CZĘŚCI I OKOLICE CIAŁA LUDZKIEGO

partes et regiones corporis humani; parts and regions of human body

Przyjmujemy, że ciało ludzkie do celów opisowych pozostaje w postawie stojącej z kończynami górnymi zwisającymi po obu stronach tułowia, z głową, wzrokiem i powierzchnią dłoniową rąk skierowanymi do przodu. Jest to tzw. pozycja anatomiczna.

Na powierzchni ciała odróżniamy poszczególne pola, które anatomia nazywa okolicami ciała (regiones corporis; regions of the human body). Granice ich określają głównie wyczuwalne punkty kostne, częściowo również układ mięśniowy. Okolice te mają niemałe znaczenie praktyczne dla topografii powierzchni ciała i narządów wewnętrznych nimi objętych, głównie dla trzew. Opis położenia zmian chorobowych i umiejscowienia podawanych przez chorego dolegliwości opiera się na znajomości okolic ciała.

Zasadnicze zróżnicowanie ciała ludzkiego obejmuje części ciała: głowę (caput; haed) [1.1], szyję (collum; neck) [1.2], tułów (truncus; trunk) [1.3] i dwie pary kończyn (membra; limbs) - górną [1.4] i dolną [1.5].

W skład tułowia wchodzą: klatka piersiowa (thorax), grzbiet (dorsum; back), brzuch (abdomen; belly) i miednica (pelvis) wraz z jej dnem, które na swej skórnej, zewnętrznej powierzchni stanowi okolicę kroczową (regio perinealis; perineal region).

Każda z powyższych części ciała na swej powierzchni dzieli się znowu na mniejsze okolice.

OSIE, PŁASZCZYZNY I KIERUNKI CIAŁA LUDZKIEGO

axes, plana et directiones corporis humani; axes planes and directions in the human body

Osie ciała:

1) oś lub osie pionowe (axis verticalis; vertical axis), biegną z góry na dół; najdłuższa, biegnąca przez szczyt głowy, to oś główna (axis principalis; main axis) [1.6];

2) oś lub osie poprzeczne (axis transversalis; transverse axis), biegną prostopadle do poprzednich, ze strony prawej na lewą [1.7];

3) oś lub osie strzałkowe (axis sagittalis; sagittal axis), biegną poziomo i prostopadle do obu poprzednich, w kierunku przednio-tylnym [1.8].

Pojęcie osi długiej (axis longitudinali; longitudinal axis) wykorzystujemy przy opisie kończyn ustawionych wzdłuż innej niż opisane wyżej osie.

Płaszczyzny ciała:

1) strzałkowe (plana sagittalia; sagittal planes), wyznaczone przez oś strzałkową i pionową, biegną pionowo od przodu do tyłu; jedna z płaszczyzn, biegnąca przez oś główną, stanowi płaszczyznę pośrodkową (planum medianum; midsagittal plane) albo płaszczyznę symetrii, dzielącą ciało na dwie prawie symetryczne połowy [1.9];

2) czołowe (plana frontalia), wyznaczone przez oś poprzeczną i pionową [1.10];

3) poziome (plana horizontalia; horizontal planes), wyznaczone przez oś poprzeczną i strzałkową, biegną poziomo i pod kątem prostym do obu poprzednich płaszczyzn [1.11].

Rycina 1

Pozycja anatomiczna - osie, płaszczyzny i kierunki ciała ludzkiego

W stosunku do płaszczyzny pośrodkowej, a wzdłuż osi poprzecznej kierunek może być przyśrodkowy (medialis; medial) [1.12] lub boczny (lateralis; lateral - to the side) [1.13].

W stosunku do płaszczyzn czołowych, wzdłuż osi strzałkowej, określamy kierunek jako przedni (anterior; anterior or forward) [1.14] i tylny (posterior; posteriori or backward) [1.15]; na tułowiu określenia te zastępujemy nieraz nazwą kierunku brzusznego (ventralis; ventral) i grzbietowego (dorsalis; dorsal).

W stosunku do płaszczyzn poziomych określamy kierunek jako górny (superior; superior or upward) [1.16] i dolny (inferior; inferior or downward) [1.17]. Na tułowiu kierunki te możemy nazwać czaszkowym (cranialis; cranial) i ogonowym (caudalis; caudal).

Położenie bliższe zewnętrznej powierzchni ciała nazywamy powierzchownym lub zewnętrznym (superficialis s. externus; superficial or external), położenie dalsze - głębokim lub wewnętrznym (profundus s. internus; deep or internal). Twór leżący w płaszczyźnie pośrodkowej zajmuje położenie pośrodkowe (medianus; median) [1.18].

Na kończynach w pozycji innej niż anatomiczna kierunek zwrócony ku przyczepowi kończyny nazywamy bliższym (proximalis; proximal), ku końcowi - dalszym (distalis; distal). Brzegi przedramienia i ręki oraz goleni i stopy mają nazwy: brzeg boczny (margo lateralis; lateral border) i przyśrodkowy (medialis; medial border), lub też od obu kości przedramienia czy goleni: brzeg promieniowy (radialis; radial) i łokciowy (ulnaris; ulnar), strzałkowy (fibularis; fibular) i piszczelowy (tibialis; tibial). Na ręku i stopie mówimy o kierunku grzbietowym (dorsalis; dorsal), w przeciwieństwie do kierunku dłoniowego (palmaris; palmar) na ręku lub podeszwowego (plantaris; plantar) na stopie.

Wraz z określeniami stron: lewej (sinister; left) i prawej (dexter; right) wymienione wyżej przymiotniki wprowadzone do mian anatomicznych określają położenie struktur, np. płat górny płuca prawego (lobus superior pulmonis dextri; superior lobe of right lung).

KOŚCI I ICH POŁĄCZENIA

ossa et juncturae; bones and joints

Kości zbudowane są ze zmineralizowanej substancji podstawowej (osseiny) o charakterze organicznym oraz z komórek kości. Zewnętrzna warstwa kości zbudowana jest z istoty zbitej (substantia compacta; compact bone) [2.1] o różnej grubości, a wnętrze kości wypełnione jest istotą gąbczastą (substantia spongiosa; spongy bone) [2.2]. Przestrzeń między beleczkami istoty gąbczastej oraz kanały szpikowe wypełnia szpik kostny (medulla ossium; bone marrow) [2.3]. Z zewnątrz kość pokryta jest łącznotkankową błoną dobrze unerwioną i unaczynioną - okostną (periosteum) [2.4]. Umożliwia ona m.in. gojenie złamań.

Kości ze względu na kształt dzielimy na długie (ossa longa; long bones), płaskie (ossa plana; flat bones), krótkie (ossa breva; short bones) i różnokształtne (ossa multiforme; multiforme bones). Kości pneumatyczne (ossa pneumatica; pneumatic bones) zawierają przestrzenie powietrzne. Wyróżniamy kościec osiowy (skeleton axiale) - czaszkę, kręgosłup, klatkę piersiową - i kościec kończyn (skeleton appendiculare), połączony z osiowym obręczą (cingulum; girdle), odpowiednio barkową i biodrową.

Szpik kostny czerwony, wytwarzający krwinki, znajduje się w szkielecie osiowym i obręczach oraz we wnętrzu końców kości długich, a żółty w pozostałych przestrzeniach.

Kości mogą łączyć się połączeniami ścisłymi (synarthroses): warstwa tkanki łącznej włóknistej pomiędzy kośćmi tworzy więzozrost (syndesmosis), warstwa chrząstki chrząstkozrost (synchondrosis), a warstwa kości kościozrost (synostosis). Połączenia wolne, czyli maziowe, to stawy (articulationes; synovial joints). Staw zbudowany jest ze stałych składników: 1) powierzchni stawowych (facies articulares; articulary surface) [3.1] kości tworzących go, są one pokryte chrząstką szklistą (cartilago hylinoidea; hyaline cartilage) [3.2]; 2) torebki stawowej (capsula articularis; articulary capsulae) [3.3], która łączy kości i zamyka 3) jamę stawową (cavum articulare; joint cavity) [3.4]. Wewnętrzna warstwa maziowa [3.5] torebki stawowej wydziela wodnistą maź (synovia) zmniejszającą tarcie. Zewnętrznie leży warstwa włóknista [3.6]. W zależności od typu stawu mamy do czynienia z występowaniem niestałych składników, takich jak więzadła, łąkotki, krążki, kaletki i inne.

Rycina 2

Budowa kości na przykładzie kości długiej - piszczeli

Rycina 3

Schemat budowy stawu

UKŁAD MIĘŚNIOWY

systema musculare; muscular system

Zaliczamy tu mięśnie szkieletowe (musculi skeletales; skeletal muscles) zbudowane z włókien mięśniowych poprzecznie prążkowanych. Włókna te ułożone są w pęczki [4.1], a te formują brzuśce mięśniowe [4.2] o kształcie wrzecionowatym lub płaskim. Siła skurczu brzuśca poprzez ścięgna (tendo; tendon) [4.3] - wiązki włókien kolagenowych przyczepiające się do kości - co powoduje ruch w stawach [4.4]. Mięśnie mogą być zbudowane z wielu brzuśców (jeden za drugim) lub wielu głów (równolegle położonych). Mięśnie otoczone są tkanką łączną (omięsną; perimysium) [4.5], która wchodzi pomiędzy pęczki, tworząc łącznotkankowy szkielet mięśnia. Grupy mięśni otoczone są grubszymi błonami łącznotkankowymi - powięziami (fasciae). Mięśnie szkieletowe podlegają kontroli wolicjonalnej przez układ nerwowy somatyczny.

Mięsień serca (myocardium; heart muscle) także zbudowany jest z włókien mięśniowych poprzecznie prążkowanych obdarzonych autonomią działania.

Mięśnie gładkie (musculi glabri; smooth muscles) podlegają układowi autonomicznemu; znajdujemy je w ścianach naczyń, w gruczołach i w trzewach.

Rycina 4

Budowa mięśnia szkieletowego (kości i staw widoczne na przekroju)

UKŁAD NERWOWY

systema nervosum; nervous system

Układ nerwowy tworzą dwa typy komórek: komórki nerwowe - neurony zdolne do przekazywania informacji - i komórki glejowe o charakterze podporowym. Ośrodkowy układ nerwowy (systema nervosum centrale; central nervous system) składa się z mózgowia (encephalon; brain) [5.1] położonego w jamie czaszki i rdzenia kręgowego (medulla spinalis; spinal cord) [5.2] w kanale kręgowym.

Wypustki mózgowia - nerwy czaszkowe (nn. craniales; cranial nerves) [5.3] - i rdzenia kręgowego - nerwy rdzeniowe (nn. spinales; spinal nerves) [5.4] - tworzą obwodowy układ nerwowy (systema nervosum peryphericum; peripheral nervous system) odpowiadający za komunikację z tkankami i narządami. Kontrolę świadomą zapewniają struktury układu nerwowego somatycznego, a kontrolę nieuświadomioną - układ nerwowy autonomiczny reprezentowany przez pień współczulny oraz nerwy, sploty i zwoje autonomiczne.

Rycina 5

Schemat organizacji układu nerwowego

NARZĄDY ZMYSŁÓW

organa sensum; sensory organs

Są to wyspecjalizowane zespoły narządów i tkanek odpowiedzialne za odbiór specyficznych wrażeń czuciowych. Zaliczamy do nich narząd węchu, narząd wzroku, narząd przedsionkowo-ślimakowy (słuch i równowaga), narząd smaku oraz rozliczne receptory czucia ulokowane w skórze i tkankach organizmu.

UKŁAD SERCOWO-NACZYNIOWY

systema cardiovasculare; cardiovascular system

Rola układu naczyniowego, krwionośnego i chłonnego, czyli limfatycznego, polega na dostarczaniu tkankom substancji odżywczych i hormonów oraz odprowadzaniu produktów przemian tkankowych. W układzie naczyniowym (systema vasorum; vascular system) mamy część krwionośną oraz część chłonną.

Rycina 6

Schemat układu krążenia. Kolor czerwony - krew utlenowana. Kolor niebieski - krew odtlenowana

Krew (sanguis; blood) krąży, a chłonka (lympha; lymph) przepływa w układzie cew lub rur, które nazywa się naczyniami (vasa; vessels) - krwionośnymi i chłonnymi. Wyróżniamy w nich ścianę naczynia i jego zawartość (osocze, krwinki czerwone, białe, płytki krwi) poruszaną ośrodkowym narządem mięśniowym - sercem (cor; heart) [6.1]. Do układu naczyniowego należą narządy, w których krwinki powstają i niszczeją: szpik kostny, węzły chłonne oraz śledziona. Serce zbudowane jest z czterech jam: dwóch przedsionków i dwóch komór. Jednokierunkowy przepływ zapewniają zastawki serca położone między przedsionkami i komorami oraz w ujściach tętniczych. Naczynia, którymi krew dopływa do serca, to żyły (venae; veins). Naczynia, którymi krew z serca wypływa, to tętnice (arteriae; arteries). Krew odtlenowana (żylna) płynie żyłami głównymi (górną [6.2] i dolną [6.3]) do prawego przedsionka [6.4], dalej do prawej komory [6.5], skąd pniem płucnym [6.6] kieruje się do płuc, gdzie naczynia włosowate [6.7] oplatają pęcherzyki płucne. Dwutlenek węgla przechodzi z naczyń do pęcherzyków płucnych, a tlen z pęcherzyków do naczyń, gdzie wiązany jest w krwinkach czerwonych przez hemoglobinę - krew utlenowana (tętnicza). Żyłami płucnymi krew [6.8] napływa do lewego przedsionka [6.9], dalej do lewej komory [6.10], skąd przez aortę [6.11] i jej gałęzie dociera do sieci włosowatej narządów i tkanek [6.12]. Po oddaniu tlenu i pobraniu dwutlenku węgla układem żylnym wraca do prawego przedsionka.

Drogę krwi przez płuca nazywamy obiegiem małym, a przez pozostałe narządy i tkanki - obiegiem dużym. Krew z układu pokarmowego odpływa żyłą wrotną [6.13] do wątroby [6.14] i po przejściu przez żylno-żylną sieć dziwną [6.15] płynie do serca.

UKŁAD CHŁONNY

systema lymphaticum; lymphatic system

Naczynia chłonne [7.1] zbierają płyn zewnątrzkomórkowy, będący przesączem osocza krwi, poprzez węzły chłonne [7.2] i przewody chłonne [7.3] odprowadzają chłonkę do układu żylnego. Głównym naczyniem zbiorczym jest przewód piersiowy (ductus thoracicus; thoracic duct) [7.4] uchodzący do lewego kąta żylnego [7.5]. Płynie nim chłonka z całego ciała, z wyjątkiem prawej kończyny górnej, prawej połowy klatki piersiowej i prawej połowy głowy i szyi, które drenuje przewód chłonny prawy (ductus lymphaticus dexter; right lymphatic duct) [7.6]. Do ośrodkowych narządów układu należą grasica i śledziona. Układ ten drenuje tkanki oraz odpowiada za utrzymywanie odporności lokalnej i ogólnoustrojowej oraz obronę przed nowotworzeniem.

Rycina 7

Schemat układu chłonnego

UKŁAD KRWIOTWÓRCZY

systema sanguiniformis

Utworzony jest przez szpik kostny czerwony (medulla ossium rubra; red bone marrow) wypełniający przestrzenie między beleczkami istoty gąbczastej kości szkieletu osiowego i obręczy kończyn. Z komórek macierzystych powstają tu linie dojrzewania erytrocytów, leukocytów i trombocytów stanowiących elementy morfotyczne krwi i chłonki.

UKŁAD ODDECHOWY

systema respiratorium; respiratory system

Jak przedstawiono wyżej, odpowiada za wymianę gazową. Zbudowany jest z górnych dróg oddechowych: jamy nosowej (cavitas nasi; nasal cavity) [8.1] i ustnej (cavitas oris; oral cavity) [8.2], gardła (pharynx) 8.3] i krtani (larynx) [8.4] oraz dolnych dróg oddechowych: tchawicy (trachea) [8.5], rozdzielającej się na oskrzela główne (bronchi principales; main bronchi) [8.6] i dalej drzewo oskrzelowe (arbor bronchiale; bronchial tree) dostarczające powietrze do pęcherzyków płucnych. Płuca (pulmones; lungs) [8.7] są właściwym narządem wymiany gazowej zewnętrznej; znajdują się w jamie klatki piersiowej otoczone workami opłucnej (pleura).

Rycina 8

Schemat układu oddechowego

UKŁAD TRAWIENNY

systema digestorium; alimentary system

Przewód pokarmowy jest rurą służącą do homogenizacji, trawienia i wchłaniania składników odżywczych i wody w trakcie czynnego pasażu treści pokarmowej przez światło przewodu za pomocą jego ruchów perystaltycznych.

Rycina 9

Schemat układu trawiennego

Przewód pokarmowy rozpoczyna się szparą ust (rima oris; mouth) [9.1], za którą znajduje się jama ustna (cavitas oris; oral cavity) [9.2]. Dalej treść pokarmowa przechodzi kolejno do gardła (pharynx) [9.3], przełyku (esophagus) [9.4] i przez wpust do żołądka (ventriculus, gaster; stomach) [9.5]. Z żołądka treść pokarmowa jest przez odźwiernik [9.6] przesuwana do dwunastnicy (duodenum) [9.7], pierwszego odcinka jelita cienkiego (intestinum tenue; small intestine). Tam łączy się z żółcią produkowaną w wątrobie (hepar; liver) [9.8] i sokiem produkowanym w trzustce (pancreas) [9.9], które są doprowadzane do dwunastnicy przewodem żółciowym wspólnym [9.10] i przewodem trzustkowym [9.11]. Okresowo żółć jest magazynowana w pęcherzyku żółciowym [9.20]. Dalej w jelicie czczym (jejunum) [9.12] i krętym (ileum) [9.13] zachodzą kolejne etapy trawienia i proces wchłaniania substancji odżywczych zdegradowanych do prostych składników. Niestrawione resztki przez zastawkę krętniczo-kątniczą [9.14] dostają się do jelita grubego (intestinum crassum; large intestine). W kolejnych jego odcinkach: kątnicy [9.15], okrężnicy [9.16] i odbytnicy [9.17] następuje proces odzyskiwania wody i formowania mas kałowych, które przesuwane są do bańki odbytnicy [9.18]. Z bańki odbytnicy są usuwane dzięki tłoczni brzusznej i mięśniówce gładkiej przez odbyt (anus) [9.19] na zewnątrz.

Największa część przewodu pokarmowego znajduje się w jamie brzusznej, poczynając od żołądka. Struktury przewodu pokarmowego są tam objęte błoną surowiczą - otrzewną (peritoneum). Blaszki otrzewnej obejmują szczelinowatą przestrzeń - jamę otrzewnej (cavitas peritonealis; peritoneal cavity).

UKŁAD WEWNĄTRZWYDZIELNICZY

systema endocrinum; endocrine system

Gruczoły wydzielania wewnętrznego uwalniają swoje wydzieliny, zwane hormonami, do układu krążenia. Dzięki temu mogą oddziaływać na oddalone tkanki i narządy w obrębie całego ciała pod warunkiem istnienia tam dopływu krwi oraz występowania receptorów dla danego hormonu. Najwyższym poziomem układu wewnątrzwydzielniczego jest podwzgórze (hypothalamus) [10.1], będące jednocześnie najwyższym piętrem układu autonomicznego. Produkowane w jądrach podwzgórza hormony uwalniające i hamujące poprzez układ wrotny lejka przysadki docierają do przedniego płata przysadki (hypophysis) [10.2], gdzie sterują wydzielaniem hormonów tropowych, które z kolei za pośrednictwem krążenia systemowego docierają do obwodowych gruczołów wewnątrzwydzielniczych. Te poprzez swoje hormony odpowiadają za zmianę metabolizmu i funkcji docelowych narządów i tkanek.

Rycina 10

Schemat rozmieszczenia struktur układu wewnątrzwydzielniczego

Zarówno produkty metabolizmu, jak i stężenie hormonów zwrotnie wpływają na poziom wydzielania gruczołów obwodowych, przedniego płata przysadki i podwzgórza. Mechanizm ten nosi nazwę osi podwzgórzowo-przysadkowo-gruczołowej. Regulacji tej podlegają tarczyca (glandula throidea; thyroid gland) [10.3], nadnercza (gl.gl. suprarenales; suprarenal glands) [10.4], jądra (testes) [10.5], jajniki (ovaria; ovaries) [10.6], gruczoł sutkowy (gl. mammaria; mammary gland) [10.7] - jest gruczołem wydzielania zewnętrznego. Szyszynka (rytmy fizjologiczne) (gl. pinealis; pineal gland) [10.8], komórki C tarczycy i przytarczyce (gospodarka wapniowo-fosforanowa) (gl. parathyroidea; parthyroid gland) [10.9], trzustka (węglowodany) [10.10] i jelitowy układ APUD nie podlegają bezpośrednio kontroli przysadki. W układzie wewnątrzwydzielniczym obok hormonów dokrewnych, czyli gruczołowych i neurohormonów (z podwzgórza: liberyny, statyny, oksytocyna, wazopresyna), funkcjonują także wytwarzane w różnych narządach i tkankach hormony miejscowe (tkankowe), które, choć obecne we krwi, działają na tkanki otaczające miejsce powstania - pankreozymina, gastryna, sekretyna, peptydowy inhibitor żołądkowy, hormony łożyska, kininy, prostaglandyny, histamina, serotonina i inne.

UKŁAD MOCZOWO-PŁCIOWY

systema urogenitale; urogenital system

Układ moczowy oraz układ narządów płciowych są układami powiązanymi ze sobą pod względem rozwojowym, dlatego często omawiane są one łącznie jako układ moczowo-płciowy.

Narządami moczowymi albo moczotwórczymi są: nerki (ren; kidney) [11.1, 12.1], w których wytwarza się mocz; kielichy oraz miedniczki nerkowe [11.2, 12.2], położone wewnątrz nerki w tzw. zatoce nerkowej, do których ścieka mocz; moczowody (ureter) [11.3, 12.3], prawy i lewy, odprowadzające mocz z miedniczek; nieparzysty pęcherz moczowy (vesica urinaria; urinary bladder) [11.4, 12.4], zbiornik, w którym mocz przez pewien czas się zatrzymuje; cewka moczowa [11.5, 12.5], która odprowadza mocz z pęcherza moczowego. Miedniczki wraz z kielichami, moczowody, pęcherz moczowy oraz cewka moczowa stanowią drogi odprowadzające mocz z nerek. Mocz zawiera m.in. składniki będące wynikiem przemian azotowych produktów odżywczych oraz wodę.

Rycina 11

Schemat układu moczowo-płciowego u kobiety

Rycina 12

Schemat układu moczowo-płciowego u mężczyzny

Do narządów płciowych (organa genitalia; genitalia) należą narządy płciowe wewnętrzne: 1) gruczoły płciowe, wytwarzające komórki płciowe, jaja - jajnik [11.6] i plemniki - jadro [12.6]; 2) drogi je przewodzące, pochodne śródnercza i przewodów śródnercza (Wolffa) u mężczyzny (najądrze [12.7], nasieniowód [12.8], pęcherzyki nasienne [12.9]) oraz przewodów przyśródnerczowych (Müllera) u kobiety, które odprowadzają komórki płciowe (jajowód) [11.7], jak również je przyjmują (u kobiety) (macica [11.8], pochwa [11.9]); a także narządy płciowe zewnętrzne. Te ostatnie pochodzą z guzków, fałdów oraz wałów płciowych, zawiązujących się poniżej ujścia przewodu śródnercza i przyśródnerczowego do zatoki moczowo-płciowej. Zatoka moczowo-płciowa wytwarza się z przedniej części steku, przedłużającej się ku górze w pęcherz moczowy. U kobiety powstaje z niej tylko płytkie wgłębienie, przedsionek pochwy [11.10], u mężczyzny - długa cewka moczowa otoczona prąciem [12.10]. Ważnym gruczołem u mężczyzny jest gruczoł krokowy (prostata) [12.11].

UKŁAD POWŁOKOWY

systema integumentale; integumental system

Osłona pokrywająca całą powierzchnię ciała, tzw. powłoka wspólna, składa się z powłoki właściwej, czyli skóry i jej przydatków, oraz tkanki podskórnej. Do przydatków zalicza się gruczoły skóry (glandulae cutis; skin glands) [13.1] potowe i łojowe, włosy (pili; hairs) [13.2] i paznokcie (ungues; nails). Skóra jest narządem o budowie złożonej, warstwowej, przystosowanym do pełnienia wielu czynności: percepcji bodźców, termoregulacji ustroju, mechanicznej osłony, chemicznej bariery, resorpcji, osłony przed wysychaniem. Bierze udział w gospodarce wodno-mineralnej, gospodarce tłuszczowej, gospodarce witaminowej, wydzielaniu dokrewnym, amortyzacji sił działających od zewnątrz.

Rycina 13

Przekrój skóry i tkanki podskórnej

Naskórek (epidermis) [13.3] to ektodermalny nabłonek skóry, jest wielowarstwowym rogowaciejącym nabłonkiem płaskim, który pokrywa zewnętrzną powierzchnię skóry właściwej. Naskórek jest zdolny do różnicowania się, wytwarzając odrębne twory morfologiczne, takie jak gruczoły, włosy i paznokcie. Pod naskórkiem znajduje się skóra właściwa (corium) [13.4]. Ma ona budowę stosunkowo spoistą z powodu dużej zawartości włókien kolagenowych i sprężystych. Tkanka podskórna (tela subcutanea s. subcutis; subcutaneous tissue) [13.5] składa się z silniej lub słabiej rozwiniętego charakterystycznego i rozległego układu komór wypełnionych tkanką tłuszczową. Łączy skórę właściwą z głębiej położonymi tworami.