2IANKwiecień 1950Kolonia, Niemcy
Mniej więcej w połowie przypadków próbowali uciekać.
Wspólnik Iana Grahama przez chwilę za nim nadążał, ale choć Tony był ponad dziesięć lat młodszy od Iana, był też od niego niższy o pół głowy, i dłuższe nogi Iana szybciej przybliżały go do ich zdobyczy: ubranego w szary garnitur mężczyzny w średnim wieku, który właśnie rozpaczliwie próbował ominąć jakąś niemiecką rodzinę wychodzącą z plaży i niosącą mokre ręczniki. Ian przyspieszył, poczuł, jak spada mu kapelusz. Nie zaprzątał sobie głowy wołaniem, żeby mężczyzna się zatrzymał. Oni nigdy się nie zatrzymywali. Biegliby na kraniec świata, byleby tylko uciec od tego, co zrobili.
Zaskoczona niemiecka rodzina zatrzymała się i patrzyła. Matka niosła pęk plażowych zabawek - łopatkę, czerwone wiaderko pełne mokrego piasku. Skręcając, Ian wyrwał jej wiaderko z ręki, krzyknął: "Przepraszam...", zwolnił na tyle, żeby wymierzyć, po czym cisnął to wiaderko wprost pod nogi uciekającego mężczyzny. Ten zachwiał się, potknął, znów rzucił się do ucieczki, ale wtedy Tony wyprzedził Iana i powalił uciekającego chwytem za nogi. Ian niezgrabnie wyhamował, patrząc, jak tamci dwaj się turlają. Czuł, że jego klatka piersiowa unosi się i opada niczym miech. Podniósł wiaderko i oddał je zdumionej Niemce, kłaniając się z lekkim uśmiechem.
- Do usług, szanowna pani.
Odwracając się w stronę ofiary, zobaczył skulonego na ścieżce jęczącego mężczyznę oraz pochylonego nad nim Tony'ego.
- Lepiej trzymaj pięści przy sobie - ostrzegł wspólnika.
- Dosięgnął go ciężar jego grzechów, a nie moja pięść. - Tony Rodomowski wyprostował się. Miał dwadzieścia sześć lat, oliwkową cerę, ciemne, świdrujące oczy Europejczyka i niechlujny jankeski krok. Ian trafił na niego po wojnie: wtedy Tony był młodym sierżantem polsko-węgierskiego pochodzenia, wychowanym w Queens i noszącym najbardziej wygnieciony mundur, jaki Ian kiedykolwiek miał nieszczęście zobaczyć.
- Nieźle podkręciłeś to wiaderko - ciągnął wesoło Tony. - Tylko mi nie mów, że należałeś do Yankeesów.
- W dwudziestym dziewiątym grałem w zawodach kręglarskich przeciwko drużynie z Eton. - Ian podniósł sponiewieraną fedorę i włożył ją na ciemne włosy poprzetykane siwizną od czasu walk na plaży Omaha. - Zajmiesz się nim?
Tony spojrzał na mężczyznę na ziemi.
- Co pan na to? Będziemy kontynuowali rozmowę, którą prowadziliśmy, zanim wspomniałem o pewnym lesie w Estonii i rozmaitych działaniach, jakie pan tam wykonywał, a pan postanowił przećwiczyć bieg na pięćdziesiąt metrów?
Mężczyzna rozpłakał się, a Ian spojrzał na niebieskie połyskliwe jezioro, jak zwykle próbując stłumić poczucie rozczarowania. Człowiek zalewający się łzami był Sturmbannführerem SS w Einsatzgruppe D, który w 1941 roku rozkazał rozstrzelać w Estonii sto pięćdziesiąt osób. "Albo jeszcze więcej", pomyślał Ian. Te wschodnie szwadrony śmierci zakopały w płytkich rowach setki tysięcy ludzi. W swoim wiedeńskim biurze miał jednak dokumenty zaświadczające o rozstrzelaniu tylko tych stu pięćdziesięciu: zeznania dwóch osób o drżących dłoniach i poszarzałych twarzach, które zdołały stamtąd uciec. Sto pięćdziesiąt ofiar wystarczyło, żeby postawić tego potwora przed sądem i być może założyć mu pętlę na szyję.
Takie chwile powinny być wspaniałe, ale nigdy nie były. Na żywo potwory zawsze wyglądały bardzo zwyczajnie i żałośnie.
- Niczego takiego nie zrobiłem - wykrztusił mężczyzna przez łzy. - Nie zrobiłem tych rzeczy, o których mówiliście.
Ian spojrzał na niego.
- Robiłem tylko to, co inni. To, co mi kazali. To było legalne...
Ian przykląkł obok niego na kolano i jednym palcem uniósł jego brodę. Zaczekał, aż zaczerwienione oczy spojrzą w jego oczy.
- Nie interesuje mnie, co ci kazali - powiedział cicho. - Nie interesuje mnie, czy wtedy to było legalne. Nie interesują mnie twoje usprawiedliwienia. Jesteś służalczym, bezdusznym pachołkiem, który pociągał za spust, i dopilnuję, żebyś stanął przed sądem.
Mężczyzna tylko się wzdrygnął. Ian wstał i odwrócił się, dusząc w sobie świeżą, dziką wściekłość, zanim zdążyła z niego wytrysnąć i skłonić go do stłuczenia tego człowieka na miazgę. Te przeklęte słowa o "rozkazach" zawsze sprawiały, że miał ochotę podrzynać gardła. "Wszyscy to powtarzają, prawda?" W takich chwilach ogarniała go chęć chwycenia ich za szyję i patrzenia w ich oszołomione oczy, gdy będą umierali, bełkocząc te swoje usprawiedliwienia.
"Bezmyślne zwierzę osądzi rzecz słuszniej niż wy, rozumni ludzie!..."* Ian powoli wypuścił powietrze. "Ale nie ja". Kontrola była tym, co odróżniało ludzi od zwierząt, a oni byli zwierzętami.
- Pilnuj go do czasu aresztowania - polecił oschle Tony'emu, a potem wrócił do hotelu, żeby zadzwonić.
- Bauer - wychrypiał głos w słuchawce.
Ian przysunął słuchawkę do prawego ucha - na lewe lekko niedosłyszał od czasu niefortunnego nalotu w Hiszpanii w 1937 roku - i przeszedł na niemiecki, choć wiedział, że mimo wielu lat spędzonych za granicą wciąż pobrzmiewają w nim zimne brytyjskie dźwięki.
- Mamy go.
- Hm. Zacznę naciskać na prokuratora w Bonn, żeby wytoczył temu sukinsynowi proces.
- Przyciśnij go porządnie, Fritz. Chcę, żeby ten sukinsyn stanął przed najsurowszym sędzią.
Fritz Bauer coś mruknął. Ian wyobraził sobie przyjaciela siedzącego za biurkiem w Brunszwiku: jego łysiejącą głowę okalały kępy siwych włosów i jak zwykle palił papierosa. W czasie wojny uciekł z Niemiec do Danii, a potem do Szwecji, cudem unikając żółtej gwiazdy przyszytej do rękawa i wywózki na wschód. Poznali się z Ianem po pierwszym procesie w Norymberdze. Ian zwrócił się do Bauera kilka lat temu, gdy zespoły dochodzeniowe oficjalnie zajmujące się zbrodniami wojennymi rozwiązano z powodu braku funduszy i Ian zaczął działać na własną rękę razem z Tonym.
- My będziemy tropili winnych - zaproponował przy szklaneczce szkockiej i po wypaleniu połowy paczki papierosów - a ty dopilnujesz, żeby ich osądzono.
- Nie zostaniemy przyjaciółmi - ostrzegł go Bauer z niewesołym uśmiechem i miał rację. Człowiek, którego dziś złapali, mógł za popełnione zbrodnie trafić do więzienia, dostać symboliczną karę albo w ogóle uniknąć procesu. Od zakończenia wojny minęło pięć lat i życie toczyło się dalej. Kogo obchodziło karanie winnych?
- Niech pan ich zostawi w spokoju - doradził niedawno Ianowi pewien sędzia. - Naziści są pokonani, już po nich. Niech się pan martwi Ruskimi, nie Niemcami.
- Pana martwi kolejna wojna - odrzekł spokojnie Ian. - Ktoś musi posprzątać po ostatniej.
- Kto jest następny na twojej liście? - spytał teraz Bauer przez telefon.
"Die Jägerin", pomyślał Ian. Łowczyni. Tylko że od lat nie było żadnych tropów, które wskazywałyby miejsce jej pobytu.
- Tropię strażnika z Sobiboru. Po powrocie do Wiednia zaktualizuję jego teczkę.
- Twoje centrum zdobywa sławę. Trzecie aresztowanie w tym roku...
- To same płotki.
Większe ryby - Eichmann, Mengele, Stangl - były daleko poza zasięgiem Iana, ale niewiele go to obchodziło. Nie mógł wywierać nacisku na obce rządy, nie umiał toczyć wielkich bojów o deportację, ale mógł szukać pomniejszych zbrodniarzy wojennych, którzy ukryli się w Europie. A było ich bardzo wielu: urzędników i strażników z obozów, funkcjonariuszy, którzy w czasie wojny odegrali jakąś rolę w wielkiej machinie śmierci. Nie wszystkich można było osądzić w Norymberdze. Brakowało do tego ludzi, pieniędzy, a nawet zainteresowania działaniem na tak wielką skalę. Dlatego tylko niewielu zbrodniarzy trafiało przed sąd - w niektórych wypadkach decydowało to, ile osób zmieści się na ławie oskarżonych, co Ianowi wydawało się przerażająco ponurą ironią losu - a pozostałych po prostu odsyłano do domu. Po wojnie wracali do rodzin, odwieszali mundury, być może przyjmowali nowe nazwiska albo przeprowadzali się do innego miasta, jeśli byli na tyle ostrożni... ale w gruncie rzeczy po prostu wracali do Niemiec i udawali, że wojna nigdy się nie wydarzyła.
Czasami ludzie pytali Iana, dlaczego porzucił szorstki urok pracy korespondenta wojennego na rzecz upartej, mozolnej, długiej i męczącej pogoni za zbrodniarzami wojennymi. Wcześniej życie upływało mu na podążaniu za kolejną bitwą i kolejną historią, gdziekolwiek się działa, od dojścia Franco do władzy w Hiszpanii do upadku Linii Maginota i wszystkiego, co wydarzyło się później. Żeby zdążyć w terminie, wystukiwał artykuł, kuląc się pod plandeką, która prawie w ogóle nie chroniła przed skwarnym pustynnym słońcem, grał w pokera w zbombardowanym hotelu, czekając na transport, siedział po kolana w morskiej wodzie i wymiotował, gdy statek desantowy z wymęczonymi żołnierzami zbliżał się do plaży... Przerażenie i marazm, marazm i przerażenie, wieczne oscylowanie między jednym a drugim w imię dołączenia do artykułu stopki ze swoim nazwiskiem.
Zamienił to wszystko na maleńkie biuro w Wiedniu, w którym piętrzyły się listy, na niekończące się wywiady z nieufnymi świadkami i zrozpaczonymi uchodźcami. Tu nie było mowy o eksponowaniu swojego nazwiska.
- Dlaczego? - spytał go Tony wkrótce po tym, jak zaczęli ze sobą pracować. - Dlaczego zrezygnowałeś z tamtego i zdecydowałeś się na to? - dodał, wskazując cztery ściany ich ponurego biura.
Ian krzywo się uśmiechnął.
- Bo tak naprawdę to jedno i to samo. Opowiadanie światu o okropieństwach, które się wydarzyły. Tylko na co się zdały te wszystkie słowa, które wystukiwałem w czasie wojny? Na nic.
- Ej, znałem w wojsku mnóstwo chłopaków, którzy żyli dla twoich artykułów. Mówili, że oprócz Erniego Pyle'a tylko ty pisałeś dla piechurów w terenie, a nie dla generałów w namiotach.
Ian wzruszył ramionami.
- Gdybym oberwał w czasie bombardowania Berlina, kiedy towarzyszyłem załodze lancastera, albo gdyby w mój statek trafiła torpeda, kiedy wracałem z Egiptu, znalazłoby się stu innych pismaków na moje miejsce. Ludzie chcą czytać o wojnie. Ale teraz nie ma wojny i nikt nie ma ochoty słuchać o zbrodniarzach wojennych, którzy pozostają na wolności. - Ian wskazał cztery ściany biura podobnym gestem jak przed chwilą Tony. - Teraz nie piszemy nagłówków, tylko je tworzymy, aresztowanie po aresztowaniu. Jeden mozolny ślad tuszu drukarskiego po drugim. I inaczej niż w wypadku artykułów, które pisałem o wojnie, niewiele osób ustawia się w kolejce, żeby wykonać za nas tę robotę. Co my tu robimy? Osiągamy coś o wiele ważniejszego niż to wszystko, co zdołałem powiedzieć w artykułach. Bo nikt nie ma ochoty słuchać, co mamy do powiedzenia, a ktoś musi skłonić ludzi, żeby nas wysłuchali.
- Dlaczego więc nie napiszesz o tych, których złapaliśmy? - odparł Tony. - Może więcej ludzi zacznie słuchać, jeśli pod takim artykułem zobaczą twoje nazwisko.
- Już skończyłem z pisaniem zamiast robienia. - Ian nie napisał ani słowa od czasu procesów w Norymberdze, mimo że był dziennikarzem od dziewiętnastego roku życia, gdy jako tyczkowaty chłopak wybiegł z domu ojca, krzycząc, że zamierza zarabiać na życie cholernie dobrą pracą, zamiast spędzać dni, sącząc szkocką w klubie i marudząc, że kraj schodzi na psy. Po przeszło piętnastu latach przy maszynie do pisania, na której doskonalił swoje umiejętności pisarskie, żeby jego teksty mogły ciąć jak brzytwa, wątpił, by jeszcze kiedykolwiek miał podpisać artykuł swoim nazwiskiem.
Zamrugał, uświadamiając sobie, jak długo bujał w obłokach ze słuchawką przystawioną do ucha.
- Co mówiłeś, Fritz?
- Powiedziałem, że trzy aresztowania w ciągu roku to powód do świętowania - powtórzył Fritz Bauer. - Wypij coś mocniejszego i porządnie się wyśpij.
- Nie wyspałem się porządnie od czasu bombardowania Londynu - zażartował Ian, po czym się rozłączył.
Tej nocy śnił wyjątkowo okropne koszmary. Były w nich poskręcane spadochrony zaplątane w czarne drzewa. Obudził się ze stłumionym krzykiem w anonimowej ciemności pokoju hotelowego.
- Nie ma spadochronu - powiedział, a serce waliło mu tak bardzo, że prawie nie słyszał swojego głosu. - Nie ma spadochronu. Nie ma spadochronu. - Podszedł nagi do okna, gwałtownym ruchem otworzył okiennice, żeby spojrzeć na nocne niebo, i zapalił papierosa, który smakował jak kanister z benzyną. Wypuścił dym, oparł się o parapet, żeby popatrzeć na spowite ciemnością miasto. Miał trzydzieści osiem lat, pędził za wojną przez pół globu, a teraz owładnięty bezgranicznym wściekłym głodem tkwił przy oknie do rana i myślał o kobiecie stojącej na brzegu jeziora Rusałka.
***
- Musisz się z kimś przespać - doradził mu Tony.
Ian zignorował go, pisząc dla Bauera krótki raport na maszynie, którą nosił ze sobą, odkąd biegał po pustyni za żołnierzami Pattona. Znów byli w Wiedniu, szarym i ponurym, ze spaloną skorupą opery narodowej, pozostającą świadkiem niedawnej wojny, ale i tak o wiele lepszym niż Kolonia, która po bombardowaniach przypominała gruzowisko i w zasadzie wciąż była placem budowy otoczonym łańcuchem jezior.
Tony zmiął arkusz papieru i rzucił nim w Iana.
- Słyszysz, co do ciebie mówię?
- Nie. - Ian rzucił papier z powrotem. - Wywal to do kosza, nie mamy sekretarki, która po tobie posprząta. - W wiedeńskim Centrum Dokumentowania Spraw Uchodźców przy Mariahilferstrasse znajdowało się niewiele rzeczy. Grupy dochodzeniowe do spraw zbrodni wojennych, w których Ian pracował zaraz po wojnie, potrzebowały funkcjonariuszy, kierowców, specjalistów od przesłuchań, lingwistów, patologów, fotografów, maszynistek, prawników - były to zespoły złożone z co najmniej dwudziestu ludzi, porządnie urządzone i dysponujące dużymi budżetami. (Nie żeby kiedykolwiek to wszystko dostawały, ale przynajmniej się o to starały). W tym centrum pracowali tylko Tony, pełniący funkcję kierowcy, specjalisty od przesłuchań i lingwisty, oraz Ian, który wziął na siebie obowiązki maszynistki, urzędnika i bardzo kiepskiego fotografa. Roczna renta Iana po dawno zmarłym ojcu ledwie starczała na czynsz i życie. "Dwaj faceci i dwa biurka, a wydaje nam się, że będziemy poruszać góry", pomyślał cierpko Ian.
- Znowu błądzisz gdzieś myślami. Jak zawsze, kiedy kogoś aresztujemy. Zaliczasz błękitny okres jak jakiś przeklęty Picasso. - Tony pogrzebał w stercie gazet po niemiecku, francusku, angielsku oraz napisanych cyrylicą, której Ian nie potrafił rozszyfrować. - Zrób sobie wolny wieczór. Znam pewną rudą dziewczynę w Ottakringu, ma szałową współlokatorkę. Zaproś ją gdzieś, opowiedz kilka historyjek o tym, jak piłeś wódkę z Hemingwayem i Steinbeckiem po wyzwoleniu Paryża...
- To nie było takie malownicze, jak ci się wydaje.
- Co z tego? Ubarw to trochę! Użyj swojego uroku, szefie. Kobiety uwielbiają wysokich, ciemnowłosych facetów z dramatyczną przeszłością. A ty masz w sobie krzepkie metr osiemdziesiąt bohaterskich opowieści wojennych i tragicznych doświadczeń...
- Na litość boską...
- ... zapiętych w wykrochmaloną angielskość wyposażoną w tęskne spojrzenie z gatunku "i tak nie zdołasz zrozumieć spraw, które mnie dręczą". To najlepsza kocimiętka dla pań, wierz mi...
- Skończyłeś? - Ian wyjął kartkę z maszyny i odchylił się na krześle tak, że zaczęło balansować na dwóch nogach. - Przejrzyj pocztę, a potem zbierz informacje o asystencie Bormanna.
- Jak sobie chcesz, umrzyj jako mnich.
- Dlaczego ja z tobą wytrzymuję? - zastanowił się na głos Ian. - Z nieudolnym jankeskim kretynem...
- Ponury angielski drań - odgryzł się Tony, grzebiąc w szafie na dokumenty. Ian ukrył uśmiech, doskonale wiedząc, dlaczego wytrzymuje z Tonym. Snując się wzdłuż trzech wojennych frontów z maszyną do pisania i notesem, poznał tysiące takich Tonych: rozpaczliwie młodych mężczyzn w pogniecionych mundurach, wyruszających prosto w paszczę dział. Amerykańskich chłopców stłoczonych na okrętach do przewozu wojsk, pozieleniałych od choroby morskiej, angielskich chłopców odlatujących hurricanami i mających jedną szansę na cztery, że wrócą... Po jakimś czasie Ian nie potrafił im się przyglądać, bo wiedział lepiej niż oni sami, jakie jest prawdopodobieństwo, że wyjdą z tego żywi. Zaraz po wojnie poznał Tony'ego pełniącego funkcję tłumacza w orszaku jakiegoś amerykańskiego generała, który wyraźnie chciał go postawić przed sądem wojskowym i rozstrzelać za niesubordynację oraz niechlujstwo. Teraz Ian rozumiał to uczucie, bo sierżant A. Rodomowski nie pracował już dla armii Stanów Zjednoczonych, lecz dla niego. Z drugiej strony był pierwszym młodym żołnierzem, z którym Ian zdołał się zaprzyjaźnić. Był aroganckim kawalarzem i prawdziwym utrapieniem, lecz ściskając mu dłoń po raz pierwszy, Ian pomyślał: "Ten nie zginie".
"Chyba że sam go zabiję, kiedy znów zacznie mi działać na nerwy", dorzucił teraz w myślach. Było to bardzo możliwe.
Skończył pisać raport dla Bauera, wstał i przeciągnął się.
- Włóż zatyczki do uszu - poradził Tony'emu, sięgając po futerał ze skrzypcami.
- Zdajesz sobie sprawę, że nigdy nie zostaniesz skrzypkiem koncertowym? - Tony przeglądał stertę korespondencji, która uzbierała się pod ich nieobecność.
- Gram kiepsko, ale za to nie przesadzam z uczuciowością. - Ian przysunął skrzypce do podbródka i zaczął grać fragment utworu Brahmsa. Dzięki tej czynności lepiej mu się myślało i miał czym zająć ręce, gdy jego mózg analizował pytania nasuwające się przy każdej nowej pogoni. "Kim jesteś, co zrobiłeś i dokąd byś pojechał, żeby od tego uciec?" Kiedy przeciągał ostatni dźwięk, Tony zagwizdał.
- Szefie - zawołał przez ramię. - Mam wieści.
Ian opuścił smyczek.
- Nowy trop?
- Tak. - W oczach Tony'ego pojawił się zwycięski błysk. - Die Jägerin.
W brzuchu Iana otworzyła się zapadnia, dając początek długiemu spadaniu w bezdenną dziurę wściekłości. Odłożył skrzypce do futerału, wykonując powolne, kontrolowane ruchy.
- Nie dałem ci tej teczki.
- To ta w głębi szuflady, którą przeglądasz, kiedy myślisz, że nie widzę - odrzekł Tony. - Wierz mi, znam jej zawartość.
- W takim razie wiesz, że trop zwietrzał. W listopadzie czterdziestego czwartego była w Poznaniu, ale na tym nasze informacje się kończą. - Ian czuł, jak podekscytowanie zaczyna się w nim ścierać z ostrożnością. - No więc co znalazłeś?
Tony szeroko się uśmiechnął.
- Świadka, który widział ją później niż w listopadzie czterdziestego czwartego. Po wojnie.
- Co? - Ian wielokrotnie przeglądał akta kobiety, która była jego osobistą obsesją. Już prawie się poddał. - Kto to? Ktoś z okolic Poznania czy z personelu Franka? - Ian pochwycił trop die Jägerin podczas pierwszego procesu w Norymberdze, słysząc, jak świadek zeznaje przeciwko Hansowi Frankowi, gubernatorowi generalnemu okupowanej przez nazistów Polski, którego później (jako jeden z niewielu dziennikarzy wpuszczonych na salę egzekucji) widział dyndającego na sznurze za zbrodnie wojenne. Opowiadając o Żydach, których Frank wysyłał na wschód, urzędnik złożył zeznania w sprawie pewnej wizyty w Poznaniu. Jeden z wysoko postawionych oficerów SS wydał na cześć Franka przyjęcie nad jeziorem Rusałka w dużym domu koloru ochry...
W tym momencie Ian miał już bardzo uzasadnione powody, by szukać kobiety, która kiedyś mieszkała w tym domu. A urzędnik składający zeznania był gościem na przyjęciu, na którym funkcję gospodyni pełniła młoda kochanka oficera.
- Kogo znalazłeś? - eksplodował Ian, czując, że pod wpływem nagłej nadziei zaschło mu w ustach. - Kogoś, kto ją pamięta? Nazwisko, zdjęcie... - Był to najbardziej frustrujący ślepy zaułek w tej sprawie: urzędnik zeznający w Norymberdze spotkał tę kobietę tylko raz i w dodatku przez większość przyjęcia był pijany. Nie pamiętał, jak miała na imię, potrafił jedynie opisać młodą, ciemnowłosą kobietę o niebieskich oczach. Trudno kogokolwiek namierzyć, znając jedynie jego przydomek oraz kolor włosów i oczu. - Co znalazłeś?
- Do diabła, przestań mi przerywać, a wszystko ci powiem. - Tony postukał w teczkę. - Kochanek die Jägerin uciekł do Altaussee w czterdziestym piątym. Nic nie wskazywało na to, żeby zabrał ze sobą kochankę z Poznania, ale chyba jednak tak zrobił. Udało mi się znaleźć w Altaussee pewną dziewczynę. Jej siostra pracowała kilka budynków od domu, w którym w maju czterdziestego piątego kochanek naszej Łowczyni zadekował się razem z Eichmannami i resztą ferajny. Nie widziałem się jeszcze z tą siostrą, ale najwyraźniej pamięta kobietę wyglądającą całkiem jak die Jägerin.
- To wszystko? - Fala nadziei Iana ustąpiła, gdy przypomniał sobie ładne uzdrowiskowe miasteczko nad niebieskozielonym jeziorem u stóp Alp, powojenną kryjówkę całej masy wysoko postawionych nazistów. W maju czterdziestego piątego roku roiło się tam od Amerykanów przeprowadzających aresztowania. Część uciekinierów pozwoliła się zakuć w kajdanki, innym udało się zbiec. Kochanek die Jägerin zginął pod gradem kul, bo nie chciał, żeby wzięli go żywego, a po kochance nie został nawet ślad. - Już przeczesałem Altaussee w poszukiwaniu tropów. Gdy tylko się dowiedziałem, że zginął tam ten jej esesman, pojechałem się rozejrzeć. Gdyby też tam była, znalazłbym jakiś trop.
- Bo pewnie zjawiłeś się tam jak jakiś wściekły pies gończy z hiszpańskiej inkwizycji i wszyscy zamilkli z przerażenia. Subtelność nie jest twoją mocną stroną. Wpadasz jak tornado, które studiowało w Eton.
- Harrow.
- Na jedno wychodzi. - Tony pogmerał w kieszeni, szukając papierosów. - Ja działałem delikatniej. Pamiętasz, jak w grudniu zeszłego roku jeździliśmy po Austrii, szukając tego strażnika z Belsen, który, jak się okazało, uciekł do Argentyny? W weekendy robiłem wypady do Altaussee i rozpytywałem. Jestem w tym niezły.
Rzeczywiście był. Tony umiał rozmawiać z każdym, i to zazwyczaj w jego ojczystym języku. Właśnie dlatego dobrze sobie radził w tej robocie, tak często uzależnionej od informacji uzyskiwanych od podejrzliwych, ostrożnych ludzi.
- Dlaczego zadałeś sobie tyle trudu w czasie wolnym od pracy? - spytał Ian. - To dawna sprawa...
- Dlatego, że tobie na niej zależy. To twój biały wieloryb. Ci wszyscy dranie... - Tony machnął ręką w stronę szafy wypełnionej dokumentami na temat zbrodniarzy wojennych. - Chcesz przyskrzynić ich wszystkich, ale tak naprawdę pragniesz dopaść ją.
Nie pomylił się. Ian poczuł, jak jego palce zaciskają się na krawędzi biurka.
- Biały wieloryb - zdołał powiedzieć cierpkim tonem. - Nie mów, że czytałeś Melville'a.
- Jasne, że nie. Nikt nie czyta Moby Dicka, omawiają go tylko nadgorliwi nauczyciele. Dzień po ataku na Pearl Harbor poszedłem się zaciągnąć i dzięki temu uniknąłem konieczności czytania tej książki. - Tony wytrząsnął papierosa z paczki i utkwił czarne oczy w Ianie. - Ale chciałbym wiedzieć, dlaczego właśnie die Jägerin.
- Czytałeś jej teczkę - odpowiedział wymijająco.
- Och, paskudny przypadek, nie da się zaprzeczyć. Tych sześcioro zbiegów, których najpierw nakarmiła, a potem zabiła...
- Dzieci - sprostował cicho Ian. - Sześcioro polskich dzieci w wieku od czterech do dziewięciu lat.
Tony znieruchomiał, zanim zdążył zapalić papierosa. Był wyraźnie wstrząśnięty.
- W wycinku z gazety przeczytałem tylko o zbiegach.
- Redaktor naczelny uznał, że to zbyt makabryczny szczegół, by pisać o nim w artykule. Ale tak, chodziło o dzieci, Tony. - To był jeden z trudniejszych artykułów, do których napisania się zmusił. - Urzędnik zeznający w procesie Franka wspomniał, że na przyjęciu, na którym poznał die Jägerin, ktoś opowiedział o tym, jak pozbyła się sześciorga dzieci, które prawdopodobnie uciekły z transportu na wschód. Zabawna anegdotka przy przystawkach. Wznieśli za nią toast szampanem i nazwali ją Łowczynią.
- Niech to szlag - powiedział Tony ściszonym głosem.
Ian pokiwał głową, myśląc nie tylko o sześciorgu nieznanych dzieciach, które padły jej ofiarą, ale także o dwóch innych osobach. O młodej kruchej kobiecie leżącej na szpitalnym łóżku, zamienionej w udręczoną istotę z wygłodniałymi oczami. Oraz o pewnym chłopcu, zaledwie siedemnastoletnim, który kiedyś oznajmił z przejęciem: "Powiedziałem im, że mam dwadzieścia jeden, wyruszam w przyszłym tygodniu!". Kobieta i chłopiec: jedno z nich wyjechało, drugie już nie żyło. "To twoja wina - powiedział w myślach do bezimiennej Łowczyni, która wypełniała jego bezsenne noce. - Twoja wina, ty nazistowska suko".
Tony nie wiedział ani o tej dziewczynie, ani o młodym żołnierzu. Nawet teraz, po latach, Ianowi trudno było o tym mówić. Próbował coś wyjaśnić, ale Tony już zapisywał adres, przechodząc od rozmowy do działania. Na razie zatem Ian postanowił odpuścić, jego palce zwolniły śmiertelny uścisk na krawędzi biurka.
- To adres tej dziewczyny z Altaussee, tej, której siostra mogła widzieć die Jägerin - mówił Tony. - Moim zdaniem warto tam pojechać i porozmawiać z nią osobiście.
Ian pokiwał głową. Należało sprawdzić każdy trop.
- Kiedy zdobyłeś jej nazwisko?
- Tydzień temu.
- Tydzień temu, do cholery?
- Musimy jeszcze dokończyć sprawę z Kolonii. Poza tym czekałem na potwierdzenie. Chciałem ci przekazać więcej dobrych wieści i teraz mogę to zrobić. - Tony postukał w list leżący na stercie korespondencji, rozrzucając przy okazji popiół z papierosa. - Przyszedł, kiedy byliśmy w Kolonii.
Ian przejrzał list, nie rozpoznając charakteru pisma.
- Kim jest ta kobieta i po co przyjeżdża do Wiednia... - Dotarł do podpisu na dole i świat wokół niego nagle znieruchomiał.
- Nasz jedyny świadek, który spotkał się z die Jägerin twarzą w twarz i przeżył - powiedział Tony. - To ta Polka... Wyjąłem z teczki jej zeznania i dane kontaktowe.
- Wyemigrowała do Anglii. Dlaczego nie...
- Był tam numer telefonu. Zostawiłem wiadomość. I teraz ta kobieta przyjeżdża do Wiednia.
- Naprawdę nie powinieneś był kontaktować się z Niną - powiedział cicho Ian.
- Dlaczego? Oprócz potencjalnego tropu w Altaussee to jedyny świadek, jakiego mamy. A tak na marginesie, gdzie ją znalazłeś?
- W Poznaniu po wycofaniu się Niemców w czterdziestym piątym. Kiedy składała zeznania, była w szpitalu. Podała mi wszystkie szczegóły, jakie zdołała zapamiętać. - Ian wyraźnie pamiętał drobną dziewczynę na szpitalnym łóżku. Jej chude jak patyki kończyny wystawały z koszuli pożyczonej od Polskiego Czerwonego Krzyża. - Nie powinieneś jej teraz ciągnąć przez pół Europy.
- To był jej pomysł. Ja chciałem tylko porozmawiać przez telefon, sprawdzić, czy uda mi się zdobyć więcej informacji o naszym obiekcie. Ale skoro sama chciała tu przyjechać, powinniśmy to wykorzystać.
- Tak się składa, że ona jest...
- Kim?
Ian zamilkł. Jego zaskoczenie i niepokój przygasły, ustępując miejsca niespodziewanemu przebłyskowi szelmostwa. Bardzo rzadko widywał swojego wspólnika w stanie kompletnej konsternacji. "Skoro serwujesz mi taką niespodziankę - pomyślał - zasługujesz na to, żebym też ci jakąś zaserwował". Z własnej inicjatywy nigdy nie ciągnąłby złamanego kwiatu, jakim była Nina Markowa, przez pół kontynentu, ale Nina była już w drodze i nie dało się zaprzeczyć, że jej obecność mogła się okazać pożyteczna z kilku powodów... między innymi dlatego, że dzięki niej miał szansę utrzeć nosa Tony'emu, co jak Ian był skłonny przyznać, sprawiłoby mu wielką przyjemność. Zwłaszcza że jego wspólnik zaczął węszyć, robiąc to za plecami Iana. A szczególnie dlatego, że zaczął węszyć w tej sprawie.
- Kim ona jest? - spytał Tony.
- Nikim - odrzekł Ian. Pomijając utarcie nosa Tony'emu, spotkanie z Niną mogło przynieść inne dobre skutki. Mieli przecież do omówienia kwestie niemające nic wspólnego ze sprawą. - Po prostu kiedy przyjedzie, obchodź się z nią ostrożnie - dodał, mówiąc zupełnie szczerze. - Wojna ciężko ją doświadczyła.
- Będę łagodny jak baranek.
***
Minęły cztery dni i napłynęła fala zeznań uchodźców, które trzeba było uporządkować. Ian zupełnie zapomniał o mającym przyjechać gościu i przypomniał mu o nim dopiero nieludzki wrzask na korytarzu.
Tony oderwał wzrok od zeznań tłumaczonych z jidysz.
- Znowu ktoś się naraził właścicielce budynku? - spytał, gdy Ian podszedł do drzwi.
Widok na korytarz przysłoniła imponująca postać Frau Hummel w kwiecistym fartuchu, pokazującej błotniste ślady butów na podłodze. Ianowi mignęła schowana za nią znacznie mniejsza sylwetka kobiety, którą Frau Hummel po chwili chwyciła za ramię. Jej grzmiący głos przeszedł w pisk, gdy drobniejsza kobieta wyszarpnęła z buta brzytwę i machnęła nią ostrzegawczo. Twarz przybyszki zasłaniała gęstwina jasnych włosów. W zasadzie Ian widział jedynie brzytwę w przerażająco zdeterminowanej pięści.
- Drogie panie, proszę o spokój! - Tony wytoczył się na korytarz.
- Ta szwabka zagroziła, że wezwie policję... - warknęła przybyszka.
- To wielkie nieporozumienie - oznajmił pogodnie Tony, odsuwając Frau Hummel i pokazując nieznajomej, by poszła do Iana. - Zechce pani podzielić się swoimi obawami z moim wspólnikiem, Fräulein...
- Tędy. - Ian pokierował blondynkę w stronę swoich drzwi, nie spuszczając oka z brzytwy. Rzadko się zdarzało, by ktoś zjawiał się w jego biurze w tak dramatycznych okolicznościach. - Ma pani jakąś sprawę do Centrum Dokumentowania Spraw Uchodźców?
Kobieta złożyła śmiertelnie ostrą brzytwę i wsunęła ją z powrotem do buta.
- Przyjechałam godzinę przed czasem - oznajmiła niestaranną angielszczyzną, gdy Ian zamknął drzwi. Miała dziwny akcent, coś między angielskim a czymś oddalonym bardziej na wschód niż Wiedeń. Dopiero gdy się wyprostowała i odsunęła poplątane włosy od błękitnych oczu, Ianowi mocniej zabiło serce. - Nadal mnie nie poznajesz? - spytała.
"Jasna cholera - pomyślał oniemiały Ian. - Ale się zmieniła".
Pięć lat temu leżała zagłodzona prawie na śmierć na łóżku Czerwonego Krzyża i składała się tylko z kruchego milczenia i niebieskich oczu. Teraz wydawała się sprawna i twarda w poprzecieranych spodniach i butach do kolan, kołysząc w dłoni sfatygowaną czapką z foczej skóry. Włosy, które kiedyś były matowe i brązowe, miały teraz ciemne odrosty, ale zostały rozjaśnione, a w oczach kobiety czaił się wesoły szelmowski błysk.
- Witaj, Nino - wykrztusił Ian zdrętwiałymi ustami.
Tony wrócił do środka, trzaskając drzwiami.
- Gnädige Frau została należycie udobruchana. - Z pewnym uznaniem spojrzał na Ninę. - Kim jest nasz gość?
Wydała się poirytowana.
- Przecież wysłałam list. Nie dotarł?
"Jej angielski się poprawił", pomyślał Ian. Pięć lat temu z trudem prowadziła rozmowę w tym języku. Prawie w ogóle nie znała angielskiego, a on prawie w ogóle nie znał polskiego. Od tamtej pory komunikowali się wyłącznie za pośrednictwem telegramów. Wciąż waliło mu serce. Czy to naprawdę była Nina...?
- Więc przyjechała pani... - Tony wydawał się zaskoczony. Bez wątpienia pamiętał przedstawiony przez Iana opis kobiety wymagającej delikatnego traktowania. - Jest pani zupełnie inna, niż się spodziewałem, panno Markowa.
- To nie jest panna Markowa. - Ian przeczesał włosy palcami, żałując, że nie wyjaśnił wszystkiego cztery dni wcześniej i że uległ impulsowi nakazującemu mu utrzeć nosa swojemu wspólnikowi. Bo jeśli komukolwiek utarto tu nosa, to właśnie jemu, Ianowi. "Jasna cholera". - W teczce wciąż figuruje jej panieńskie nazwisko. Tony, pozwól, że ci przedstawię Ninę Graham. - Kobieta ze szpitalnego łóżka, kobieta, która spotkała się z die Jägerin twarzą w twarz i przeżyła, teraz po raz pierwszy od pięciu lat znajdowała się, z brzytwą w bucie i chłodnym uśmiechem na ustach, w tym samym pomieszczeniu co on. - To moja żona.
* W. Shakespeare, Juliusz Cezar, w: Tragedie i kroniki, tłum. Z. Barańczak, Kraków 2013, s. 194.
