1. Wstęp
Spory można i warto rozwiązywać bez udziału sądu.
Każdy może znaleźć się w sytuacji jakiegoś sporu. Nie zawsze wymaga to angażowania sądu. W każdej sytuacji można rozważyć skorzystanie z alternatywnych sposobów rozwiązania sporów, takich jak mediacja czy arbitraż.
Taką możliwość daje polski ustawodawca, który wprowadził przepisy prawne dające podstawę do pojednawczego działania poza sądem i pełną akceptację wyników takich postępowań przez Państwo. Idea mediacji, jako alternatywnej metody rozwiązywania konfliktów i sporów, po raz pierwszy pojawiła się w prawie polskim w ustawie z 1991r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, następnie w kodeksach karnych w 1997r., ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich w 2001r., w postępowaniu przed sądami administracyjnymi w 2004r., zaś od 10 grudnia 2005r. instytucja mediacji zaistniała w sprawach cywilnych. Podstawową regulację mediacji w sprawach cywilnych zawierają przepisy art. 183 - 183 Kodeksu postępowania cywilnego.
Nie oznacza to, że we wcześniejszym okresie nie było możliwości osiągnięcia przez strony postępowania sądowego kompromisu i ugodowego załatwienia sporu. Wskazać by można choćby na rozwiązania przyjęte w Kodeksie postępowania cywilnego nakładające na sąd powinność dążenia do ugodowego załatwienia spraw, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne czy też nałożony na sędziego przewodniczącego obowiązek skłaniania stron do pojednania, zwłaszcza na pierwszym posiedzeniu. Obowiązujące przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stwarzały i nadal stwarzają także możliwość - w drodze zawezwania do próby ugodowej - uregulowania spraw cywilnych, których charakter na to zezwala, drogą ugody zawartej jeszcze przed wniesieniem pozwu. Do sądu należy zaś ocena, czy treść ugody jest zgodna z prawem, zasadami współżycia społecznego lub czy nie zmierza do obejścia prawa. W Kodeksie postępowania karnego możliwość zawarcia ugody i pojednania przed sądem ustawodawca przewidział w odniesieniu do spraw ściganych z oskarżenia prywatnego.
Postępowania sądowe rzadko kończą się w wyniku zawarcia ugody. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest z pewnością to, że oficjalność procedur sądowych, atmosfera sali sądowej nie sprzyjają pojednaniu, często nie pozwalają stronom na zrozumienie istoty problemu. Sala rozpraw onieśmiela strony, a stres związany z obecnością w sądzie niejednokrotnie bywa paraliżujący. Dodatkowo, w warunkach jawności rozprawy oprócz sędziego, protokolanta, samych stron na sali mogą znajdować się jako publiczność osoby trzecie, niezwiązane z żadną ze stron procesu, co dodatkowo powoduje wzrost napięcia, lęku i braku poczucia bezpieczeństwa. Również obecność na sali rozpraw osób najbliższych przeciwnika procesowego antagonizuje strony, które w takich warunkach dalekie są od podejmowania rozmów o własnych oczekiwaniach czy możliwych rozwiązaniach konfliktu.
Wszystkich tych niedogodności pozbawiona jest mediacja, dzięki czemu daje szansę na rozmowę, próbę zrozumienia racji przeciwnika sporu lub konfliktu i znalezienie konstruktywnego i satysfakcjonującego rozwiązania. Czasami sądy dostrzegają, że w danej sprawie strony mogłyby skorzystać z alternatywnego sposobu rozwiązywania sporu, coraz częściej jednak to same strony sporu wybierają taką drogę.
Alternatywne metody rozwiązywania sporów mogą pomóc w rozwiązaniu problemu dzięki włączeniu do sporu bezstronnej osoby trzeciej, o specjalnych kwalifikacjach, która pomoże w znalezieniu pojednawczego rozwiązania (mediator) bądź rozstrzygnie spór (arbiter) i to właśnie różni od siebie te formy alternatywnych metod rozwiązywania sporów.
Alternatywne metody rozwiązywania sporów zwane są również metodami ADR. Skrót ten pochodzi od angielskiego sformułowania Alternative Dispute Resolution i oznacza alternatywne w stosunku do postępowania sądowego sposoby rozwiązywania sporów. Skrót ten do powszechnego użycia wprowadziła "Zielona Księga w sprawie alternatywnych metod rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych i handlowych" opracowana przez Komisję Europejską (19.04.2002 r).
Wśród alternatywnych metod rozwiązywania sporów wyróżnia się mediację, koncyliację, negocjacje i arbitraż (zwany także sądownictwem polubownym). W prawie polskim uregulowane są dwie spośród wskazanych metod ADR, tj. mediacja i arbitraż.
W trakcie postępowania mediacyjnego, mediator zachęca strony do nawiązania dialogu oraz unikania konfrontacji i szukania porozumienia. Strony same wybierają technikę rozwiązania sporu i odgrywają szczególnie aktywną rolę w samodzielnym dążeniu do znalezienia rozwiązania, które będzie dla nich najbardziej odpowiednie. Mediacja daje zatem możliwość wyjścia poza stanowisko o charakterze czysto prawnym i uzyskania zindywidualizowanego rozwiązania odpowiadającego prawdziwemu charakterowi sporu.
W postępowaniu arbitrażowym zaś wyrok jest wydawany na podstawie właściwego prawa, a gdy strony wyraziły na to zgodę - z uwzględnieniem ogólnych zasad prawa i zasad słuszności. Wyrok wydawany jest przez arbitrów wybranych przez strony sporu lub według zasad przez nie ustalonych, a strony mają obowiązek poddania się wyrokowi sądu polubownego.
Podstawową cechą odróżniającą mediację od arbitrażu jest więc samodzielność wypracowanego rozwiązania przez strony i rozwiązanie konfliktu u jego podstaw. Arbitraż zaś jest ukierunkowany na rozstrzygniecie sporu przez sędziego arbitra wybranego wspólnie przez strony.
Rozwój takich instytucji jak mediacje i arbitraż (sądownictwo polubowne) z uwagi na wieloaspektowy wymiar korzyści, jakie przynoszą, zwłaszcza w postaci szybszego załatwiania spraw i oszczędności, a także popularność takich metod rozwiązywania sporów w innych krajach, zasługuje na szczególną troskę Państwa.
Swą popularność i rozwój alternatywne sposoby rozwiązywania sporów zawdzięczają następującym cechom:
- dobrowolności - zarówno o skorzystaniu z mediacji, jak i z postępowania przed sądem polubownym decydują dobrowolnie zwaśnione strony,
- możliwości wyboru mediatora i arbitra,
- możliwości decydowania o dowodach,
- prostocie procedur i szybkości postępowania,
- bezstronności, neutralności i poufności,
- niskim kosztom.
Alternatywne metody rozwiązywania sporów są szansą dla tych, którzy nie potrafią znaleźć sposobu na rozwiązanie konfliktu bez udziału osób trzecich. Pozwalają też stronom pozostającym w sporze na znaczną aktywność w kształtowaniu postępowania, które ma rozstrzygnąć ich spór.
Doświadczenia innych państw członkowskich Unii Europejskiej wskazują, że alternatywne systemy pozasądowego rozwiązywania sporów mogą być o wiele bardziej korzystne dla zwaśnionych stron, w szczególności z uwagi na niższe koszty i krótszy czas rozwiązania sporu w stosunku do postępowania sądowego. Dla stron pozostających w stałych relacjach (rodzinnych, sąsiedzkich, handlowych itp.) najwyższą zaletą jest jednak możliwość budowania co najmniej neutralnych kontaktów w przyszłości.
Tym samym alternatywne metody rozwiązywania sporów pozwalają na budowanie społeczeństwa obywatelskiego, świadomego swej roli i odpowiedzialnego nie tylko za wąsko pojmowany interes własny.
1.1. Przewodnik po informatorze
Informator składa się z dwóch części:
1. CZY SĄD ROZSTRZYGNIE W SPORZE? MEDIACJA I SĄDOWNICTWO POLUBOWNE
2. ZOSTAŁEM POKRZYWDZONY PRZESTĘPSTWEM I CO DALEJ?
W pierwszej omówiona jest procedura mediacyjna. Zawarte są w niej podstawowe informacje o tym czym jest mediacja i sądownictwo polubowne. Wskazane są korzyści płynące z mediacji. Jest ona szczególnie korzystna wówczas, gdy wzajemne relacje między stronami nie kończą się w momencie zakończenia sporu, gdy każda ze stron chce znaleźć rozwiązanie zgodne z jej interesami i jej poczuciem sprawiedliwości.
Dotyczy to przede wszystkim mediacji w sprawach cywilnych. Można tu znaleźć szczegółowe informacje dotyczące przebiegu mediacji zarówno skierowanych przez sąd, jak i tych, gdzie strony decydują się na mediację na zasadzie umowy o sposobie rozwiązania sporu.
Jednakże mediacje cywilne dotyczą bardzo wielu spraw. Ich specyfika jest często diametralnie różna. Dlatego też osobno są omówione mediacje gospodarcze i wynikające z prawa pracy, mediacje w sprawach rodzinnych, oraz transgraniczne mediacje spraw rodzinnych, gdzie rodzice reprezentują różne narodowości.
Mediacje w sprawach gospodarczych oraz wynikające z prawa pracy umożliwiają szybkie i poufne zawarcie porozumienia bez większych kosztów i bez negatywnych wpływów na wizerunek firmy.
Mediacje w sprawach rodzinnych dotyczą najczęściej konfliktów wielowątkowych, w których strony są silnie zaangażowane emocjonalnie. Dają szanse na wzajemne zrozumienie i znalezienie akceptowalnego rozwiązania. W przypadku spraw rozwodowych pozwalają na wspólne wypracowanie np. planu opieki rodzicielskiej, co daje szansę na bezkonfliktowe relacje między rodzicami w przyszłości. Bowiem wzajemna zależność i odpowiedzialność za wychowanie dzieci nie znika z chwilą podpisania ugody rozwodowej.
Transgraniczne mediacje rodzin dwunarodowościowych dotyczą spraw związanych z opieką i kontaktami z dzieckiem w sytuacjach, w których jedno z rodziców decyduje się na powrót do ojczystego kraju. Postępowanie mediacyjne jest uzupełnieniem instrumentów z zakresu prawa międzynarodowego i porządku prawnego kraju pochodzenia rodziców. Przykładowo może ono dotyczyć takich spraw jak uprowadzenie dziecka przez jednego z rodziców, sposób realizacji opieki rodzicielskiej, kontakty z dzieckiem, kwestie majątkowe itp. Mediacja jest tutaj szczególnie istotna, ponieważ zdarza się, że jurysdykcja poszczególnych krajów nakazuje różne rozstrzygnięcia spornych kwestii dotyczących życia rodzinnego.
Odrębną dziedziną zastosowania procedur mediacyjnych są sprawy karne. Polskie prawo stwarza możliwości skierowania przez policję, prokuratora lub sędziego sprawy do mediacji. Dotyczy to zarówno dorosłych, młodocianych jak i nieletnich sprawców. Podstawą mediacji spraw karnych jest idea sprawiedliwości naprawczej, w której łamanie prawa wyrównuje się poprzez naprawienie szkody, a pokrzywdzony w sposób aktywny uczestniczy w podjęciu decyzji. W centrum uwagi skupiają się problemy i potrzeby pokrzywdzonego. Słuszność idei sprawiedliwości naprawczej znajduje potwierdzenie w zaleceniach wielu organizacji międzynarodowych dotyczących wymierzana sprawiedliwości w sprawach karnych. Przestępstwo jest w niej bowiem konfliktem między ofiarą i sprawcą, naruszeniem równowagi w środowisku, w którym przestępstwo zostało popełnione. Celem mediacji jest przywrócenie tej równowagi, zadośćuczynienie - psychologiczne, moralne, a często też materialne - ofierze za wyrządzone krzywdy. Pozwala sprawcy zrozumieć i przyjąć odpowiedzialność za swoje czyny. W przeciwieństwie do procedury sądowej celem mediacji nie jest przykładne ukaranie sprawcy, a naprawienie krzywdy wyrządzonej przestępstwem w sposób satysfakcjonujący i akceptowalny przez wszystkie zaangażowane strony. Filozofia sprawiedliwości naprawczej zmierza do ograniczenia wyłączności państwa jako władzy sprawującej wymiar sprawiedliwości, dając uczestnikom sporu, jako samodzielnym podmiotom, szanse wypracowania porozumienia. W przypadku spraw karnych ugoda mediacyjna jest udostępniana instytucji, która skierowała sprawę do mediacji i która decyduje o dalszym postępowaniu w sprawie.
W pierwszej części informatora omawiane są równiez podstawy prawne i zasady funkcjonowania sądownictwa polubownego - czyli instytucji niepaństwowej, gdzie powołani i zaakceptowani przez strony arbitrzy rozstrzygają o wyniku sporu. Sądy polubowne są niezależne od sądów powszechnych, a ich wyroki mają równą moc prawną. Wielką zaletą arbitrażu są niskie koszty i krótki czas procesu.
W drugiej części, informator jest praktycznym poradnikiem dla osoby pokrzywdzonej przestępstwem, jak poruszać się w gąszczu przepisów prawnych. Opisuje uprawnienia przysługujące pokrzywdzonemu w trakcie procesu karnego, na każdym z jego etapów, tj. w postępowaniu przygotowawczym, sądowym oraz wykonawczym. Zawiera rady, jak się zachować przed organami wymiaru sprawiedliwości, by jak najlepiej skorzystać z przysługujących uprawnień oraz skutecznie dochodzić naprawienia krzywdy lub szkody wyrządzonej przestępstwem.
Informator został opracowany w formie odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące wskazanych wyżej trzech tematów. Taka formuła pozwala na szybkie i łatwe korzystanie z informatora nie tylko osobom, które posiadają już pewną wiedzę o mediacji i arbitrażu lub prawach pokrzywdzonego w procesie karnym, a chciałyby ją poszerzyć bądź usystematyzować, ale przede wszystkim osobom, które dotychczas nie posiadały żadnej wiedzy na ten temat, a chciałyby poznać problematykę i zalety ADR oraz uprawnienia procesowe. Informator skierowany jest zatem nie tylko do stron istniejących już konfliktów czy sporów, ale także do wszystkich, którzy sami bądź których bliscy znajdą się w sporze i będą poszukiwać sposobów rozwiązania sprawy.
