przyjmuje się, że problem ten, w mniejszym lub większym stopniu, dotyczy prawie 100% osób po 60. roku życia.
Starzejącej się skórze może również towarzyszyć niezależna od niedokrwistości bladość. W wyniku zaburzenia procesu melanogenezy oraz zmian w układzie naczyniowym skóry mogą występować liczne przebarwienia, odbarwienia oraz teleangiektazje.
Proces starzenia się skóry, zarówno wewnątrzpochodny, jak i wynikający z oddziaływania bodźców zewnętrznych, wiąże się ze zmianami właściwości fizycznych, morfologicznych oraz fizjologicznych poszczególnych warstw skóry. Istotą procesu starzenia się są zmiany widoczne w obrazie histologicznym naskórka i skóry właściwej. Wewnątrzpochodne starzenie się skóry charakteryzują głównie procesy zanikowe i prowadzące do obniżenia sprężystości skóry.
ZMIANY W OBRĘBIE NASKÓRKA
Z czasem aktywność podziałowa komórek warstwy podstawnej ulega redukcji, w wyniku czego następuje ich spłaszczenie i przyjmują one horyzontalne (spoczynkowe) ułożenie. Dodatkowo atrofia warstwy kolczystej i ziarnistej powoduje, że naskórek staje się cienki, a odnowa komórkowa zostaje spowolniona. Odnawiające się komórki naskórka różnicują się coraz wolniej, natomiast zranienia wolniej się goją. Zewnętrzna warstwa naskórka w porównaniu z pozostałymi jego warstwami staje się proporcjonalnie coraz grubsza przez wolniejsze oddzielanie martwych komórek, w efekcie czego skóra szarzeje i jest bez blasku. Zmniejsza się zdolność zatrzymywania wody (cieńszy płaszcz lipidowy) i jej wiązania, co prowadzi do suchości skóry oraz zmniejsza odporność na szkodliwe czynniki zewnętrzne.
Granica skórno-naskórkowa ulega spłaszczeniu, natomiast zmniejszenie ilości proliferujących sopli naskórkowych oraz adhezji międzykomórkowej powoduje ograniczenie powierzchni kontaktu naskórka ze skórą właściwą. Prowadzi to prawdopodobnie do zmniejszenia i ograniczenia wymiany metabolicznej oraz substancji odżywczych między tymi warstwami.
ZMIANY W OBRĘBIE SKÓRY WŁAŚCIWEJ
W obrębie skóry właściwej obserwuje się obniżenie aktywności i syntezy fibroblastów. Komórki te stają się okrągłe, wykazują cechy komórek będących w stanie spoczynku, a ponadto w ich cytoplazmie zmniejsza się liczba pęcherzyków sekrecyjnych. W wyniku powyższych dysfunkcji dochodzi do zmniejszenia liczby włókien kolagenowych i zmiany ich właściwości.
W genetycznie uwarunkowanym procesie starzenia się skóry znacznie zmniejsza się aktywność syntezy włókien kolagenowych, głównie typu III oraz w mniejszym stopniu typu I, co prowadzi do zmian sieciowania się nowo powstałych włókien podporowych. Ponadto następują zmiany ich właściwości fizyko-chemicznych, w wyniku czego włókna te stają się twarde, sztywne, pofałdowane oraz chaotycznie rozmieszczone. Maleje również liczba włókien elastycznych, które są sztywne i rozmieszczone nieregularnie.
Wraz z wiekiem dochodzi również do zróżnicowania grubości ścian naczyń. Część z nich jest zgrubiała, natomiast inne ulegają znacznemu ścieńczeniu. W niektórych naczyniach obserwuje się redukcję liczby lub nawet deficyt komórek okołonaczyniowych. W skórze starzejącej się zmniejsza się łożysko naczyniowe, zwłaszcza łożysko pętli naczyniowych docierających do brodawek skórnych. Zmniejsza się także zdolność naczynioruchowa, co w efekcie pogarsza regulację ciepłoty tkanek.
Z czasem zmniejsza się liczba melanocytów odpowiedzialnych za produkcję melaniny - barwnika nadającego cerze ładny koloryt i odpowiedzialnego za brązowienie skóry. Podczas procesu starzenia układ melanocytów staje się nieregularny i powstają przebarwienia, tzw. plamy starcze.
Zmniejszanie się liczby gruczołów łojowych (szczególnie u kobiet) powoduje stopniowe wysuszenie skóry, z wiekiem coraz bardziej odczuwalne. U osób starszych czas potrzebny do odtworzenia w pełni funkcjonującej warstwy rogowej jest ponad 2-krotnie dłuższy niż u osób młodych. Skutkiem tych zaburzeń jest powstanie struktury niezdolnej do zatrzymywania wody.
Piśmiennictwo
1. Botek A.A., Lookingbill D.P. The structure and function sebaceous glands. W: Freinkel R.K., Woodley D.T. (red.). The biology of the skin. In: The structure and function sebaceous glands. Botek AA, Lookinbill DP. Parthenon Publishing, New York 2001; 87-100.
2. Braun-Falco O. Dermatologia. Tom I. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2004.
3. Fisher G.J., Kang S., Varani J. i wsp. Mechanisms of photoaging and chronological skin aging. Arch. Dermatol. 1992; 127: 247--253.
4. Gilchrest B.A., Krutmann J. (red.). Skin Aging. Springer-Verlag, New York 2006.
5. Jungersted J.M., Hellgren L.I., Jemec G.B.E. i wsp. Lipids and skin barrier function - a clinical perspective. Contact Dermatitis, 2008; 58(5): 255-262.
6. Milstone L.M. Epidermal desquamation. J. Dermatol. Sci. 2004; 36(3): 131-140.
7. Sawicki W. Histologia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1997.
8. Segre J.A. Epidermal barrier formation and recovery in skin disorders. J. Clin. Invest. 2008; 116(5): 1150-1158.
9. Sorrell J.M., Caplan A.I. Fibroblast heterogeneity: more than skin deep. J. Cell Sci. 2004; 117 (Pt 5): 667-675.
10. Vivier A. Atlas Dermatologii Klinicznej. Urban & Partner, Wrocław 2005.
11. Watson R.E., Ball S.G. Distribution and expression of type IV collagen in photoaged skin. Br. J. Dermatol. 2001; 144(4): 751-759.
