Madonna. W rytmie władzy. Tom 2 - Adrian Zawadzki

Kup ebooka

51.27 zł
42.55 zł (51,27 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Zaproszenie do lektury

Madonna od ponad czterdziestu lat wpływa na sposób, w jaki kultura popularna mówi o seksualności, religii, kobiecości, pieniądzach i władzy. Jej kariera wykracza daleko poza historię muzyki. To również opowieść o przemianach społecznych, rozwoju mediów, mechanizmach kapitalizmu i nieustannym sporze o granice artystycznej wolności. Kolejne albumy, teledyski i trasy koncertowe nie tylko odzwierciedlały zmieniający się świat, lecz także aktywnie uczestniczyły w kształtowaniu jego wyobrażeń.

Pierwszy tom monografii Madonna. W rytmie władzy, zatytułowany Reportaż dla początkujących, przybliżał biografię artystki, jej twórczość i najważniejsze etapy kariery. Drugi tom, Felietony dla średnio zaawansowanych, rozwija tę opowieść poprzez analizę zjawisk kulturowych, społecznych i ekonomicznych, których Madonna była uczestniczką, współtwórczynią lub szczególnie wyrazistym symbolem.

Punktem wyjścia jest pojęcie władzy. Rozumiem je szerzej niż finansowy sukces czy pozycję w przemyśle muzycznym. To również możliwość kształtowania własnego wizerunku, wpływania na normy społeczne, przekształcania symboli religijnych i kulturowych oraz decydowania o tym, jakie obrazy i idee docierają do milionów odbiorców. Madonna przez dziesięciolecia wykorzystywała tę pozycję do eksperymentowania z własną tożsamością, ale sama pozostawała częścią systemów, które narzucają artystom określone oczekiwania.

W kolejnych felietonach przyglądam się jej działalności z perspektywy feminizmu, socjologii, ekonomii, prawa, religioznawstwa i studiów nad kulturą queerową. Analizuję między innymi znaczenie kampu, rolę mody w konstruowaniu kobiecej tożsamości, wpływ technologii na wizerunek ciała, ekonomię samplingu oraz przemiany przemysłu koncertowego. Osobne miejsce zajmują duchowe poszukiwania Madonny, jej zainteresowanie kabałą, działalność humanitarna w Malawi oraz relacje z kulturami, z których czerpała artystyczne inspiracje.

Ważną częścią książki są sprzeczności towarzyszące jej karierze. Madonna podważała tradycyjne wyobrażenia o kobiecości, jednocześnie uczestnicząc w przemyśle czerpiącym ogromne zyski z kobiecego wyglądu. Promowała niezależność, stając się jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek współczesnej kultury. Wspierała środowiska marginalizowane, korzystając zarazem z uprzywilejowanej pozycji globalnej gwiazdy. Te napięcia pozwalają spojrzeć na jej twórczość szerzej niż przez pryzmat sukcesów, skandali i medialnych kontrowersji.

Felietony dla średnio zaawansowanych łączą analizę kulturową ze swobodniejszą formą wypowiedzi. Obok konkretnych wydarzeń, dzieł i dokumentów pojawiają się interpretacje, polemiki oraz refleksje nad współczesnością. Ważne miejsce zajmują również ludzie współtworzący dorobek Madonny: producenci, projektanci, choreografowie, tancerze, muzycy i przedstawiciele środowisk artystycznych, których wkład często pozostaje w cieniu nazwiska światowej gwiazdy.

Madonna stanowi dla mnie szczególnie interesujący przykład artystki, której twórczość pozwala badać znacznie szersze mechanizmy kultury. Jej historia pokazuje, jak bunt staje się produktem, jak seksualność może funkcjonować jako narzędzie emancypacji i komercji, w jaki sposób moda wytwarza społeczne znaczenia oraz dlaczego starzenie się kobiety nadal wywołuje publiczne spory. To zagadnienia dotyczące nie tylko jednej piosenkarki, lecz także społeczeństwa, które przez kolejne dekady obserwowało jej przemiany.

Zapraszam do lektury drugiego tomu Madonny. W rytmie władzy. Po biograficznym Reportażu dla początkujących przyszedł czas na Felietony dla średnio zaawansowanych - bardziej analityczne, polemiczne i skupione na znaczeniach ukrytych za widowiskiem.

Madonna pozostaje bohaterką tej książki, ale równie ważni są jej odbiorcy, krytycy i świat, w którym funkcjonuje. Bo historia jednej z największych gwiazd popu jest także historią naszych wyobrażeń o wolności, sukcesie, pięknie, seksualności i władzy.

Adrian Zawadzki

Madonna kontra strażnicy moralności

Cenzura, religia i wojny kulturowe

Konflikty Madonny z instytucjami religijnymi, konserwatywnymi organizacjami społecznymi i rozmaitymi mechanizmami cenzury należą do najbardziej charakterystycznych zjawisk w historii jej kariery. Nie powinny być jednak traktowane wyłącznie jako seria efektownych skandali towarzyszących promocji kolejnych albumów. Pozwalają bowiem obserwować znacznie szerszy proces: przemiany sposobów, w jakie nowoczesne społeczeństwa negocjują granice między wolnością ekspresji, moralnością, ochroną nieletnich, religią, interesami rynku i prawem jednostki do samodzielnego decydowania o odbieranych treściach. Madonna regularnie pojawiała się właśnie tam, gdzie granice te stawały się szczególnie niepewne, a konkurujące ze sobą instytucje usiłowały narzucić własne rozumienie tego, co dopuszczalne.

W odróżnieniu od analizy symboliki religijnej w jej twórczości przedmiotem zainteresowania nie jest tutaj samo znaczenie krzyża, seksualnej prowokacji czy obrazu uznawanego za bluźnierczy, lecz reakcja instytucji dysponujących rzeczywistymi narzędziami wpływu: stacji telewizyjnych, korporacji, organizacji rodzicielskich, Kościołów, władz lokalnych, sądów i organów administracyjnych. Madonna nie ścierała się zatem wyłącznie z abstrakcyjnie rozumianą "moralnością". Jej kariera wielokrotnie przecinała się z konkretnymi strukturami, które próbowały określać, co można nadawać, sprzedawać, reklamować i publicznie prezentować. W tym sensie historia jej konfliktów jest także historią instytucjonalnej władzy nad kulturą: jej zakresu, ograniczeń i sposobów wywierania nacisku.

Jednym z najważniejszych kontekstów była amerykańska debata dotycząca treści muzycznych, prowadzona w połowie lat osiemdziesiątych. Parents Music Resource Center (PMRC), organizacja powstała w 1985 roku i kojarzona przede wszystkim z Tipper Gore oraz grupą wpływowych politycznie kobiet z Waszyngtonu, nie została utworzona specjalnie po to, by walczyć z Madonną. Jej przedstawicielki domagały się przede wszystkim wyraźniejszego informowania konsumentów o treściach seksualnych, przemocy i odniesieniach do narkotyków w popularnych nagraniach muzycznych. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych rezultatów tej debaty stały się oznaczenia "Parental Advisory". Madonna doskonale wpisywała się jednak w atmosferę sporu, ponieważ jej ogromna popularność wśród nastolatek, prowokacyjny wizerunek i ostentacyjna niezależność uosabiały zjawiska budzące niepokój części konserwatywnych rodziców.

Warto dostrzec charakterystyczną różnicę w rozumieniu odpowiedzialności. Dla środowisk domagających się ograniczeń zasadniczym problemem był wpływ przekazów medialnych na młodych odbiorców. Z perspektywy Madonny problem polegał natomiast na niezdolności części dorosłych do prowadzenia otwartej rozmowy z dziećmi o seksie, pożądaniu i własnym ciele. Konflikt nie dotyczył więc wyłącznie piosenek ani scenicznych kostiumów, lecz dwóch konkurencyjnych wizji wychowania. Pierwsza zakładała, że określone treści należy filtrować, zanim dotrą do młodzieży. Druga, bliższa publicznej postawie Madonny, opierała się na przekonaniu, że zakaz nie usuwa seksualności z życia człowieka, lecz jedynie spycha ją w sferę milczenia. Obie perspektywy odwoływały się do dobra młodych odbiorców, ale proponowały odmienne sposoby jego ochrony.

Napięcie to powracało przez kolejne dekady. Konserwatywni krytycy pytali, czy artysta powinien ponosić odpowiedzialność za społeczny wpływ rozpowszechnianych obrazów. Madonna przeciwstawiała temu przekonanie, że odbiorcy i ich rodziny nie mogą całkowicie przenosić własnej odpowiedzialności moralnej na wykonawczynię muzyki popularnej. W takim ujęciu cenzura stawała się nie tylko ograniczeniem swobody twórczej, lecz także formą infantylizacji publiczności. Jednocześnie spór ujawniał rzeczywistą trudność: prawo dorosłych do swobodnego wyboru treści nie rozstrzyga automatycznie kwestii ochrony dzieci. Dlatego tak istotne pozostaje odróżnienie oznaczania materiałów przeznaczonych dla określonych grup wiekowych od prób uniemożliwienia ich odbioru całemu społeczeństwu.

Najbardziej rozpoznawalny konflikt instytucjonalny rozpoczął się wokół Like a Prayer w 1989 roku. Szczególne znaczenie miał fakt, że piosenka funkcjonowała jednocześnie w dwóch porządkach: artystycznym i reklamowym. Pepsi zawarła z Madonną wielomilionową umowę, wykorzystując utwór w utrzymanej w rodzinnej, sentymentalnej estetyce reklamie, podczas gdy oficjalny teledysk wyreżyserowany przez Mary Lambert posługiwał się obrazami płonących krzyży, religijnej ekstazy, przemocy rasowej oraz erotyzowaną figurą czarnoskórego świętego. Korporacja chciała zatem skorzystać z kulturowej energii Madonny, lecz nie uzyskała pełnej kontroli nad sposobem, w jaki artystka wykorzysta piosenkę poza przestrzenią reklamy. To rozróżnienie okazało się decydujące, ponieważ oba przekazy, choć oparte na tym samym utworze, odwoływały się do zupełnie innych oczekiwań publiczności.

Kiedy teledysk wywołał protesty środowisk chrześcijańskich, problem artystyczny szybko przekształcił się w problem biznesowy. Pepsi musiała ocenić, czy korzyści ze współpracy z jedną z największych gwiazd muzycznych przewyższają ryzyko bojkotu jej produktów przez oburzonych konsumentów. Ostatecznie reklamę wycofano, a wydarzenie stało się modelowym przykładem konfliktu między komercyjnym wykorzystywaniem prowokacyjnego wizerunku a obawą korporacji przed rzeczywistymi konsekwencjami transgresji. Reklamodawca chciał bowiem skorzystać z buntowniczości artystki, ale nie był przygotowany na ponoszenie pełnych kosztów jej niezależności.

Nie należy jednak przedstawiać tej historii jako prostego ciągu zdarzeń, w którym Watykan wydaje rozkaz, Pepsi kapituluje, a Madonna od początku przewiduje każdy etap kryzysu. Bardziej przekonująca jest interpretacja wskazująca na zderzenie trzech odmiennych logik. Środowiska religijne dążyły do ochrony granic uznawanej przez siebie świętości, Pepsi koncentrowała się na zabezpieczeniu wartości marki, a Madonna chciała zachować autonomię artystyczną pomimo wielomilionowej współpracy z reklamodawcą. Każda ze stron działała według innych kryteriów, dlatego konfliktu nie można sprowadzić wyłącznie do starcia religii z popkulturą. Było to również starcie odmiennych sposobów zarządzania ryzykiem, reputacją i społecznym znaczeniem obrazu.

Największym sukcesem Madonny okazało się to, że skandal nie doprowadził do trwałego załamania jej pozycji zawodowej. Przeciwnie, ogromne zainteresowanie zwiększyło kulturową rangę Like a Prayer i dodatkowo utrwaliło wizerunek artystki, której nawet potężna korporacja nie potrafi całkowicie podporządkować własnym interesom. Nie oznacza to jednak, że każdy bojkot automatycznie staje się reklamą. Podobny mechanizm może równie dobrze zwiększyć rozpoznawalność, jak i spowodować rzeczywiste straty finansowe, utratę partnerów biznesowych czy ograniczenie dystrybucji. Ostateczny rezultat zależy od wielu czynników, w tym od siły marki, postawy odbiorców i zdolności artysty do funkcjonowania poza pojedynczym kanałem promocji.

Kolejnym ważnym etapem była Blond Ambition World Tour w 1990 roku. Spory wokół koncertów pokazywały, że granica między krytyką moralną a próbą ograniczenia dostępu do widowiska bywa wyjątkowo cienka. Seksualna choreografia Like a Virgin, religijna symbolika, gorsety, odniesienia do masturbacji i otwarte podważanie katolickich norm obyczajowych sprawiały, że część środowisk religijnych postrzegała spektakl nie jako zwykły koncert, lecz jako świadomą prowokację wymierzoną w wyznawany przez nie system wartości. Kontrowersje dotyczyły zatem nie tylko samego repertuaru, lecz przede wszystkim sposobu wykorzystania ciała i symboli religijnych w publicznym przedstawieniu.

Madonna odpowiadała, odwołując się do wolności artystycznej. Jej argumentacja była stosunkowo prosta, lecz istotna: teatr i koncert nie są katechezą, a przedstawienie seksualności lub wykorzystanie symbolu religijnego nie oznacza automatycznie zachęcania odbiorców do określonego zachowania. Artysta może przedstawiać fantazję, konflikt, prowokację czy obrazoburczą sytuację, nie formułując tym samym dosłownej instrukcji postępowania. Takie stanowisko przesuwało spór z poziomu moralnej oceny dzieła na poziom prawa do jego publicznego prezentowania. Nie wymagało od krytyków uznania koncertu za wartościowy ani stosowny. Wymagało natomiast odróżnienia osobistego sprzeciwu wobec określonej treści od żądania jej instytucjonalnego zakazania.

Właśnie tutaj wojny kulturowe wokół Madonny osiągały szczególnie interesujący wymiar. Instytucja religijna ma prawo uznać dzieło za bluźniercze, krytykować je i zachęcać wiernych do rezygnacji z jego oglądania. Znacznie bardziej problematyczna sytuacja powstaje wtedy, gdy moralne potępienie ma zostać przekształcone w administracyjny zakaz obejmujący również osoby niepodzielające danej doktryny. Madonna wykorzystywała tę różnicę wyjątkowo skutecznie, ponieważ pozwalała jej przedstawiać konflikt nie jako spór dotyczący gustu lub obyczajowej wrażliwości, lecz jako debatę o zasadzie wolności ekspresji w pluralistycznym społeczeństwie.

Nie oznacza to oczywiście, że artystka zawsze reprezentowała pogłębioną refleksję filozoficzną, a jej krytycy pozostawali wyłącznie przedstawicielami obyczajowego konserwatyzmu pozbawionymi argumentów. Wolność twórcza nie zwalnia z odpowiedzialności za społeczne konsekwencje własnych dzieł, podobnie jak prawo do krytyki nie usprawiedliwia automatycznie prób ograniczania cudzej ekspresji. Prowokowanie wyłącznie w celu zdobycia rozgłosu może być równie instrumentalne jak wykorzystywanie moralnego oburzenia do budowania kapitału politycznego. Madonna wielokrotnie korzystała z faktu, że protesty i potępienie mogą zwiększać widzialność artysty. Nie wynika jednak z tego, że każda jej kontrowersyjna decyzja była pozbawiona rzeczywistej treści artystycznej.

Jeszcze wyraźniej problem cenzury ujawnił się wraz z publikacją książki Sex w 1992 roku. Wydawnictwo przetestowało nie tylko tolerancję obyczajową odbiorców, lecz także odmienne przepisy dotyczące pornografii, nagości i dystrybucji materiałów erotycznych na poszczególnych rynkach. Fotografia uznawana w jednym kraju za dopuszczalną sztukę erotyczną w innym mogła podlegać ograniczeniom wynikającym z lokalnych regulacji. Sama definicja tego, co należy traktować jako pornografię, a co jako artystyczne przedstawienie seksualności, pozostawała przedmiotem sporów prawnych i społecznych. Książka Madonny znalazła się zatem w przestrzeni, w której decyzje estetyczne zaczynały mieć bezpośrednie konsekwencje instytucjonalne.

Przykład ten ujawnia problem często pomijany w opowieściach o globalnych gwiazdach. Globalizacja kultury nie oznacza istnienia jednolitego prawa ani wspólnego systemu moralnego. Ten sam produkt po przekroczeniu granicy państwowej podlega odmiennym regulacjom dotyczącym nagości, homoseksualności, religii, pornografii czy ochrony nieletnich. Sex nie był więc wyłącznie jednym międzynarodowym skandalem, lecz zjawiskiem wywołującym różnorodne reakcje, zależne od lokalnego kontekstu społecznego i prawnego. To, co dla jednych odbiorców stanowiło przykład artystycznej odwagi, dla innych było naruszeniem norm obyczajowych lub przekroczeniem granic dopuszczalnej reprezentacji seksualności.

W przypadku podobnych publikacji ograniczenia mogły paradoksalnie zwiększać atrakcyjność produktu. Przedmiot zakazany albo trudno dostępny zyskuje aurę wyjątkowości, a jego zdobycie może być przez odbiorcę postrzegane jako uczestnictwo w czymś, czego władza próbuje zabronić. Mechanizm ten jest znacznie starszy niż kariera Madonny. Historia literatury, kina i fotografii erotycznej zawiera liczne przykłady dzieł, których reputację wzmacniały zakazy, konfiskaty, procesy sądowe czy publiczne kampanie potępienia. Ograniczenie dostępności nie musi więc prowadzić do ograniczenia zainteresowania. Niekiedy właśnie niedostępność staje się jednym z najważniejszych elementów kulturowej legendy produktu.

Madonna potrafiła funkcjonować w tej logice wyjątkowo sprawnie. Jej marka była już tak silnie związana z przekraczaniem granic, że każda próba ograniczenia dystrybucji mogła zostać włączona do opowieści o kobiecie piętnowanej za odmowę podporządkowania się obowiązującym normom. Cenzor stawał się w takim ujęciu niezamierzonym uczestnikiem promocji, ponieważ potwierdzał przekonanie, że produkt rzeczywiście jest tak niebezpieczny, jak sugerowała jego reputacja. Nie oznaczało to jednak, że Madonna zawsze kontrolowała konsekwencje podobnych sytuacji. Mogła wykorzystywać medialny rozgłos, ale nie mogła zagwarantować, że zainteresowanie odbiorców przełoży się na trwały sukces.

Nie należy zatem przedstawiać Sex

Redaktor Jarosław Kowal

Korektor Adrianna Górniak

Korektor Ilona Bacherek

Projektant okładki Adrian Zawadzki

Dedykuję mamie Renacie Zawadzkiej, Magdalenie Kalinowskiej, Wiktorowi Kalinowskiemu, Angelice Kalinowskiej, Jagodzie Michalak, Paulinie Piotrowskiej, Joannie Sochańskiej, Natalii Prajzendanc, Edycie Rycerz, Magdalenie Cherkowskiej-Skrzat i naszym rodzinom

Ilustrator AdI

? Adrian Zawadzki, 2026

? Adrian Zawadzki, projekt okładki, 2026

? AdI, ilustracje, 2026

Madonna od ponad czterech dekad zmienia sposób, w jaki kultura mówi o kobiecości, seksualności, religii, władzy i starzeniu się. Ta książka analizuje jej albumy, teledyski, trasy i kolejne wcielenia przez pryzmat feminizmu, queer studies, kapitalizmu, mody, technologii, prawa i kultury cyfrowej. To interdyscyplinarny portret ikony, która z własnej tożsamości uczyniła jedno z najważniejszych dzieł współczesnego popu.

Praca ukazuje się w 2 tomach - Dla początkujących i Dla średnio zaawansowanych.

ISBN 978-83-8467-806-0

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero