Matuzalem - Elżbieta Kapuścińska

Telegram z Parczewa

Ania Pawińska, młoda lekarka z warszawskiego szpitala, siedziała zamyślona w przytulnej kuchni, wspominając ostatnie półrocze. Zdawała sobie sprawę, że 4 grudnia 1986 roku zapamięta na długo. Przygotowywała wtedy kolację z okazji imienin przyjaciółki, Basi, która od wielu lat z nią mieszkała. Miało przyjść kilkoro znajomych, a wśród nich niedawno poznany przez Basię Janek. Koleżanka cieszyła się na to spotkanie od dawna.

To był drugi dzień ich urlopu. Nazajutrz obydwie miały wyjechać do Karpacza na dwa tygodnie zasłużonego wypoczynku. Wówczas zadzwonił domofon.

- Anka, odbierz! - zawołała z łazienki solenizantka. - Kogo o tej porze niesie? Jeszcze się nie zdążyłam nawet wykąpać.

- Poczta! Telegram!

- Pewnie do ciebie, Basiu, z życzeniami - mówiła wesoło, przekręcając klucz w zamku.

To nie był jednak telegram z życzeniami. Gdy tylko dotknęła szarego papieru, jego szelest wydał się jej złowrogi, a treść okazała się jeszcze gorsza: "Rodzice nie żyją! Przyjeżdżaj natychmiast! Kacprowa".

Nogi ugięły się pod nią i jak przez mgłę usłyszała krzyk Basi. Zostawiły mieszkanie pod opieką sąsiadki i po godzinie były już w drodze. Podróż pociągiem do Radomia i dalej niebieskim autobusem do Parczewa odbyły niemal w milczeniu. Na miejscu zastały wierną gospodynię, panią Czesławę Zaczyk, którą od imienia zmarłego męża nazywano Kacprową. Dopiero w jej ramionach Ania rozpłakała się na dobre.

- Anulka, dziecko, płacz. Będzie ci lżej na sercu.

"Dziecko" - tak zawsze do niej mówiła i była dla Ani niczym najukochańsza matka. Usiadły przy kuchennym stole i Kacprowa opowiedziała im o wypadku. Rodzice wracali właśnie od znajomych z Radomia swoim dużym Fiatem, kiedy z niewyjaśnionych przyczyn samochód uderzył w przydrożne drzewo. Zginęli obydwoje na miejscu. Spekulowano tylko, że przyczyną mogła być śliska jezdnia lub ich odwieczne dyskusje, które prowadzili zawsze z niezwykłą pasją.

Większość formalności była już załatwiona i następnego dnia odbył się pogrzeb. Jej rodzice byli dobrze znani całej okolicy. Julian Pawiński pracował jako lekarz w miejscowym ośrodku zdrowia, a matka uczyła w szkole podstawowej w Parczewie. Sama ceremonia była bardzo uroczysta, ale zaraz po niej przy mogile została już tylko mała grupka.

Z bliskiej rodziny młoda lekarka nie miała już nikogo oprócz babci Anny - matki ojca. Jej jednak nie było tego dnia z nimi, gdyż dla staruszki taka podróż była za daleka. Babcia całe życie mieszkała we Frycowej, małej miejscowości w Bieszczadach. Właśnie wtedy, tuż po pogrzebie, Ania postanowiła pojechać do niej zamiast do Karpacza.

- Czy babcia nie będzie miała nic przeciwko temu, abym i ja przyjechała z tobą? - zapytała niepewnie Basia.

- Może pojedziesz do Karpacza z Jankiem? Szkoda tych miejsc, a tak się cieszyłaś na myśl o pobycie w górach.

- Sama nie pojadę, a z Jankiem za mało się jeszcze znamy - odrzekła stanowczo Basia. - A poza tym Bieszczady to też, o ile mi wiadomo, góry.

Stanęło na tym, że obydwie wyjeżdżają w sobotę z Parczewa do Frycowej. Kacprowa, która już od trzydziestu lat była związana z jej rodzicami, miała się spakować, szukać kupca na ich posiadłość, a później zamieszkać z dziewczynami w Warszawie. Ten pomysł nie przypadł jej jednak do serca. Wolałaby zostać na wsi, gdzie zawsze czuła się najlepiej.

- Myślałam, że może ty, Anulka, przeniesiesz się na wieś. Ośrodek jest teraz bez lekarza - namawiała nieśmiało swoją pupilkę.

- Ale ja jestem reumatologiem, a tu potrzebny jest lekarz ogólny lub pediatra. Zresztą wiesz, że nigdy nie czułam się tu zbyt dobrze. W Warszawie mam duże mieszkanie i we trzy będzie nam tam wygodnie.

Z tkliwością w sercu myślała zawsze o tym warszawskim mieszkaniu, w którym spędziła tyle szczęśliwych lat - najpierw w liceum, potem na studiach i wreszcie podczas dorosłego życia. Mieszkało tam najpierw sześć dziewczyn z różnych miast i wsi. Powoli jednak zaczęły się wykruszać, aż rodzice Ani wykupili to mieszkanie na własność. Tylko Basia została z nią po ukończeniu szkoły pielęgniarskiej i teraz pracowały na jednym oddziale w szpitalu. Od początku się zaprzyjaźniły, a ich więź przetrwała próbę czasu.

- Jesteśmy jak stare, dobre małżeństwo - żartowały niejeden raz.

Powrót w góry

Powoli zbliżały się Święta Wielkanocne, a Ania wciąż wracała myślami do tamtego zimowego pobytu u babci. Wypowiedziane przez nią słowa, na które wówczas nie zwróciła uwagi, teraz nieustannie dźwięczały jej w uszach.

"Twoje miejsce jest tutaj" - powtarzała wielokrotnie.

I przez te kilka dni zdołała zasiać niepokój w sercu wnuczki. Ostatnio Ania coraz częściej zastanawiała się nad tym i wciąż nie była pewna, gdzie tak naprawdę jest jej miejsce. Miała przed oczami zadbaną zagrodę, na którą nakładał się obraz pomarszczonej, sympatycznej staruszki. Marzyła wtedy, że jest przy niej, a babcia uśmiecha się zadowolona. Spędziły przecież wiele godzin w kuchni, słuchając wspomnień z jej dzieciństwa. Pamiętała niemal każde słowo i pragnęła usłyszeć jeszcze tak wiele.

Z zadumy wyrwał ją powrót Basi. Już od drzwi zaczęła mówić o remoncie szpitala, który planowany był od trzech lat.

- Aniu, reumatologia będzie zamknięta do końca maja.

- Kiedy podjęto decyzję? - zapytała zaskoczona. - Rano, gdy kończyłam dyżur, nikt nic nie mówił.

- Ja w południe musiałam już podjąć decyzję. Ordynator kazał mi zadeklarować, czy przechodzę na inny oddział, czy biorę zaległy urlop.

- I co zdecydowałaś?

- Biorę urlop. A ty?

- Ja też - odparła bez namysłu Ania.

Zapadła cisza, której żadna z nich nie umiała przerwać. Długo siedziały zamyślone, a obiad stał nietknięty na kuchni. Przerwały ją dopiero ciężkie kroki Kacprowej. Elegancko ubrana, przyglądała im się przez chwilę, zanim powiedziała:

- Idę do kościoła. Dziś jest ostatni dzień rekolekcji, może wybrałybyście się ze mną?

Zerwały się obydwie jak na komendę. Basia szybko założyła skórzaną kurtkę i krótkie botki, w których była w pracy.

- Załóż ten chabrowy płaszcz, Aniu - zwróciła się do przyjaciółki. - Tak ładnie w nim wyglądasz i pasuje do twoich oczu.

Ania nigdy nie przywiązywała wagi do swojego ubioru, to Basia najczęściej podejmowała za nią decyzje. Teraz też jej posłuchała. Krótką drogę do kościoła przemierzyły w całkowitym milczeniu. Zakonnik, który głosił kazanie kończące rekolekcje, w pewnym momencie powiedział głośno:

- Szukajcie, a znajdziecie!

Ania odebrała te słowa tak dosłownie, że bez chwili wahania podjęła decyzję.

- Tegoroczny urlop spędzę w Bieszczadach - wyszeptała sama do siebie.

Zrobiło się jej jakoś lekko na sercu i do końca mszy niewiele już słyszała. Myślami była daleko od Warszawy. Milcząc, wracały, wlokąc się wolno za Kacprową. Zachmurzone od rana niebo przejaśniało się, a zza chmur nieśmiało wyglądało wiosenne słońce. Nagle Kacprowa odwróciła się, mówiąc:

- Autobus do Sanoka jest o szóstej rano.

- O szóstej trzydzieści pięć - poprawiła ją Basia.

Ania, zaskoczona, stała chwilę z uchylonymi ustami i patrzyła na nie nieobecnym wzrokiem. Tyle pytań cisnęło jej się na usta, ale nie mogła wydobyć z siebie głosu, tylko łzy popłynęły jej po policzkach.

"Skąd one wiedziały?" - pomyślała wzruszona.

Natychmiast po powrocie zaczęły szykować się do wyjazdu. Ania powiadomiła szpital o swojej decyzji i wraz z Kacprową zajęła się pakowaniem walizek. Basia była nieoceniona w takich sytuacjach. Błyskawicznie załatwiła rezerwację biletów na Dworcu Zachodnim, a z poczty nadała telegram do babci z prośbą, aby pan Andrzej wyjechał po nie na przystanek w Zakolu.

Rano wszystkie trzy siedziały w zatłoczonym autobusie. Przez brudne szyby obserwowały w milczeniu przesuwający się wiosenny krajobraz. Do Sanoka dotarły o trzynastej. Miały dwie godziny do odjazdu następnego autobusu. Zostawiły więc bagaże w przechowalni i wybrały się na spacer wąskimi uliczkami miasta. O tej porze ruch był niewielki. Chodziły wolno, zaglądając do sklepów z pamiątkami, gdzie wybrały dla siebie parę drobiazgów. Ania zatrzymała się na chwilę przed zakładem fryzjerskim, czym przeraziła przyjaciółki.

- Chcesz obciąć włosy?

- Zgłupiałaś? - naskoczyły na nią i zagrodziły jej drogę do uchylonych drzwi.

Nawet o tym poważnie nie pomyślała, ale patrząc na ich miny, odparła przekornie:

- Myślę, że powinnam je trochę skrócić.

Uśmiechała się, słuchając ich argumentów, po czym udając obrażoną, odsunęła się od wejścia. Czasami naprawdę miała dosyć swojego warkocza, ale widząc reakcję przyjaciółek, szybko zrezygnowała ze zmiany fryzury. Nigdy nie była u fryzjera i dziś zajrzała tam z czystej ciekawości. Swój jasny warkocz nosiła, odkąd pamiętała, a zniszczone końcówki obcinała jej najpierw Kacprowa, a później koleżanki. Splecione luźno włosy sięgały jej poniżej pasa. Basia swoje czarne, proste włosy nosiła zawsze elegancko ścięte i ułożone.

Oglądały wystawy, zjadły smaczny obiad w małym, przytulnym barze, który poleciła im zapytana na targu kobieta, po czym wróciły na dworzec. Teraz był już pełen ludzi powracających z pracy i szkoły. Obładowane bagażami, wyprowadzały z równowagi zarówno pasażerów, jak i kierowcę.

- Lepiej z Cisnej niech panie jadą oddzielnie z tymi tłumokami, bo w prywatnym transporcie ludzie was oskalpują - rzucił im ze złością na pożegnanie kierowca autobusu.

Na przystanku stały cztery Nysy z napisem "przewóz osób". Pytały po kolei, lecz dopiero ostatni kierowca zgodził się po nie przyjechać, gdy rozwiezie już umówionych klientów. Wrócił po dwóch godzinach. Zaczęło się ściemniać, kiedy rozklekotane auto wyjechało z Cisnej.

- Pan Andrzej pomyśli, że zrezygnowałyśmy i pojedzie do domu - cicho powiedziała Basia.

- Mój Boże, obedrę go ze skóry, jeśli to zrobi - rzuciła ostro Kacprowa, która była już wyraźnie zmęczona tą podróżą.

Czekał jednak na nie pod tym samym sklepem w Zakolu. Uśmiechnął się wesoło, kiedy z Basią wysiadały z Nysy. Jego uśmiech nikł jednak w miarę przybywania bagażu, który Kacprowa podawała z samochodu. Jęknął tylko cicho:

- O cholera...

Nawet nie próbował upchać tego w swojej Wołdze. Jego ostre słowa zabrzmiały jak wojskowa komenda:

- Weźcie panie tylko podręczne rzeczy, resztę zaniosę na plebanię i jutro przywiozę.

Nie oglądając się za siebie, ruszył z częścią waliz w ciemność. Wrócił jednak szybko i zrobił kolejny kurs. Pozostałe rzeczy wcisnęły ze sobą do samochodu. Wyboista droga wydawała się nie mieć końca, jednak ten ostatni odcinek podróży trwał zaledwie piętnaście minut. Za to w kompletnej ciszy.

Przed domem zapalone było mocne światło. Andrzej pomógł im wyjść z auta i powrócił szybko za kierownicę.

- Dziękuję - szepnęła Ania, sama nie wiedząc, dlaczego właśnie tak cicho mówi.

- Nie ma za co.

- Za podróż bez słów - dokończyła również szeptem i zanim się odwróciła, ujrzała, jak drżą jego ramiona. On się śmiał. Była zaskoczona. Z poprzedniego pobytu pamiętała jego smutną twarz, brak jakiegokolwiek uśmiechu. A dziś to już drugi raz.

Babcia jeszcze nie spała. Czekała na nie w kuchni z gorącą herbatą. Z Kacprową od razu przypadły sobie do gustu. Opowiedziały jej o swoich tobołach, a babcia śmiała się do łez.

- Andrzej będzie się zastanawiał teraz nad wypełnieniem najmniejszej mojej prośby. I to przez was, miejskie stare panny. Teraz już trzy.

I śmiała się dalej, a one razem z nią. Zmęczenie jednak szybko zaczęło brać górę. Widząc to, babcia jako gospodyni wygoniła je z kuchni.

- Kacprowa będzie spała na dole, myślę, że tak będzie wygodniej.

- Co za ulga. Już myślałam, że będę musiała wlec swoje stare nogi codziennie na górę - odetchnęła.

Babcia wskazała jej pokój i pożegnała wszystkie cichym "dobranoc".

Spadek przeszłości

Następnego dnia, wypoczęte, wszystkie trzy wzięły się za wiosenne porządki. Wprawdzie dom był zadbany, ale żadna z nich nie znała dokładnie jego tajemnic. Zaczęły od strychu, ponieważ uważały, że tam powinno być najwięcej rzeczy mówiących o przeszłości gospodyni. Nie znalazły jednak nic takiego i czuły się ogromnie rozczarowane. Pośrodku stał tylko kołowrotek oparty o rzeźbioną kołyskę i kilka starych sprzętów kuchennych, przykrytych zakurzonym, starym obrusem. Zeszły więc na piętro, gdzie zawsze było czyściutko w każdym kącie, i otworzyły szeroko okna. Dziewczyny zajęły się wietrzeniem puchowej pościeli na balkonach, a Kacprowa udała się do kuchni przygotować obiad.

Zaplanowała, że dziś poda ziemniaki okraszone słoniną i zsiadłe mleko. Przygotowując taki posiłek, zawsze popadała w zadumę. Także i tego dnia przypomniała sobie swój pierwszy posiłek w radomskim sierocińcu. Do teraz pamiętała jego specyficzny smak. Od tego czasu nigdy nie była głodna. Spędziła tam pięć długich lat, a na swoje jedenaste urodzin, które przypadały dwudziestego czwartego grudnia, zamieszkała u państwa Syców. Jej przybrani rodzice pracowali w sierocińcu. On był ogrodnikiem i palaczem, a żona pracowała w kuchni. Nie mieli własnych dzieci. To Sycowa nauczyła Czesławę gotować, piec i robić weki na zimę.

W czwartym miesiącu wojny pełnoletnia już Czesia wyszła za mąż. Przedwojenny narzeczony, Kacper Zaczyk, wrócił do rodziców tylko na chwilę. Ślub wzięli w dramatycznym pośpiechu - Niemcy polowali na Kacpra, a jedynym ratunkiem przed aresztowaniem była natychmiastowa ucieczka do leśnej partyzantki. Nigdy więcej nie zobaczyła swojego męża. Otrzymała tylko krótki list od jego kolegów, informujący o śmierci na polu walki, gdzieś w Górach Świętokrzyskich. Zaraz po ślubie sąsiedzi i rodzice zaczęli się do niej zwracać "Kacprowa" i tak już zostało do dziś. Po śmierci swoich rodziców sprzedała ich mały domek i przeniosła się do Parczewa, gdzie prowadziła gospodarstwo młodemu małżeństwu. Pawińscy byli zamożnymi i wykształconymi ludźmi, mieszkali w dużej, nowej kamienicy. Pracy miała dużo, ale nigdy nie narzekała.

Kiedy na świat przyszła Ania, pokochała ją jak własne dziecko, którego nigdy nie miała. Cieszyła się każdym jej sukcesem i martwiła każdym problemem. Mimo że Ania jest dziś lekarzem, a ona ma ukończone tylko pięć klas, zawsze miały wspólny język i tak jest do dzisiaj. Praca przy garach zawsze sprawiała, jej ogromną przyjemność, a w tej pięknej kuchni czuła się jak ryba w wodzie. Prosiła Boga, aby tylko zdrowie jej dopisało, to jeszcze przez długie lata będzie dla Ani pomocą.

Polubiła też jej przyjaciółkę, która często przyjeżdżała z Anią do rodzinnego domu. Miały z Basią podobną przeszłość. Dziewczyna również była wychowanką domu dziecka, a jej przybrani rodzice - starsi już ludzie - nie potrafili nawiązać z nią kontaktu. Kacprowa marzyła po cichu, aby obydwie zdecydowały się tu zamieszkać, ale nie miała odwagi tego głośno powiedzieć.

"Dziewczyny będą tu jeszcze przez sześć tygodni - myślała. - To dużo czasu, aby dostrzec piękno tego domu i okolicy. One mają dobre i wrażliwe serca, ale czy to wystarczy?" Zrozumiała, że trzeba też odwagi do podjęcia takiej decyzji. To by zmieniło ich całe życie, a większość spędziły w mieście. Żeby tak pani Anna pożyła dłużej... jeszcze może by zdołała przekonać wnuczkę.

Ziemniaki dogotowywały się i zeszła do piwnicy po mleko. Kilka razy była już w tych pomieszczeniach i nie mogła się nadziwić zapasom zrobionym przez gospodynię. Wszystko poustawiane równo na mocnych półkach i opisane tak, że nawet obcy po chwili wiedziałby, gdzie szukać potrzebnych potraw. Grzyby i ogórki poszykowane na wiele sposobów. Przeciery, konfitury, powidła i różne sałatki warzywne. W oddzielnym pomieszczeniu, ułożone rocznikami, leżały butelki wina domowej roboty. Zaraz przy wygodnych schodach znajdowała się też piekarnia z dużym piecem. Wspaniałe placki i chleb z tego pieca dziewczyny jadły już niejednokrotnie. Pani Korzycka obiecała, że nauczy ją z niego korzystać. Wzięła ciężki, gliniany gar z mlekiem i wyszła z piwnicy. Basia stawiała już na stole okraszone ziemniaki, a Ania przecierała talerze i łyżki.

- To dopiero jest jedzenie! - zachwycone dziewczyny ostrożnie nalewały na talerze zsiadłe mleko.

- Zakończyłyście już przegląd całego domu? - zwróciła się do nich Kacprowa.

- Został tylko pokój babci, ale jeśli się nie pogniewacie, chciałabym najpierw sama go obejrzeć - odparła Ania. - A wy możecie zwiedzić obejście i ogródek.

Szybko uwinęły się w kuchni ze sprzątaniem po obiedzie i Ania, zamyślona, udała się do pokoju babci, aby przejrzeć to, co po niej zostało. Zaczęła od fotografii, które już niejednokrotnie oglądała razem z nią. Dotykała wszystkich drobiazgów ustawionych na półkach i starodawnym kredensie. Przy łóżku stały jeszcze jej grube, ciepłe kapcie z kolorowym haftem. W ładnym, drewnianym kufrze leżało mnóstwo pięknej, białej i kolorowej bielizny pościelowej.

Jednak przez cały czas jej wzrok przyciągała wielka, trzydrzwiowa szafa. Otworzyła pojedyncze drzwi, gdzie nisko ustawione były czyste buty - jedne z nich były długie i sznurowane. Wyżej leżało kilka różnych nakryć głowy i kolorowe chusty. Dopiero gdy otworzyła podwójne skrzydło szafy, ujrzała rzecz, której się tutaj zupełnie nie spodziewała. Na wieszaku, obok znoszonej już jesionki, wisiał piękny damski strój ludowy, okryty cienką, przezroczystą folią. Spódnica i serdak były już trochę wyblakłe, ale biała zapaska z delikatnym, ażurowym haftem u dołu z pewnością była nowa. Długi sznur czerwonych korali, zawieszony równo na pięknym serdaku, wyraźnie odcinał się od materiału. Długo przyglądała się kunsztownie wykonanemu odzieniu, nim delikatnie zamknęła drzwi szafy i podeszła do sekretarzyka babci.

W jego niewielkich szufladach panował, jak wszędzie, idealny porządek. Nie było tu żadnych luźnych notatek czy zbędnych szpargałów, co ogromnie ją zdziwiło. Zawsze uważała, że starzy ludzie ciułają różne, nikomu niepotrzebne drobiazgi. Okazało się, że babcia Anna taka nie była. "To znaczy, że nie można wszystkich oceniać na podstawie utartych schematów" - pomyślała.

- Ciekawe stwierdzenie, pani doktor. Proszę to sobie zapamiętać - szepnęła do siebie.

Ostatnia szuflada po prawej stronie sekretarzyka była zamknięta. Przypomniała sobie o kluczyku, który leżał w małym, drewnianym pudełeczku na kredensie. Otworzyła nim szufladę i wyjęła z niej trzy grube, oprawione w skórę zeszyty. Na każdym z nich wytłoczone były złotym kolorem rzymskie cyfry. Wiedziała, że babcia zapisywała tam ważniejsze wydarzenia. Teraz, wertując strony, znajdowała zanotowane fakty, które w większości były jej już znane.

Jeden z zeszytów zawierał jednak skryte myśli kobiety. Anię szczególnie zaciekawiły te pisane tuż po śmierci jej rodziców: "Myślałam, że Julian i Celina zamieszkają tu ze mną po przejściu na emeryturę. Stało się jednak inaczej... Teraz została mi już tylko Ania...". W połowie zeszytu zapiski kończyły się listem skierowanym bezpośrednio do niej:

"Kochana Aneczko! Dziś jest trzydziesty marca 1987 roku. Czuję się bardzo słaba i nie wiem, czy się jeszcze spotkamy. Ostatnia wizyta lekarza tylko mnie w tym utwierdziła. Ten młokos był zbyt miły. Chętnie powiem ci, że bardzo cię kocham. To, co mam, należeć będzie do ciebie. Wiem, że nie jest to żaden majątek, i zrób z tym, co ci się tylko podoba. Pragnę, abyś swoje życie spędziła szczęśliwie i nic nie będę ci narzucać. Ja swoje spędziłam tak, jak chciałam, a starość miałam spokojną. Niewielu ludziom się to udaje. W szafie jest bojkowski strój, w którym brałam ślub z twoim dziadkiem. Może i ty go założysz w taki dzień. Dla ciebie uszyłam nowy fartuszek, ale jeśli go nie będziesz chciała, oddaj zespołowi z Domu Kultury. Babcia".

Drżącymi rękami zamknęła zeszyt i wraz z innymi włożyła go z powrotem do szuflady. Nie zamykała już biurka na klucz. Wiedziała, że i tak opowie o wszystkim Kacprowej i Basi.

One tymczasem weszły do wielkiego budynku, który przez wszystkich nazywany był stajnią. Być może dlatego, że dziadek Ani trzymał w nim niegdyś konie. Budynek stał na grubym, ceglanym fundamencie, a mury miał wzniesione z okrągłych, drewnianych bali. Cały dach pokrywała blacha pomalowana na czerwono. Dziś lewą stronę obiektu zajmował przestronny kurnik z dużym wybiegiem, ogrodzonym wysoką siatką i otoczonym smukłymi modrzewiami. Duży, karmazynowy kogut spacerował dumnie pośród licznego stada kur. Para indyków piła wodę z okrągłego pojemnika, a przy korycie z ziarnem siedziało kilka białych kaczek. Nie płosząc drobiu, kobiety wycofały się i przeszły dalej.

Otworzyły ciężkie, drewniane wrota i weszły obejrzeć konne bryczki, o których Ania tyle im opowiadała. Stały tam cztery sztuki, wszystkie przykryte plandekami, a na ścianie wisiały uprzęże dla koni. W głębi, również pod przykryciem, stały sanki podobne do tych, którymi powoził Korzycki. Wszystko to pokrywała gruba warstwa kurzu - widać było wyraźnie, że dawno nie korzystano z tego sprzętu.

Dalej, za tym małym muzeum, znajdowała się stajnia dla koni. Było to duże, widne pomieszczenie, gdzie bez trudu można było postawić dziesięć koni, każdego w oddzielnym boksie. W lewym rogu, odgrodzone schodami, stały paki na ziarno, ale tylko w jednej znajdowała się pszenica dla drobiu. Basia weszła po schodach na strych, gdzie po jednej stronie leżało ułożone siano. Na pozostałej, pustej części poddasza harcowały cztery biało-czarne koty, które wystraszone natychmiast umknęły za stóg.

- Już ja was oswoję! - zawołała ze śmiechem Basia, schodząc po schodach i opowiadając Kacprowej o mieszkańcach strychu.

W następnym pomieszczeniu znajdowały się puste cztery kojce dla trzody chlewnej, wzdłuż których biegł wąski korytarz. Na samym końcu budynku mieścił się skład narzędzi ogrodniczych i gospodarskich. W kącie stał duży, elektryczny parnik do ziemniaków, a przy nim głębokie koryto. Do stajni przylegała przepastna piwnica, w której przechowywano ziemniaki i warzywa. Zrobiło się chłodno, więc zrezygnowały już z oglądania warzywniaka. Kacprowa pogłaskała jeszcze Mikusia, poszczekującego wesoło przy budzie, po czym zawróciły do domu.

Przy gorącej herbacie w kuchni wszystkie trzy opowiadały sobie o wrażeniach. Kacprowa, nawykła do gospodarowania na wsi, odzywała się najmniej. Za to Basia, dla której praktycznie wszystko tutaj było nowością, pomagała sobie gestami rąk, gdy słowa nie potrafiły wyrazić jej myśli. Zachwycała się każdym detalem. Słuchając jej, żadna z kobiet się nie dziwiła. Wiedziały bowiem, że Basia, porzucona przez biologiczną matkę przed Domem Dziecka w Płocku jako niemowlę, spędziła tam pierwsze sześć lat życia. Zaadoptowana później przez bezdzietne małżeństwo z tego miasta, miała swój maleńki pokoik w ich skromnym mieszkaniu. Do momentu ukończenia Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Małachowskiego to był jej cały świat. Życie nabrało dla niej barw dopiero wtedy, gdy zamieszkała z Anią w Warszawie. Zabrakło dla niej miejsca w internacie i była zmuszona szukać prywatnej kwatery. Trafiła pod pierwszy adres, jaki jej podano - i jakże szczęśliwy okazał się ten traf!

- Gdybym ja została spadkobierczynią takiego pięknego miejsca, zostałabym tu na zawsze - wypaliła na zakończenie Basia.

- Ja też - przywtórzyła jej natychmiast Kacprowa. - A ty, Anulka, co z tym chcesz zrobić?

- Sama nie wiem, chyba jak wszystkie stare panny... Chciałabym i boję się.

- Babcia by ci na pewno tak powiedziała - zaśmiała się Basia.

- Albo jeszcze dosadniej - dodała Kacprowa.

Kiedy pani Sabina wchodziła po schodach, słyszała radosny śmiech kobiet. Trochę zdziwiona zapukała do drzwi, ale ponieważ nikt jej nie odpowiedział, weszła nieproszona do kuchni. Zerwały się wszystkie trzy, zapraszając ją serdecznie. Wyraźnie zadowolone z jej wizyty, podsunęły krzesło.

- Ale tylko na chwilę, Andrzej czeka na mnie w samochodzie - zastrzegła. - Wstąpiłam zapytać, czy mamy was zabrać jutro do kościoła.

- Jeśli tylko można... Przecież jutro Niedziela Palmowa - poprosiła Ania.

- Przygotuję i dla was palemkę, a po kościele zapraszam do nas na obiad.

- Dziękuję. Niech się tylko pani nie gorszy naszą nagłą wesołością, pani Sabinko, ale właśnie rozmawiałyśmy o tym, co mam z tym wszystkim zrobić i jak babcia podsumowałaby moje wątpliwości.

- Rozumiem. Ja to bym się cieszyła, jakbyście zostały, babcia pewnie też. Będzie jednak tak, jak sama uznasz. Anna, gdyby tu była z nami, użyłaby pewnie podwórkowej łaciny, żeby przekonać cię do pozostania. A to, że nie rozpaczacie po niej, na pewno by jej nie przeszkadzało.

Podniosła się i pożegnała, a one zostały jeszcze przez chwilę w kuchni. Ania zmywała właśnie szklanki, kiedy Basia nagle zapytała Kacprową:

- Pani Czesiu, czy wy naprawdę nie jesteście siostrami?

- Bo ja wiem? Nigdy nic nie słyszałam o swojej rodzinie, a sama też niewiele pamiętam - odparła Czesława. - Muszę wam się jednak przyznać, że w jej obecności czuję się jakoś dziwnie. Zawsze, kiedy ją widzę, serce zaczyna mi bić dużo szybciej. Aż się boję, żeby to nie było jakieś zboczenie na stare lata.

Tym razem śmiech dziewczyn był tak gwałtowny, że echo odbiło się od ścian.

- A niech cię, Kacprowa! Co ty wygadujesz! - Basia aż dostała czkawki.

Udały się w końcu każda do swojego pokoju, ale ich myśli wciąż krążyły wokół poruszonego w kuchni tematu. Czesława usadowiła się wygodnie w fotelu, ułożyła nogi na pufie i pogrążyła się w głębokiej zadumie. Próbowała odtworzyć dziecięce lata spędzone w sierocińcu. Pamiętała koleżanki, wychowawczynie, stołówkę i pana Antoniego, który palił w piecach z brązowych kafli, a którego później nazywała ojcem. Skupiona w ciszy pokoju, doznała nagle olśnienia. Zobaczyła starą kobietę pochyloną nad łóżkiem, stojącą na glinianej podłodze w drewnianych chodakach. Z pościeli dobiegał wyraźny płacz dziecka. Ten płacz przerwał to dziwne widzenie, a Czesława zapadła w spokojną drzemkę.

Basia, która zawsze była marzycielką, wyciągnęła się wygodnie na łóżku i zaczęła puszczać wodze fantazji. Już widziała oczami wyobraźni, jak pani Sabina i Kacprowa padają sobie w ramiona, wzruszone i szczęśliwe, że w końcu się odnalazły.

Jedynie Anka nie mogła znaleźć sobie miejsca w pokoju. Zeszła do sypialni babci, usiadła przy sekretarzyku i wyciągnęła papier listowy. Postanowiła napisać do Domu Dziecka w Radomiu. Wiedziała, że placówka ta istnieje do dnia dzisiejszego w tym samym miejscu, co dawniej. Czasem bywała w Radomiu z Kacprową i wtedy przechodziły obok niej. Słuchała wówczas uważnie jej wspomnień, ale jako małe dziecko szybko o nich zapominała. Starannie dobierając słowa, podała w liście wszystkie znane dane pani Czesławy Syc. Prosiła o odpowiedź - chociażby miała zawierać niewiele więcej faktów ponad te, które już znały - na adres we Frycowej. Miała nadzieję, że może jeszcze przed wyjazdem doczekają się jakichś wiadomości.

Świt nowych nadziei

Na dworze był już jasny dzień, kiedy Ania wstała z łóżka i odsunęła zasłony. Nie położyła się z powrotem. Ubrała się w dresowe spodnie, ciepłą bluzkę i zeszła do kuchni, żeby zrobić sobie mocną kawę. Wypiła gorący, tęgi płyn i wyszła na podwórze. Z zachodu nadciągały ciemne chmury, choć jeszcze godzinę temu dzień zapowiadał się tak pogodnie. Spojrzała w kierunku gospodarstwa Korzyckich i pomyślała o Andrzeju.

"Dzień dobry - powiedziała mu w myślach. - Co porabiasz w ten pochmurny poranek?".

Andrzej Korzycki już od dwóch godzin chodził po sadzie, próbując zebrać myśli, które od wczoraj krążyły mu po głowie. Wieczorem zasnął szybko jak nigdy, ale ten wypoczynek był wyjątkowo krótki. Przyśniła mu się Maria, jednak jakże inaczej niż zawsze. W tym śnie szła wolnym krokiem przez łąkę w stronę mgły gęstej jak mleko. Jej uśmiechnięta twarz, którą ciągle tak dobrze pamiętał, zdawała się szeptać:

- Andrzej, pozwól mi odejść, na mnie już czas. Życzę ci szczęścia, zasługujesz na nie.

Pomachała mu jeszcze ręką i zniknęła w bieli. Obudził się natychmiast, ale nie był zdenerwowany ani zlany zimnym potem, jak to bywało dotychczas. Zaskoczył go spokój, który odczuwał po przebudzeniu. Chciał znowu przywołać w pamięci rysy Marii, ale już nie potrafił. Zamiast niej przed oczami miał obraz Ani. Jej jasny warkocz rozplatał się na wietrze, który zerwał się nagle i rozwiał resztki mgły nad łąką.

Rozbudzony na dobre, nawet nie próbował już zasnąć. On, którego od tylu lat gnębił ból i smutek, poczuł się na nowo wolnym człowiekiem. Chciał znowu żyć, pracować i kochać. Do tej pory pracował ciężko, aby jak najmniej myśleć o przeszłości. Uciekał nieustannie we wspomnienia, gdy tylko brakowało mu zajęcia dla rąk. Tej noce przeszłość odeszła, uwolniła go od ciężaru, który leżał mu na sercu. Chociaż upłynęło już tyle lat, dopiero dziś poczuł się na nowo młody. Ania... czy to ona sprawiła ten cud?

Już zimą, kiedy zobaczył po raz pierwszy w sklepie jej zatroskaną twarz, poczuł potrzebę zaopiekowania się nią. Na Basię nie zwrócił wówczas w ogóle uwagi. Dziś wie, że ona też jest wartościową kobietą, dobrą przyjaciółką Ani, bezpośrednią i ładną. Jednak to nie ona przyciągnęła jego wzrok i nie o niej myślał, kiedy wyjechały.

Jakże ucieszył się, kiedy pani Anna prosiła go, aby przywiózł je teraz, w kwietniu. Trochę się przeraził, bo kiedy ujrzał Anię, myślał, że serce wyskoczy mu z piersi. Dobrze, że te cholerne tłumoki odwróciły wtedy jej uwagę, bo chyba by się zdradził ze swoją radością. Potem, kiedy zobaczył ją nad Solinką, ubraną tylko w dres, niemal biegiem zawrócił do domu po kurtkę. Cały czas bał się, że już jej nie zastanie nad rzeką, ale ona tam była. Stała z wdziękiem, oparta o drewnianą balustradę mostu, zapatrzona w rwącą wodę. Odezwał się, może zbyt głośno, bo kiedy odwróciła się w jego stronę, odniósł wrażenie, że myślami była daleko stąd. Przyglądała mu się taksującym wzrokiem, gdy szedł wolnym krokiem w jej kierunku. Patrzyła mu prosto w oczy, a on nie był w stanie spojrzeć w bok. Jej chabrowe tęczówki hipnotyzowały go z niewiarygodną wprost siłą. Zauważył jednak, jak zadrżała, i wtedy, witając się, podał jej puchową kurtkę. Patrzył w milczeniu, jak splatała swoje długie, jasne włosy.

Nie pamiętał, jak doszli do gospodarstwa pani Anny. Dopiero przy warzywniaku odzyskał głos, ale od wczorajszego dnia niewiele rozmawiali ze sobą. Mimo to przez cały czas czuł jej bliskość, a ukryte myśli przywoływały uśmiech na jego poważną zazwyczaj twarz. Widział ją przed swoim domem, z rozpuszczonymi włosami i uśmiechem na twarzy. Stała oparta o drewnianą poręcz schodów, a przy jej nogach warował Saba - bernardyn, którego dostał od swojego znajomego ze Słowacji. Ta wizja potrafiła być tak realna, że potrzebował nieraz kilku minut, by powrócić do rzeczywistości.

Chociaż po śmierci pani Pawińskiej marzył, aby Ania została we Frycowej na zawsze, nawet przez chwilę nie spodziewał się usłyszeć tego, co mu wczoraj powiedziała. Ucieszył się, kiedy poprosiła, aby zabrał ją na tę przejażdżkę. Obserwował ją na werandzie i widział, że chwilami była bardzo zamyślona. Nie znał jednak jej myśli, chociaż tak pragnął je znać. Kiedy tak nagle wybuchła przy stajni, zrozumiał, jak bardzo jest zdenerwowana. Miał ochotę wziąć ją wtedy w ramiona i przytulić, ale zabrakło mu odwagi. Dopiero pod Łopiennikami, kiedy zwierzyła mu się ze swoich planów, pomyślał, że serce wyskoczy mu z piersi.

"Ona tu chce zamieszkać na stałe!" - wszystko w nim krzyczało z radości. Dopytywał jeszcze, nie wierzył, ale kiedy z powagą w głosie potwierdziła swoją decyzję, ujął delikatnie jej dłoń dla sprawdzenia realności tej chwili i powoli zawrócili w kierunku domu. Tak naprawdę zaskoczyła go dopiero wtedy, gdy powiedziała, co chce tu zrobić. Przecież on sam myślał o tym od dawna, miał zamiar odkupić od niej ten dom, jeśliby zdecydowała się go sprzedać. Teraz może wspólnymi siłami wraz z Anią realizować te marzenia. To było wprost niesamowite i niewiarygodne.

Odruchowo schylił się i pocałował ją, kierowany radością. Kiedy w odpowiedzi zarzuciła mu ręce na szyję i wpiła się w jego usta, bał się, że oszaleje. Chciał scałować z jej twarzy wszystkie troski ostatnich dni i dźwigać je za nią. Brakowało mu tchu i nie był w stanie wypowiedzieć nawet jednego słowa. Wtedy odepchnęła go lekko od siebie, mówiąc coś niewyraźnie, co sprawiło mu przez moment przykrość, bo tak dobrze było być blisko niej. Przytulił ją jeszcze mocno do siebie i mógłby tak stać jeszcze długo. Dotknęła wtedy drżącą ręką jego twarzy i przywróciła go do rzeczywistości.

Ile radości sprawiła mu swoimi słowami przed domem, a potem jeszcze w kuchni, kiedy powiedziała głośno, że dla niej te chwile były piękne i o wiele za krótkie! Chodząc teraz po sadzie, przeżywał je na nowo, jak młody, zakochany chłopak. Zadawał sobie w milczeniu pytania, na które nikt oprócz niego samego nie mógł znać odpowiedzi. Czterdziestoletni chłop, który myślał, że jego życie upłynie już w samotności, zdał sobie w tej chwili sprawę ze swojego uczucia. Kochał Anię. Tak, znał już to uczucie i jednocześnie bał się, aby i tej miłości nie stracił. Bo już raz nie stanął na wysokości zadania i nie był pewien, czy Ania czuje to samo oraz czy potrafi mu zaufać. Wiedział jednak, że zrobi wszystko, aby tak było. Z tą myślą zawrócił do domu.

Pani Sabina, która od dłuższego czasu obserwowała syna przez kuchenne okno, w pośpiechu uciekła do łazienki. Znała go od tylu lat i umiała wszystko wyczytać z jego twarzy. Rozumiała dobrze, co teraz się z nim dzieje. Pragnęła dla niego szczęścia bardziej niż czegokolwiek na świecie. Tylko ona zauważyła wczoraj zmianę, jaka w nim zaszła po tej wyprawie z Anią.

- O Boże, może nie wszystko jeszcze stracone... - modliła się od tylu lat. Chciałaby bardzo mieć taką synową jak Ania. Rozmawiały nieraz o tym z Anną, jeszcze kiedy Andrzej był kawalerem. Jego małżeństwo wiele zmieniło w ich marzeniach na całe lata. Dopiero kiedy Ania przyjechała zimą, każda z nich modliła się gorąco, żeby los połączył tych dwoje.

Kiedy wróciła z łazienki, Andrzej siedział przy stole ze spuszczoną nisko głową. Usiadła cicho przy nim ze szklanką słabej herbaty w dłoni. Zawsze rozmawiali ze sobą szczerze, ale tego dnia matka nie mogła znaleźć właściwych słów. To on pierwszy się odezwał.

- Kocham ją, mamo - powiedział spokojnie.

- Wiem, synku, i życzę ci dużo szczęścia.

Korzyckiej łzy napłynęły do oczu, kiedy przyglądała się jedynakowi.

- To z radości, Jędruś, nie gniewaj się na mnie.

Ujął jej twardą, spracowaną rękę i mocno ucałował.

- Jak myślisz, czy ona zechce, czy... - jąkał się, nie potrafiąc wyrazić słowami swoich pragnień i myśli.

Pani Sabina długo jeszcze siedziała z synem przy kuchennym stole, próbując normalnie rozmawiać. Żadne z nich nie umiało jednak złożyć całego zdania. Rozmowa ta, jak żadna inna, prowadzona była wyjątkowo chaotycznie i przerwał ją listonosz, który przywiózł odpowiedź z Telekomunikacji. Andrzej już po raz trzeci w imieniu całej wsi zwracał się z prośbą o założenie telefonu, chociażby u sołtysa czy na plebanii. Podniósł się szybko zza stołu i wziął kopertę do ręki. Odpowiedź niestety ponownie była odmowna.

- Niech was pokręci! - rzucił ze złością pismo na stół.

- Przykro mi, Andrzej - powiedział listonosz.

- To nie twoja wina, Tadek. Kiedyś się doczekamy, mam nadzieję, że wszyscy.