Wstęp
Książka pt. "Malarstwo artystyczne Wielkopolski. Słownik biograficzny" przeznaczona jest dla szerokiego grona czytelników. Jej celem jest dostarczenie informacji o ludziach działających w Wielkopolsce - tych, którzy zapisali się swą działalnością artystyczną. Moim zamiarem było, aby Słownik łączył cechy opracowania ze stroną naukową i z powszechnie przyjętymi zasadami obowiązującymi przy pracy nad tego rodzaju publikacjami.
Opracowanie zawiera przedstawicieli różnych grup artystycznych, z naciskiem na malarstwo i rysunek.
Książka przedstawia sylwetki ludzi działających w Wielkopolsce w jej pojęciu historycznym, od czasów średniowiecza aż do połowy XX wieku, z małymi wyjątkami, kilka postaci przekroczyło te bramy czasowe.
Słownik bibliograficzny zawiera kilkadziesiąt życiorysów, osób nieżyjących - zmarłych przed datą oddania do druku publikacji.
Zestawienie najbardziej znanych nazwisk może być dyskusyjne, ale nie zostanie pominięta żadna z osób, która w sposób oczywisty, jednoznaczny ze względu na zasięg swej działalności artystycznej, zasługuje na zamieszczenie w Słowniku. Oczywiście jest to pierwsze wydanie, zakładam więc, że w następnym zeszycie pojawią się inne nazwiska. Badania nad tematem malarstwa wielkopolskiego nadal trwają.
Publikacja stosuje system "holenderski", biogramy ułożone są od A do Ż.
Szczegółowość i kompletność poszczególnych życiorysów uwarunkowane jest każdorazowo stanem dostępnych autorowi źródeł. Opracowano je w miarę możliwości z źródeł wykorzystanych już wcześniej przez historyków, z drobnymi zmianami i poprawkami.
Biogramy wzorowane były na Polskim słowniku biograficznym, który wychodził w 1935 roku. Część biogramów zawiera życiorys i omówienie działalności poszczególnych osób, zawierają także spis wykorzystanych źródeł i literatury.
W pierwszych rozdziałach omawiam wpływ sztuki wielkopolskiej na stworzenie XX wiecznego nurtu malarstwa balistycznego - w okresie powstań: styczniowego i wielkopolskiego. Następna część opracowania to klasyczny słownik biograficzny, przedstawiający życiorysy artystów wielkopolskich.
Malarstwo powstania styczniowego
Chociaż wielu wybitnych malarzy, takich jak Artur Grottger i Maksymilian Gierymski, tworzyło dzieła o tematyce powstania styczniowego lub w nim uczestniczyło, to w dostępnych źródłach brak jest informacji o malarzach, którzy byliby bezpośrednio związani z Wielkopolską w kontekście tego konkretnego zrywu z 1863 roku.
Większość powstań i wojen miała swoje odzwierciedlenie w sztuce. Maksymilian Gierymski jako uczestnik powstania styczniowego namalował kilka obrazów ilustrujących powstanie z 1863 roku m.in. "Patrol powstańczy". Z kolei Wojciech Kossak przedstawił wiele scen z rebelii listopadowej, jak choćby słynny obraz "Olszynka Grochowska". Również powstanie wielkopolskie miało swoich batalistów. Jednym z nich był Leon Prauziński, autor dwunastu obrazów olejnych o tematyce grudniowego zrywu. Prace te zostały zniszczone przez gestapo w czasie II wojny światowej. Do dziś zachowały się tylko w formie pocztówek.
Wielu artystów włączało się w nurt malarstwa historycznego i batalistycznego, uwieczniając wydarzenia i bohaterów powstania, jednak Wielkopolska, znajdująca się pod zaborem pruskim, miała ograniczony udział w walkach i represjach w porównaniu do Królestwa Polskiego.
Więcej informacji na temat uczestników powstania styczniowego z Wielkopolski można znaleźć w archiwach państwowych. Dzieła sztuki związane z powstaniem można eksplorować poprzez zbiory muzealne, takie jak zbiory Muzeum Narodowego w Poznaniu, które organizowało wystawy poświęcone temu tematowi.
Powstanie styczniowe 1863 roku, było inspiracją kilku pokoleń artystów, a także realnym wydarzeniem w życiu wielu z nich. W powstaniu brało udział około czterdziestu artystów, malarzy i przyszłych malarzy. Stoczone potyczki i obozowe życie, wpływały nie na ich wyobraźnię bądź charakter twórczości, ale też bezpośrednio odbijały się na ich zdrowiu i determinowały późniejsze wybory życiowe.
Najbardziej znany malarze-powstaniec Maksymilian Gierymski, autor znakomitego Patrolu powstańczego (1873) czy "Powstańca 1863 roku" (ok. 1869), gdy wybuchło powstanie, był studentem Instytutu Politechnicznego Rolnictwa i Leśnictwa w Puławach. Zaciągnął się do oddziału, mając zaledwie 17 lat, dlatego czas ten szczególnie silnie odbił się na jego psychice. Niemal rok leśnego życia obozowego wpłynął na sposób obserwacji natury i język malarski przyszłego artysty. Reporterski styl, wnikliwe spojrzenie na pejzaż, żołnierska tematyka to jedne z wielu cech malarstwa Gierymskiego Trudne warunki panujące w obozie poskutkowały postępującą chorobą płuc, która doprowadziła do śmierci Gierymskiego w wieku 28 lat.
W tym samym oddziale, sformowanym przez studentów szkoły w Puławach, walczył 18-letni Adam Chmielowski, znany obecnie przede wszystkim jako Brat Albert. Po internowaniu przez Austriaków i uwięzieniu w Ołomuńcu, uciekł i ponownie dołączył do powstańców. W wyniku ran, jakie odniósł w bitwie pod Miechowem, stracił lewą nogę. Po upadku powstania studiował malarstwo w Paryżu (dokąd początkowo wyjechał, by uniknąć aresztowania), Warszawie, Gandawie i Monachium. W stolicy Bawarii ponownie zetknął się z Gierymskim. Ich bliska przyjaźń zbudowana była zarówno na zainteresowaniu sztuką, jak i wspólnocie wojennych doświadczeń. Obraz powstania styczniowego, który pojawiał się w jego twórczości, ma wiele cech wspólnych z pracami Gierymskiego. Na przykład w "Biwaku powstańców w lesie (Na pikiecie)" (1873-1874) zauważyć można podobieństwa takie jak pokazanie codzienności zamiast patosu czy skupienie uwagi na pejzażu. Natomiast poglądy Chmielowskiego, wybitnego teoretyka sztuki, znacznie oddziałały na malarstwo Gierymskiego.
Ludomir Benedyktowicz, podobnie jak Chmielowski, został poważnie ranny podczas jednej z potyczek. Przystąpił do powstania wspólnie z innymi studentami z Zakładu Praktyk Leśnych w Feliksowie pod Brokiem. 19-letni Benedyktowicz, jako przyszły leśnik, dobrze znający teren i umiejący obsługiwać broń, został wcielony do oddziału strzelców. W walce stracił prawą dłoń, a dodatkowo konieczna okazała się amputacja lewej ręki. Utrata obu rąk, przekreślająca karierę leśnika czy wymarzoną profesję malarza, początkowo załamała Benedyktowicza. Odzyskał jednak nadzieję, gdy udało się wykonać według jego projektu rodzaj metalowej obręczy zakładanej na przedramię, do której przymocowany był zacisk umożliwiający posługiwanie się pędzlem czy ołówkiem. Zyskał tak wysoką sprawność, że podjął studia malarskie najpierw w Warszawie, a następnie w Monachium, gdzie także przyjaźnił się z malarzami-powstańcami, Gierymskim i Chmielowskim. Rok 1863 pojawiał się w jego twórczości w realistycznym ujęciu, jak na obrazie "Nad mogiłą powstańca" (ok. 1874).
Przypadek Elwiro Michała Andriollego, popularnego ilustratora i twórcy stylu architektonicznego zwanego świdermajerem, jest nieco inny w porównaniu z wymienionymi artystami.. W 1863 roku miał 27 lat i studia artystyczne w Petersburgu i Rzymie za sobą. Walczył w oddziale Ludwika Narbutta, a po klęsce powstania ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem. Gdy został aresztowany i osadzony w więzieniu w Kownie, udało mu się uciec i przedostać do Londynu. Na ziemie polskie wrócił przez Paryż, jako emisariusz Komitetu Emigracji Polskiej, ale w 1866 roku ponownie go aresztowano, tym razem skazując na zesłanie w głąb Rosji. Ułaskawiony przez cara po pięciu latach, przeniósł się do Warszawy. Mimo że najbardziej znaną część jego twórczości stanowią ilustracje książkowe (m.in. do "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza), to wśród jego prac znajdziemy również te o tematyce powstańczej, np. litografię "Śmierć Ludwika Narbuttaw Dubiczach" (1864-1865).
Historia Aleksandra Sochaczewskiego (właściwie Lejba Sondera, polskiego malarza żydowskiego pochodzenia) przedstawia się jeszcze inaczej,. Studiował malarstwo w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Nie mógł wziąć udział w powstaniu styczniowym, ponieważ został aresztowany już w 1862 roku (jako podejrzany o działalność niepodległościową) i uwięziony w warszawskiej Cytadeli. Po wybuchu powstania skazano go na karę śmierci, ale ostatecznie wyrok zmieniono na 20 lat katorgi na Syberii. Sochaczewski przez lata pracował w warzelniach soli pod Irkuckiem, później skorzystał z amnestii, która zamieniła pozostałe lata katorżniczej pracy na zesłanie. Po powrocie malował przede wszystkim dzieła ukazujące syberyjską katorgę, także na podstawie szkiców przywiezionych z zesłania. Pozostawił po sobie ponad 100 prac, w tym najbardziej znane płótno "Pożegnanie Europy" (1890-1894).
W powstaniu brali udział m.in. Kazimierz Alchimowicz, Ignacy Jasiński, Antoni Kozakiewicz, Władysław Malecki czy Ryszard Okniński. Warto jednak pamiętać o całym pokoleniu artystów, którzy w 1863 roku byli dziećmi, ale powstanie dotknęło w bezpośredni sposób ich rodziny, byli świadkami spotkań konspiracyjnych w domu itd. Niekiedy było to na tyle silne doświadczenie, że wykorzystywali tę tematykę w swojej późniejszej twórczości, często dopiero po wielu latach. Przykładem może być kilka obrazów Antoniego Piotrowskiego, np. "Scena z powstania 1863 roku" (1881), lub "Aresztowanie powstańca" (1910) Stanisława Masłowskiego.
Artur Grottger, którego charakterystyczna twórczość zaciążyła na powszechnym wyobrażeniu roku 1863, nie brał udział w powstaniu. Podobno chciał się zaciągnąć, ale przyjaciele przekonali go, że będzie bardziej przydatny w służbie ojczyzny jako artysta. Co więcej, rysunki z cyklu "Warszawa I" Grottger tworzył w Wiedniu, na podstawie wieści nadchodzących z ziem polskich. Może właśnie dlatego mógł wykreować taki obraz powstania, który odnajdujemy na jego kartonach i płótnach: wyidealizowany, wzniosły, heroiczny, nieco teatralny. Gierymski czy Chmielowski, doświadczeni przyziemnym, najczęściej mało spektakularnym życiem obozowym i odartą z patosu walką, malowali powstanie w zupełnie odmienny sposób - może nie tak porywający jak u Grottgera, ale bardziej prawdziwy.
Źródła: Artur Grottger, z serii: "Wielka kolekcja sławnych malarzy" nr 44, Oxford Educational, Poznań 2008; Mariusz Bryl, Cykle Artura Grottgera, poetyka i recepcja, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1994;Wiesław Juszczak, Artur Grottger. Pięć cyklów, Wydawnictwo "Arkady", Warszawa 1959; Jadwiga Puciata-Pawłowska, "Artur Grottger", wyd PAN, Toruń 1962; Jan Red Matyasik, Głos Narodu. 1923, nr 127; Lewandowski R., Andriolli... właściciel obu brzegów Świdra..., Józefów: Robert Lewandowski, 2006; Henryk Piątkowski, Henryk Dobrzycki: Andriolli: w sztuce i życiu społeczn. Józefów 2011; Gabriela Socha: Andriolli i rozwój drzeworytu w Polsce. Wrocław 1988; Leszek Adamczewski, Sławomir Kmiecik: Zwycięzcy. Bohaterowie Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 we wspomnieniach swoich bliskich, Polskapresse sp. z o.o. Oddział Prasa Poznańska, Poznań 2008.
Artyści powstania wielkopolskiego
Malarstwo wojenne (batalistyczne) ma długą metrykę na ziemiach Polskich. Najbardziej popularne było w dziewiętnastym stuleciu. Wówczas powstały "Szarża w wąwozie Somosierra" Piotra Michałowskiego, "Czarniecki pod Koldyngą" Józefa Brandta, "Powstaniec z 1863" Maksymiliana Gierymskiego, "Szarża jazdy poznańskiej pod Rajgrodem" Juliusza Kossaka, "Bitwa pod Grunwaldem" Jana Matejki, czy wreszcie "Panorama Racławicka" stworzona przez zespół malarzy z Janem Styką i Wojciechem Kossakiem na czele.
W czasie powstania wielkopolskiego również powstały liczne dzieła: malowidła, rysunki, szkice itp. Przedstawicielem malarstwa z początku XX wieku był Leon Prauziński, autor dwunastu obrazów ilustrujących wydarzenia związane z powstaniem 1918 roku. Autor urodził się 15 maja 1895 roku w Poznaniu w rodzinie Kazimierza i Ewy z Małeckich. Nauki pobierał w gimnazjach w Poznaniu i Ostrowie Wielkopolskim. W 1915 roku został powołany do armii pruskiej, w szeregach której walczył pod Verdun (1916) i w Lasach Argońskich (1917), gdzie został kilkukrotnie ranny. Przed wybuchem powstania wielkopolskiego przybył do Poznania i od samego początku brał udział w walkach m.in. przy moście Chwaliszewskim, co uwiecznił na jednym ze swoich obrazów. Walczył także na frontach zachodnim i południowym - pod Zbąszyniem, Wolsztynem i Miejską Górką.
Po zakończeniu powstania brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1920 roku zdał maturę w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu, a rok później ukończył Szkołę Podchorążych. Kształcił się także na Wydziale Rolnym Uniwersytetu Poznańskiego i Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. W latach 1921-23 na podstawie własnych szkiców wykonanych w czasie powstania wielkopolskiego namalował 12 obrazów olejnych. Stworzył również ilustracje powstańcze do książek "Jak dzieci wypędziły Niemców z Poznania" i "W marszu i bitwie". Jesienią 1939 roku Paruziński został aresztowany przez gestapo i osadzony w Forcie VII, a jego obrazy zniszczono. Artystę rozstrzelano 6 stycznia 1940 roku.
Do popularnych wizerunków ilustrujących powstanie wielkopolskie należą również obrazy Leona Wróblewskiego. Malarz ten przyszedł na świat 27 stycznia 1893 roku w Poznaniu. Był synem Melchiora i Katarzyny z domu Majchrzak. Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie i Academie de la Grande Chaumiere w Paryżu. Swój warsztat doskonalił także pod okiem Wojciecha Kossaka. Brał czynny udział w powstaniu wielkopolskim w Poznaniu, a następnie na odcinku nadnoteckim. Namalował kilka obrazów ilustrujących grudniowy zryw - "Zdobycie Fortu Grolman", "Rozbrajanie Niemców na Starym Rynku w Poznaniu w 1918 roku", "Atak na gmach policji w Poznaniu", czy wreszcie słynne "Armaty pod Bazarem". Wykonał również ilustracje do książki Zygmunta Wieliczki, "Szkice i fragmenty z powstania wielkopolskiego 1918/19". Zmarł w Warszawie 26 września 1975 roku. Został pochowany na Wojskowych Powązkach.
Do godnych uwagi artystów powstania wielkopolskiego należy również autor "Ver Sacrum - Teka Armii Wielkopolskiej" Stefan Czesław Sonnewend. Urodził się 13 lipca 1885 roku w Poznaniu, w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Jego ojciec Józef brał udział w powstaniu styczniowym, a dziadek w listopadowym. Dzieciństwo spędził w Wiedniu, tutaj pobierał też nauki. W 1901 roku rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Kształcił się pod okiem takich artystów jak Stanisław Wyspiański czy Teodor Axentowicz. Po ich ukończeniu wiele podróżował - przebywał w Dreźnie, Wiedniu, Paryżu, Poznaniu, Krakowie, a także na wielkopolskiej prowincji. W 1914 roku przystąpił do Legionów Polskich. Pod koniec 1918 roku przybył do Poznania, skąd po wybuchu powstania przez Warszawę wrócił do Wiednia. Do stolicy Wielkopolski dotarł w marcu 1919 roku. Został przydzielony do sztabu generała Józefa Dowbor-Muśnickiego. Wówczas to rozpoczął pracę nad "Teką Armii Wielkopolskiej" liczącą 160 rysunków - karykatur żołnierzy tej armii. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Zmarł w Dubinie (Ukraina) 19 września 1939 roku.
Na koniec warto wspomnieć jeszcze jednego artystę - Kazimierza Jasnocha. Urodził się 3 marca 1886 roku w Czersku w rodzinie Teodora i Marii z Karczyńskich. Malarstwo studiował w Krakowie i Berlinie. W czasie pierwszej wojny światowej został wcielony do armii pruskiej. W powstaniu wielkopolskim od samego początku zajmował się łącznością, najpierw w Poznaniu, a następnie na froncie północnym i w Bydgoszczy. Brał również udział w wojnie polsko-bolszewickiej, III powstaniu śląskim, a także kampanii wrześniowej, mimo iż wiele lat wcześniej, w 1928 roku został dotknięty paraliżem. Jasnoch jest autorem kilku obrazów związanych z powstaniem wielkopolskim m.in. "Pogrzeb Franciszka Ratajczaka", czy "Łączność na froncie północnym". Zmarł 17 stycznia 1966 roku w Poznaniu, został pochowany na Cmentarzu Górczyńskim.
Źródła: Witold Francuziak, "Żołnierz - artysta Leon Prauziński", "Kronika Miasta Poznania", nr 4 (39), Wydawnictwo Miejskie, Poznań 1971; Stanisław Łoza, "Czy wiesz kto to jest?", Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938, biogram Kazimierza Jasnocha; Mieczysław Michałkiewicz, "Czesław Stefan Sonnenwend", Poznań 1938; Lech Paczkowski, "Malarz i telegrafista. Wspomnienie o Kazimierzu Jasnochu", red. Janusz Karwat, "Wspomnienia z powstania wielkopolskiego", Wydawnictwo Miejskie, Poznań 2007; red. Bogusław Pawlak "Powstańcy wielkopolscy, Biogramy uczestników powstania wielkopolskiego", tom XVI, Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/19, Poznań 2019, biogram Leona Prauzińskiego; Adam Urlich, Leon Prauziński, "W marszu i w bitwie: szlakiem powstańców wielkopolskich 1914-1919", Wydawnictwo Zachodnie, Poznań 1948; Zygmunt Wieliczka, "Szkice i fragmenty z powstania wielkopolskiego 1918/19", Związek Weteranów Powstań Narodowych 1914/19, Poznań 1933; Roman Wilkanowicz, "Jak dzieci wypędziły Niemców z Poznania", Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1923; Katalog wystawy, "Ogólnopolski Salon Sztuki. Wystawa Sztuka - Kwiaty - Wnętrze", Poznań, 1937.
