Lord Jim u siebie - Dinah Brooke

-
Proszę czekać

Spis treści

Strona tytułowa Strona redakcyjna Przedmowa Jeden Kolofon

Lista stron

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 255

Punkty orientacyjne

Okładka Strona tytułowa Prawa autorskie Przedmowa Kolofon

Jeden

W domu na klifie znajdują się seledynowy dywan i biurko z palisandru. W ogrodzie rosną rododendrony i tamaryszek. W jadalni stoi owalny mahoniowy stół, wypolerowany tak, że niczym camera obscura odbija błękit nieba i zgaszoną zieleń trawnika. Miękka, rozmyta piramida światła w mrocznym pokoju, pachnąca mięsem.

Przy biurku z palisandru Królowa pisze listy. Ma okrągłą twarz, różową i delikatną. Jej włosy spływają grubymi, jasnobrązowymi, miękkimi falami. Kostki u nóg też ma grube. Jest drobna, ale pasuje jej płaszcz obszyty gronostajami, a korona czy diadem swobodnie spoczywa na jej głowie. Przy tym biurku napisała wiele listów. Jeden z nich jest adresowany do znanej gazety "Times" i zawiera prośbę o znalezienie najlepszej niańki dla dziecka, którego się spodziewa. Tylko najlepsza będzie wystarczająco dobra dla tego niemowlęcia, spowitego w odziedziczone koronki, które ma zostać ochrzczone w kościele, gdzie chrzczono jego przodków.

Niania o włosach rudych jak płomień, lazurowych oczach i kamiennej twarzy przybywa z innego królestwa na Północy, gdzie książęta i księżniczki dorośli na tyle, że można ich stamtąd odesłać. Dołącza do kucharki, pokojówki i ogrodnika jako członkini służby domowej. Jedynym niewolnikiem jest mały Książę. Stanowi on niezbędny fundament struktury, ale o tym nie wie. A fundament znajduje się na samym dole.

Do kontroli Księcia służą dwa rodzaje broni: zaspokajanie jego pragnień na tyle, by nie dopuścić do otwartego buntu, oraz strach.

Jest regularnie karmiony, myty i pudrowany. "Nie znoszę, jak dziecko śmierdzi" - mówi niania do pokojówki. Gdy ma miesiąc, jego wiotkie ciałko, bezwłose, bezzębne, odziane jedynie w marszczoną bluzeczkę, spoczywa chwiejnie w malutkim emaliowanym naczyniu po każdym karmieniu. Gdy ma siedem miesięcy, sapiący, na wpół oślepiony, z ustami i nosem pełnymi smrodu gówna i amoniaku z pieluch, jest czysty i czasami suchy w ciągu dnia.

Przez cały dzień leży w łóżeczku z rączkami przyciśniętymi do boków i wpatruje się w biały sufit pokoju dziecięcego, ewentualnie w wózku i wpatruje się w ciemne liście rododendronów na tle nieba. W nocy leży sam w głębokiej aksamitnej czerni, bez żywego ciała obok, bez bicia serca, oddechu, ruchu czy głosu w pobliżu, przypięty płasko na wznak, by nie mógł się obrócić i udusić w koronkowej poduszce.

Raz dziennie w seledynowym salonie, wśród gości i filiżanek, z wykrochmalonych ramion niańki trafia w miękkie, pachnące pudrem objęcia matki, a gdy opiekunka odejdzie, jest karmiony pocałunkami i cukrem. "Ojej, niania by się pogniewała, ale on jest taki uroczy". Potem następuje przeszywający ból, oderwanie od tej delikatnej słodyczy, palce kurczowo się zaciskają, ciało wygina w łuk, rozbrzmiewa krzyk rozpaczy. Nawet szczur by zrozumiał, że zerwany sznur pereł i przewrócona filiżanka oznaczają, iż nazajutrz nie będzie miłości, nie będzie cukru. Książę w końcu się tego uczy, ale szczur nauczyłby się wcześniej.

Królowa nie ma prawdziwego poczucia dyscypliny. Podobno zgadza się, że jej dziecka nie należy zabierać na dół, dopóki nie będzie umiało odpowiednio się zachowywać, ale czasami w ciągu dnia zakrada się na tylne schody, gdy niańka jest zajęta gdzie indziej, a potem pieszczotliwie zagaduje i głaszcze leżące w łóżeczku niemowlę. Drzwi się otwierają. Gdy Królowa odchodzi, jej różowa twarz i brązowe włosy się rozmazują. Jej miękki głos zamienia się w pełen poczucia winy jęk. Znika w ciemnej jaskini otwartych drzwi. Skóra niańki przyciąga światło niczym marmur. To ona reprezentuje siłę całej instytucji. Do jej obowiązków należy pilnowanie przestrzegania zasad. Formalnie przynależy do służby, ale autorytetem ustępuje jedynie samemu Królowi. To szara eminencja świadoma swojej władzy.

Strach jako narzędzie kontroli. Strach przed deprywacją jest użyteczny. Pozbawianie jedzenia jest widoczne, ale pozbawianie czułości i obecności matki już nie. Ma również tę zaletę, że dzięki temu cały dwór widzi, kto dzierży władzę. Strach przed bólem ma niewielką wartość, dopóki układ nerwowy niemowlęcia nie rozwinie się na tyle, by mogło ono zrozumieć, czym jest ból i skąd pochodzi. Z drugiej strony strach przed ciemnością i samotnością można wykorzystywać niemal od urodzenia.

Wracająca z bankietu Królowa z niepokojem wsłuchuje się w zdławione, wycieńczone szlochy, krzyki i czknięcia dochodzące z pokoju dziecięcego. Skrada się po schodach, przytrzymując długą spódnicę. Jej dłoń spoczywa na drzwiach. Zjawia się niania w białej flanelowej koszuli nocnej. "Ojej, przepraszam, pomyślałam, że mogłabym..." - mówi Królowa.

"Nic mu nie jest, proszę pani. Jeśli pani teraz wejdzie, on zacznie jeszcze bardziej marudzić".

"Ale..."

"On musi się uczyć".

"Ale przecież cztery godziny to nie...?"

"Proszę robić, co pani uważa za stosowne".

Niania odwraca się i zamyka za sobą drzwi. Królowa stoi na progu pokoju dziecięcego, załamuje ręce. Ochrypłe piski i szlochy nie ustają. Długie strużki śliny drżą, już nawet nie mokre, ale lepkie. "Jestem tu, kochanie. To ja, mamusia. Nie płacz, mamusia tu jest". Kojący szept zza drzwi. Po jakimś czasie zdławione krzyki cichną. Dziecko śpi. Królowa, zimna i sztywna, schodzi na dół.

"Gdzieś ty się podziewała, do cholery?" - pyta na wpół śpiący Król w turkusowo-białej sypialni.

"Martwię się o dziecko. Strasznie płacze".

Gładka, miękka skóra na jej czole marszczy się z niepokoju. Królowa dokonuje własnego drobnego aktu buntu.

"Musi się nauczyć, kto tu rządzi" - stwierdza Król, naciągając na ramiona atłasową kołdrę i wsuwając ją pod brodę. Mały Książę to jego wróg, który zbiera siły, by wydłubać mu oczy, odrąbać jaja i odebrać królestwo. Jestem od ciebie większy i silniejszy, myśli Król, i to ja wygram.

"Nie obwiniaj mnie, kochanie, to nie moja wina, staram się tylko zrobić to, co dla ciebie najlepsze". Królowa wciąż załamuje ręce, klęcząc przed straszliwą figurą syna. Zdejmuje majtki z krepdeszynu i kładzie je na oparciu krzesła. "Ona przecież ma odpowiednie kompetencje. Umie postępować z dziećmi. Taka ze mnie głuptaska, kochanie, nigdy nie wiem, co robić". Zanim założy koszulę nocną, zatrzymuje się na chwilę i uśmiecha do siebie w lustrze.

Rano jest zdumiona, gdy widzi, jaki jest malutki. Jego różowa, pomarszczona buzia, rozbiegane oczy i gwałtowne, chwiejne ruchy wcale nie wyrażają żądzy zemsty i oskarżycielskiej furii. Wszystko jest w porządku. Wszystko znów jest normalne. Przytulany i całowany, w kaftaniku, z loczkami na główce, to tylko ukochany syneczek mamusi - i jest dziś taki grzeczny.

Później podłoga pokoju dziecięcego staje się terytorium Księcia. Coraz większy zakres ruchu daje mu wolność wielkości klatki. Książę siedzi na wełnianym dywanie w szkocką kratę i czeka na to, co zaoferuje mu świat. Dywan jest zakończony frędzlami na obu końcach i jeden ranek Książę spędza na przeżuwaniu bezzębnymi dziąsłami części tych frędzli, robi z nich mokre sznurki. Następnego dnia oba krańce dywanu są starannie obszyte. Skieruj uwagę, Książę, na pluszowego misia i ruchomą drewnianą lalkę. Daleko, po drugiej stronie rozległej połaci cętkowanego zielonego linoleum, przed kominkiem, leży szmaciany dywanik: las, dżungla - czarny, beżowy, różowy i bordowy.

To właśnie staje się głównym przedmiotem jego uwagi. Kto miałby ochotę potrząsać grzechotką, kiedy dzięki odziedziczonej wiedzy zmysłowej wie, że przynajmniej część z tych zgniecionych i spłaszczonych kawałków szmatek, beżowe z pewnością, różowe być może - a bordowe? nie wiadomo, do ustalenia na drodze eksperymentu - jeśli je szarpnąć, rozciągną się lekko, zmienią charakter, zrobią się cienkie i długie zamiast krótkie i grube, po czym, puszczone, opadną z powrotem nagłym, ostrym ruchem w pierwotną miękkość. Mały Książę jęczy i piszczy, gramoli się na kolana i kręci głową z boku na bok. Miękkość, elastyczność i kształt, który zmienia się, gdy go ciągniesz i naciskasz, róż i beż. W maleńkich poduszeczkach jego palców i warg istnieją doznania.

Pewnego razu, gdy niania wyszła z pokoju, dzięki sprytnej technice manewrowania piętami i pupą Księciu udaje się przesunąć dywan po linoleum i popchnąć kojec za nim, aż prawie - ręka wyciągnięta przez kraty, jeden palec dotyka, przyciska, aua! - o tak, ból stał się użyteczną metodą kontroli.

Ból i upokorzenie. Nie tyle brudne pieluchy przyciskane mu do ust i nosa, ile energiczne, bezosobowe rozpinanie i przerzucanie z tyłu na przód oraz wycieranie. Czy ona wyciera gówno z książęcej pupy czy ze stołu? Nie da się tego wyczytać z wyrazu jej twarzy ani z głosu. Czy to uczucie należy do mnie? - zastanawia się Książę. Czy ten wyraz twarzy należy do mnie?

Włosy na jej skroni są pomarańczowe i mocno zaczesane do tyłu pod czepkiem. Gdyby je uwolnić, skręciłyby się w pukiel, okrągły i pełny. Spłaszczone, wciąż zachowują skamieniałe kształty loków. Nie będą proste. Same na powrót się zwijają.

Jest bardzo kompetentna. Dziecko jest zawsze czyste. Białe buciki są starannie zasznurowane, bez najmniejszej plamki. Białe skarpetki, widoczne tuż nad cholewką, delikatnie wgryzają się w błyszczące ciałko. Pełne dołeczków kolanka zginają się dwóch miejscach, jakby były zrobione z plasteliny. Jest niesiony, z podmuchem powietrza, na kościstym ramieniu korytarzami wyłożonymi linoleum, po drewnianych stopniach na dół, aż do szerszych schodów pokrytych zieloną wykładziną. Stukot kroków nagle milknie. Chrzęst wykrochmalonej bawełny nabiera siły. Światło na piętrze jest białe i zimne, schody ciemne. Wyłożone wykładziną korytarze i pokoje są przygaszone, blade i zielone. Gdy schodzą, powietrze staje się cieplejsze i bardziej zmysłowe. Zapachy są inne. Podobnie jak dźwięki. Drzwi otwierają się i zamykają. Głosy szemrzą i wznoszą się melodyjnie. Wysokie, stłumione, dźwięczne nuty srebra na porcelanie. Filiżanki są przezroczyste. Zalega w nich ciemnobursztynowe albo bladozłote światło. Dziś jest tam również Ojciec, Król we własnej osobie, niemieszczący się ani w ubraniach, ani w swym ciele. Wystarczy go lekko ścisnąć, ukłuć szpilką, a tryśnie z niego krew. Jego ramiona rozsadzają ciemnoszary garnitur, szyja wyrywa się z kołnierzyka koszuli. Jest równie szeroka jak jego twarz. Nie ma różnicy między szyją a twarzą. Krew pulsuje pod skórą, gęsta i ciemnofioletowa. Jego brązowe oczy błyszczą żarem, wypychane na zewnątrz bezlitosnym naciskiem. Brzmienie jego głosu wprawia filiżankę w lekkie drżenie. Jego włosy są ciemne, rzadkie i starannie uczesane. Nie nosi korony. Nie zbliża się zbytnio do Księcia. Pozostaje na drugim końcu pokoju, gdzie rozmawia z innymi dużymi, siwymi mężczyznami. Ale na dźwięk jego słów Księcia zaczyna boleć gardło, a cukier nabiera dziwnego posmaku, pomimo czułego gruchania zgromadzonych dookoła dam dworu odzianych w blade spódnice, z miękkimi dłońmi i kaskadami falujących włosów.

Dobrze jest wrócić w takie otoczenie. Bierność staje się w końcu przyjemnością, a nie powodem do wstydu. Biust Królowej jest pełny pod bladozieloną bluzką. Jej szyja miękka. Książę czuje, jak jej skóra wibruje od tętniącej pod nią krwi. Dotyk delikatny jak skrzydło motyla. Królowa podnosi rękę, by odgarnąć kosmyk włosów. Rozbiegane bladoniebieskie oczy Księcia wpatrują się w sufit. Przyglądają się i dostrzegają w sobie samym splecione doznania, czarne, nakrapiane szarością i czerwienią. Ssie język. Jego dłoń opada w dół. Niemożliwe, by jakikolwiek ludzki dotyk był tak miękki. Królowa kręci niecierpliwie głową, ale nie odrywa wzroku od przyjaciółki, której usta mają różny odcień czerwieni na zewnątrz i wewnątrz, a na filiżance widnieje odcisk faktury jej dolnej wargi.

"Geoffrey staje przed komisją rekrutacyjną w piątek". Mówi i pije, wywijając górną wargę. Dłoń Księcia znajduje inną fakturę u nasady szyi matki. Bardziej szorstka i chłodna, ale wciąż miękka - krepa. Wypukły szew wokół dekoltu i inne, prowadzące w dół, małe wzniesienia na ciele matki. Dłoń Księcia podąża za nimi; delikatnie, powoli, bez celu, czubkiem jednego palca. Królowa mówi:

"To właśnie takich ludzi jak Geoffrey nam potrzeba". Dłoń Księcia spoczywa na sutku matki, a wyraz lekkiego niepokoju na jego twarzy daje się zauważyć dopiero, gdy się rozluźnia. Tryskające mleko, które jeszcze nigdy nie popłynęło dla jej dziecka, wydobywa się ze źródeł w piersi Królowej i plami jej suknię.

"O Boże, kochanie - woła jej przyjaciółka - ta mała bestyjka cię zmoczyła".

Królowa zrywa się na nogi z krzykiem wstydu i zdumienia. Książę zostaje wygnany na odległość wyciągniętej ręki. Nikt nie chce go od niej zabrać. Na piersiach Królowej wykwitają dwie okrągłe plamy głębszej zieleni. Donośne głosy milkną. Siwi mężczyźni odwracają się, by spojrzeć na Królową.

"Nianiu! Nianiu!" Ale niania ma odebrać Księcia dopiero za pół godziny. Ktoś dzwoni dzwonkiem. Królowa przyciska Księcia do piersi, by ukryć przed światem hańbę. "Muszę iść się przebrać".

Jest uprzywilejowany. Z powodu swojej niegodziwości i wstydu Królowej ma przywilej wzlecieć na górę w jej ramionach i leżeć na lodowatej, błyszczącej satynowej narzucie, podczas gdy ona ściąga ubranie, szlochając.

"Okropny, wstrętny mały chłopiec". Jej usta drżą, wyginają się w podkówkę jak u dziecka. Królowa pociąga nosem. Głos jej się trzęsie.

"Och, nie zniosę tego, nie zniosę". Z tyłu bluzki ma małe dziurki i guziki. Nie może ich rozpiąć. Jej przyjaciółka podąża za nią na górę. Pomaga rozpiąć guziki.

"To takie wstrętne prosiaki. Naprawdę nie powinno się mieć z nimi nic wspólnego, dopóki nie skończą co najmniej dwóch lat". Światło odbija się od błyszczącej satynowej narzuty i białych ścian. Potrójne lustro na toaletce pod oknem jest ciemne, z wyjątkiem białych twarzy obu kobiet. Po twarzy Królowej spływają łzy. Zdejmuje bluzkę i z drżeniem rzuca ją na podłogę. Spogląda na siebie i mówi cieniutkim, przerażonym głosem: "Wszystko przemokło". Koronka w kolorze kawy jest lepka. Aby zdjąć jednoczęściowy komplet bielizny, Królowa najpierw musi ściągnąć spódnicę. Teraz poznaje smak upokorzenia. Niania stuka do drzwi.

"Czy mam go zabrać, proszę pani?"

"Tak, zabierz go stąd".

Stąd, z dala od chłodnego, białego światła sypialni matki, od pudrów, szali i koronek. Od przysadzistej kobiety w pończochach i gorsecie siedzącej na stołku przed toaletką, od przyjaciółki, która rozpina jej stanik, i łez na policzkach.

Im mocniej Książę pragnie matki, tym bardziej jest jej pozbawiony. Długa pustka dni w pokoju dziecięcym nabiera gorzkiego smaku. Książę pozostaje w zawieszeniu, wyczekuje Królowej. Nie oddaje już darów z siebie do zimnego blaszanego nocnika ani w marmurowe dłonie niani. Przyjmuje pokarm do ust, ale go nie połyka, albo połyka, ale go nie trawi, a później wymiotuje nim w niezmienionej postaci. "Nie będę oddychać, rosnąć ani żyć, dopóki nie znajdę się w ramionach matki". Nie postępuje właściwie, więc matka nie ma wstępu do jego pokoju, a jego nie wpuszczają na dół na herbatę. Czasami matka przychodzi na górę, stoi w drzwiach pokoju dziecięcego i patrzy na Księcia. Ale żeby nie wiadomo jak krzyczał i się szamotał, ona nie bierze go w ramiona. Patrzy na niego, zaniepokojona, zmartwiona, ale teraz nieufna wobec jego mocy.

"On musi się nauczyć, proszę pani". Odchodzi z ulgą.

Niania jest wojowniczką. Ma siłę, odwagę, umiejętności. Nie można jej pokonać. Rozkoszuje się dźwiękiem i zapachem walki. Surowe uderzenia jej rąk o rozpaczliwie majtające się kończyny, pasy przywiązujące dziecko do materaca zaciągane mocniej z każdą nocą. Chlubi się tym. Chlubi się przeciwnikiem godnym jej siły. Dzikusa trzeba kontrolować, trzeba go okiełznać. On musi się nauczyć, jak być dzieckiem. Nie może wiedzieć, biedny ignorant, krzyczący nieszczęśnik, jakie powinno być dziecko. Ale ona, niania, uczyła się tego przez wiele lat na podstawie oczekiwań tych, którzy ją zatrudniają. Dziecko powinno być ciche i uległe. Nie powinno mieć żadnych pragnień. Nie powinno mieć woli. Samowola to diabeł. Powinno jeść i spać, jeść i znowu spać. Od czasu do czasu, czyste i schludnie ubrane, powinno gaworzyć do wybranych krewnych. Mroczne bitwy w pokoju dziecinnym nie powinny mieć miejsca. To dziecko jest godnym przeciwnikiem z powodu siły swoich pragnień i gwałtowności walki, ale brakuje mu sprytu. Nie potrafi znaleźć innego sposobu na osiągnięcie tego, czego chce. Niania ma dla niego pewną dozę litości i pogardy. W surowszym społeczeństwie nigdy by nie przeżył. Jego charakterowi brak giętkości, sprężystości. Nie potrafi przełknąć porażki, a potem przypuścić ataku z innej strony. Nieustannie obwieszcza swoją niedolę i rozpacz. Niania, znudzona i zniesmaczona, zamyka go w szafce z zabawkami, gdy nie może już znieść jego krzyków.

Tam przynajmniej Książę ma się czym zająć. Ale nie może się skoncentrować. W zamknięciu, w niepokojącej czerni, dopada go strach. Brakuje mu światła, ciepła, otuchy. Nie ma tu kojącego głosu, który odpowiedziałby na jego wołanie, nie ma ramion, które mogłyby go przytulić i ukołysać.

Głupie dziecko, czy nie widzisz, że jeśli zrobisz to, czego chcę, jeśli będziesz jeść i wydalać, milczeć i tyć, to spełni się twoje pragnienie? Wtedy codziennie przez godzinę będziesz tulony w kochających ramionach, chyba że Królowa gdzieś wyjdzie. Czy ty tego nie rozumiesz? Dlaczego jesteś taki ciemny, głupi i nieokrzesany? Kiedy zamykam drzwi szafki z zabawkami, drzwi pokoju dziecinnego i drzwi własnego pokoju, siadam i po cichu szyję lub robię na drutach, ledwo słyszę twoje krzyki. Nie zdaję sobie sprawy z nienaturalnej siły twoich uczuć. Kiedy po kilku godzinach wyciągnę cię na zewnątrz, będziesz wiotki i spokojny. Zjesz, między czknięciami, i prawdopodobnie zaśniesz. Ty i ja toczymy prywatną bitwę. Nie ma ona nic wspólnego z tą niemrawą i nieskuteczną Królową. Jestem po stronie twojego ojca. Lepiej go rozumiem. On jest Królem. Wie, co znaczy władza. Potrafi podejmować decyzje i ponosić odpowiedzialność. Nie boi się trzymać w garści czyjegoś życia. Płonie między nami ogień zrozumienia. Jestem silną kobietą i nie boję się swojej siły. Nikomu się nie podporządkuję. Lojalność jestem winna wyłącznie Królowi.

Książę nie wie, gdzie może znaleźć wsparcie. Widzi Królową, ale ona nie wyciąga do niego ramion. Niania to żelazna ręka, która ściska jego głowę. Jej rude włosy, szeleszczący fartuch i zimne, twarde dłonie stanowią barierę, która odgradza go od miękkości świata. To prawda, że jest nieświadomy i głupi, i nie wie, jak się dostosować. Histeryczna gorączka jego płaczu nie pozwala mu dostrzec, jak można ułatwić sobie życie. Uczy się zbyt wolno. W każdym innym eksperymencie zostałby odrzucony.

Pewnego dnia Książę odwiedza starego Sędziego, swojego dziadka. Mają ze sobą wiele wspólnego. Obaj się ślinią i nie trzymają moczu. Stary Sędzia, na wózku inwalidzkim, owinięty derkami, spogląda na wnuka z pogardą. Oczy mu błyszczą. Skrywa tajemną wiedzę na werandzie. Tajemną wiedzą jest jego wiek. Ha, ha, ha, mówi do dziecka, musisz poczekać, aż będziesz w moim wieku. Nigdy nie będziesz w moim wieku, nędzna, marna istoto. Mam dziewięćdziesiąt jeden lat, mogę srać w gacie i nikt nie wsadza mojego nosa w to gówno. Po kolacji siadam w wyłożonej boazerią jadalni, sam, ze służącym, który stoi za moim krzesłem - robi za potulną publikę, skoro innej nie mam - ssę cygaro i obracam porto na języku tak długo, jak mi się podoba. Jestem szanowany. Noszę aksamitny smoking. Jestem sędzią. Przykrywałem głowę czarnym suknem i skazywałem ludzi na śmierć. Dlatego kobiety nacierają mi tyłek kremami i balsamami i ostrożnie przewracają mnie w łóżku.

Książę leży na kolanach matki. Jest mu dobrze. Słońce muska delikatnie jego twarz. Lęki z ciemnej szafki skurczyły się do rozmiarów starca owiniętego w ciemny dywan z frędzlami. Matka go ochroni. Łaskocze go po policzkach piórkiem i rozśmiesza, aż Książę pokaże dołeczki. Wylegując w jej ramionach, widzi błękitne niebo poprzecinane białymi drewnianymi belkami, które otaczają szyby okienne. Pod niebem znajduje się zielony łuk, a w oddali, na skraju pola widzenia, po jednym z każdej strony, małe ciemne drzewo. Nie widzi mrocznego starca, dopóki nie odwróci głowy w bok i do tyłu. Ćwiczy ten ruch, nie odrywając wzroku od nieba. Twarz matki unosi się nad nim niczym brązoworóżowa chmura.

"Nie wierć się, kochanie, bo spadniesz". Stuka go w twarz piórkiem, żartobliwa kara. Powietrze na werandzie jest ciepłe i nieruchome. Pachnie dymem z cygara, frezjami i maścią. Woń frezji jest boleśnie świeża i słodka.

"Czyż to nie cudowne poczuć wiosenne słońce?" Starzec unosi brwi i zaciska szczęki. Drzwi otwierają się i wchodzi panna Henrietta, siostra Sędziego. Królowa cieszy się na jej widok. Henrietta ma zaledwie osiemdziesiąt trzy lata i była niegdyś wielką pięknością zaręczoną z lordem. Upina włosy w miękki koczek, a na szyi nosi aksamitkę, od najmłodszych lat.

"Nasza cywilizacja umiera - stwierdza panna Henrietta. - Nie można już kupić jedwabnych majtek z tasiemką w pasie". Zdejmuje poduszkę i siada na bambusowym fotelu z prostym oparciem. "Napisałam do Harrodsa, Gorringe'a i Army and Navy Stores". Podłoga werandy jest wykończona terakotą i pokryta perskimi dywanami, na stoliku leżą czasopisma. "Cywilizację należy oceniać po drobnych udogodnieniach, jakie jest w stanie zapewnić". Królowa kiwa głową, a stary Sędzia nie zadaje sobie trudu, by wypowiedzieć to, co przychodzi mu do głowy. "Żadna rozsądna kobieta nie zniesie gumki wokół talii". Panna Henrietta ignoruje Księcia. Nie wzbudza jej zainteresowania.

Dwie opiekunki popijają subtelnie herbatę w swoim saloniku, po każdym łyku zasysają wilgoć z ust i odstawiają filiżanki dokładnie na środek spodka. Rudowłosa niania ma na sobie granatowy czepek i gabardynowy płaszcz, założony specjalnie na to wyjście. "Masz tu lepszy pokój niż ja - mówi. - Ale nie wytrzymałabym opieki nad starcem. Z nim pewnie masz większy bałagan niż z dzieckiem".

"Mycia za nic nie wytrzymam. Postawiłam sprawę jasno, zanim tu trafiłam. Do mycia musi być zatrudniona jakaś inna kobieta".

Opiekunka starca ma grube powieki i grube skrzydełka nosa. Wargi jej cipy też są grube. Jej ciało ma gęstą strukturę. Każdy włos mocno sterczy; widać przestrzeń między nimi.

"Podniosę waszą lordowską mość i to tutaj podłożę. Tak lepiej, prawda?"

"Dzieci są dla mnie zbyt hałaśliwe".

"Dziecko można wyćwiczyć. Starca nie da się nauczyć".

"Nie jest taki zły. Czasami daje mi kieliszek porto".

Później dziecko zostaje odesłane do siebie z nianią, samo, zdane na jej łaskę, podczas gdy Król i Królowa zostają, by zjeść kolację ze starcem. Starzec lubi raz w tygodniu odprawić swój rytuał publicznie. Po podwieczorku ucina sobie drzemkę na wózku inwalidzkim na werandzie, podczas gdy Książę, który również drzemie, zostaje zapakowany do koszyka i umieszczony na tylnym siedzeniu samochodu. Sporo przy tym szeptów i szurania, byle tylko nie obudzić Sędziego. Potrzeba ogromnej liczby czepków, szali i kocyków, by ochronić drogocenne dziecko przed przeciągami. Szofer Sędziego w grafitowym uniformie, w czapce z daszkiem, który przypomina bardzo długi, ostry nos, prowadzi czarnego Humbera w żałobnym tempie, żeby nie trząść małym Księciem. Niania siedzi z tyłu, wyprostowana, jedną rękę opiera zaborczo na koszyku. Książę śpi.

Szklana przegroda między przednią a tylną częścią samochodu jest zamknięta. Szofer dobrze zna drogę. Nie odrywa wzroku od lusterka wstecznego. Widzi jeden policzek, jedno ucho, jeden spłaszczony kędzior rudych włosów i skrawek granatowego gabardynowego czepka. Przykłada usta do tuby. "Ma panienka piękne włosy".

Niania nie zwraca na niego uwagi. W myślach widzi się tylko w relacji do osób z wyższego szczebla hierarchii społecznej. Nie wie, gdzie umieścić szofera. Jest służalczy wobec swoich państwa. Ale teraz jest jej sługą i wiezie ją tam, gdzie ona chce jechać. Z drugiej strony to on kontroluje tę gładką i potężną czarną maszynę. Jest również Kornwalijczykiem, z gęstymi czarnymi brwiami i zmysłowym śródziemnomorskim profilem. Niania mocno zaciska kościste kolana i ściąga wargi. Jej ciemny uniform podnieca szofera bardziej niż miękkie krągłości i ponętne jedwabie Królowej. Jest już kochankiem opiekunki starca. Zna gumowatą konsystencję jej ciała. Jej skóra i mięśnie stanowią zwartą całość, są jednolite, trudno odróżnić, gdzie znajdują się kości. Skóra tej kobiety jest cienka i biała. Można ją chwycić między palec a kciuk. Jej ciało musi być miękkie i wiotkie. Nie ma tkanki tłuszczowej. Z pewnością dałoby się wyczuć każdą kostkę, prześledzić bieg jej jelit. Wyobraża sobie jej cipkę. Lekko skręcone bladopomarańczowe włosy, leżące płasko na poduszkach ciała, i fioletowe, zgniecione rozszczepienie łechtaczki pośrodku. Pod samochodem rozlega się tępy stukot.

"Co to było?" Jej głos jest przenikliwy, ale szofer go nie słyszy, bo ona nie wie, gdzie jest jej koniec tuby do komunikacji. Jego wzrok pada jednak na jej twarz w lusterku i widzi ruch warg.

"To pewnie kot albo królik". Jadą przez niewielki las. Mężczyzna kieruje samochód na stromą, pełną kolein dróżkę pod drzewami. Jest człowiekiem sentymentalnym i prostolinijnym. Ma własnego kota w mieszkaniu nad garażem Sędziego, ale w jego głowie mieści się tylko jedna myśl naraz. Wysiada i zamyka drzwi z głuchym trzaskiem. Otwiera tylne, by niania mogła wyjść.

"Panienka sama zobaczy".

Samochód jest niewidoczny z drogi. Wiosna dopiero się zaczyna. Na drzewach nie ma liści. Ziemię wciąż pokrywa martwe listowie, wierzchnia warstwa jest nienaruszona, a spód zgniły. Szofer bierze nianię za rękę i prowadzi ją w dół, do drogi. Trakt jest pusty i ciemny pod tunelem drzew. Nawierzchnia lekko wilgotna. Niebieskoszara. Pośrodku leży kot ze skręconym karkiem, wnętrzności wylewają mu się z brzucha. Żółte ślepia patrzą w górę. Jest martwy. Szofer chwyta go delikatnie i przenosi na pobocze. W pobliżu nie ma nikogo. Prowadzi nianię z powrotem do samochodu. Otwiera tylne drzwi i przegrodę, po czym przenosi koszyk dziecięcy na przednie siedzenie. Ruchem ręki zaprasza nianię do środka i zamyka za nią drzwi. Całuje jej wargi, szyję i włosy, ale ona nie otwiera ust ani nie pozwala mu zdjąć czepka przypiętego metalowymi spinkami. Mężczyzna zdejmuje czapkę. Włosy ma gęste i czarne, długie u góry, krótkie z tyłu i po bokach. Opadają mu na czoło, teraz zarumienione. Ledwo wyczuwa jej piersi pod grubym płaszczem. Próbuje rozpiąć jej spódnicę, ale kobieta stawia mu opór, gwałtownie i bezgłośnie. On podciąga materiał wraz z połami płaszcza tak, że zakrywają jej twarz, kobieta leży teraz nieruchomo. Ściąga z niej parę niebieskich majtek do kolan i drugą, z białej flaneli. Nosi ciemnoszare fildekosowe pończochy zamocowane czarnymi podwiązkami i ciężkie czarne buty na grubej podeszwie. Jej cipka jest dokładnie taka, jak sobie wyobrażał. Mruga do niego, poskręcane jasnorude włoski i fioletowa szparka. Skóra po obu stronach podwiązek jest mlecznobiała, z niebieskawymi żyłkami, nietknięta, jak zsiadłe mleko odstawione na kilka dni. Mężczyzna liże ją, a następnie przesuwa język zygzakiem po szparce. Spod ciężkich spódnic wydobywa się westchnienie. Jedną twarz kobieta musi mieć zakrytą. On skupia się na tej drugiej, małej, rozdziawionej. Pośladki są tak chude, że zwisają z miednicy i dokładnie wypełniają jego dłonie, po jednym w każdej. Językiem wodzi po każdym kędzierzawym loczku. Leżą tam schludnie i płasko, jakby właśnie była u fryzjera łonowego. Pod kocem ze spódnicy niania myśli o swojej wysprzątanej sypialni i białych flanelowych koszulach nocnych. To, co się dzieje na tylnym siedzeniu samochodu Sędziego, nie jest jej sprawą.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

Przedmowa

Kiedy polecono mi książkę Lord Jim u siebie, nie towarzyszyło temu żadne wprowadzenie. Bardzo mnie to cieszy. Żałowałabym, gdyby cokolwiek wpłynęło na mój odbiór tej powieści, dlatego też waham się, czy ją teraz przedstawiać. Podzielę się tu jednak swoimi wrażeniami: z początku czytałam bardzo powoli, zagłębiałam się w niezwykłe opisy i osobliwą składnię Dinah Brooke, starałam się wyłapać wszystkie niuanse i detale tej historii, a potem zdumiona cofałam się o krok, by obserwować, jak zdanie rozkwita niczym dzika roślina - nieprawdopodobnie piękne i niebezpiecznie błyskotliwe. Tak jak ten fragment o kładzeniu dziecka do snu:

Zasłony są zaciągnięte, drzwi zamknięte, a on, niczym gumowa kaczka przytrzymana na dnie wanny i nagle puszczona, unosi się, delikatnie buja, skręca i wije między podłogą a sufitem. Gdy tak pławi się w przestrzeni, z aksamitnym mrokiem pod dłońmi, jego ciało przybiera dziwne kształty, ogromne, płynne, z nabrzmiałą głową i kolanami, z rękoma jak u olbrzyma, z palcami obejmującymi pokój od rogu do rogu, a potem nagle kurczy się, marnieje, jak wnętrze jego ust, gdy udało mu się włożyć do nich kciuk umazany gorzkim aloesem.

Przebrnięcie przez pierwsze siedemdziesiąt pięć stron zajęło mi około trzech tygodni. Ciągle odkładałam książkę, wstawałam i rozglądałam się dookoła. "Gdzie ja jestem?" W pociągu. W hotelu. Na kanapie. W swoim pokoju. Nie zdarzyło mi się to od czasu, gdy jako pięciolatka wpadałam w trans przed telewizorem. Ale teraz pojawiło się też niepokojące pytanie: "Czy nadal jestem tą samą osobą?". Nie do końca. Kiedy dotarłam do połowy, miałam wrażenie, że postarzałam się o jakieś dwadzieścia lat. Potem to wrażenie się odwróciło i gdy zbliżałam się do końca, stawałam się na powrót młodsza. Wyrosły mi nowe połączenia nerwowe, jakby powieść odmieniła moją anatomię i poczucie czasu.

W 1973 roku, gdy ukazał się Lord Jim u siebie, Brooke miała trzydzieści siedem lat, mieszkała w Londynie, była żoną aktora i wychowywała bliźnięta. W późniejszym eseju autobiograficznym wymieniła najważniejsze wydarzenia swojego życia z początku lat siedemdziesiątych: "Zostałam zagorzałą feministką, a potem zagorzałą fanką grup terapeutycznych. Zamieniłam dom w komunę. Mąż odszedł"[1]. Był to chyba czas duchowych odkryć. Grupa terapeutyczna to (dla niewtajemniczonych) forma terapii psychodramatycznej, podczas której jednostki koncentrują się na swoich najgłębszych uczuciach i je wyrażają. Chodzi o to, że szczerze konfrontując się z innymi, odkrywasz siebie w sposób bardziej autentyczny. Zastanawiam się, czy Brooke wspominała o swojej powieści podczas tych spotkań. Czy ludzie rozumieli cokolwiek z tego, co mówiła? A może po prostu obserwowała innych, robiła notatki na temat ich ograniczeń i złudzeń, a potem wkładała je do książki niczym myszy do paszczy węża. Być może wplatała w fabułę również traumy mieszkańców swojej komuny. Lord Jim u siebie to książka pełna bólu. I humoru. I czegoś jeszcze, czego nie potrafię właściwie nazwać. Nie ma w niej prawie żadnej analizy, przynajmniej nie w dosłownym sensie. Jest na to zbyt wyważona - w tonie i stylu.

Streszczenie fabuły zepsułoby niespodziankę, więc powiem tylko, że w głównej mierze jest to obraz życia Gilesa Trencharda, chłopca z brytyjskiej klasy średniej, urodzonego w Kornwalii w okresie międzywojennym, i że powieść najwyraźniej została oparta na prawdziwych wydarzeniach (o czym nie wiedziałam podczas lektury). Giles doświadcza jednocześnie strasznego i uprzywilejowanego dzieciństwa, wyjeżdża do szkoły z internatem, wstępuje do marynarki wojennej, wraca do domu i próbuje rozpocząć dorosłe życie. Książka kończy się, gdy Giles ma dwadzieścia kilka lat i robi coś bardzo nieoczekiwanego, ale nie do końca szokującego - dla wszystkich poza osobami z jego otoczenia, które się zastanawiają, jak ktoś tak "zdrowy i sprawny", "z tak szczerą, uczciwą angielską twarzą" mógł tak postąpić. Opisana sytuacja i język przywodzą na myśl Lorda Jima Josepha Conrada, historię młodego angielskiego marynarza, który okrywa się hańbą na morzu, po czym osiedla na Południowym Pacyfiku, usiłując uciec od piętna wstydu. W powieści Brooke, jak sugeruje tytuł, ucieczka nie wchodzi w grę ("Patusan", rajska wyspa, na której zamieszkał lord Jim, tu jest nazwą brytyjskiego niszczyciela). Publiczna hańba zaś nie jest u Brooke bodźcem do zmiany, lecz zwieńczeniem całego życia.

Mimo że poznajemy Gilesa jako noworodka, tak naprawdę nigdy nie udaje nam się go polubić. Nie jest to emocjonalna opowieść, choć porusza temat dziecięcej wrażliwości i psychiki. To książka surowa i nieprzenikniona. Umysł narratora trzyma się faktów subiektywnego doświadczenia. Gdyby nie to, że czytanie sprawiło mi wielką przyjemność, powiedziałabym, że Lord Jim u siebie - dla powieściopisarki takiej jak ja - był narzędziem tortur. Jest naprawdę tak dobry.

Potrzeba choćby ogromnej samokontroli, by dobrze pisać o niemowlęciu, a do tego z jego punktu widzenia. Czytelnik czuje się w oczywisty sposób zagrożony tą perspektywą. Ego wkracza do umysłu i mówi: "A co ze mną? Ja też byłem, byłam dzieckiem". Przynajmniej tak wynika z mojego doświadczenia. Podobnie jak niechętnie słuchamy opisów cudzych snów, tak nie mamy ochoty słuchać o szczegółach z dzieciństwa innych osób. Nikomu nie należy się uznanie za to, że śnił określony typ snu. I nikomu nie należy się uznanie za to, że był określonym typem niemowlęcia. Niemowlęta nie tworzą same siebie. Nie podejmują żadnych decyzji dotyczących tego, jakie mają być. Nie wiedzą, jak to się robi. A jednak przenosimy na nasze niemowlęce "ja" mądrość buddyjskiego filozofa. Oto przykład. Moje pierwsze wspomnienie dotyczy tego, jak leżałam w łóżeczku w domu opiekunki, gdzie czekałam, aż odbierze mnie mama. Zapadła noc, w pokoju panowała ciemność. Byłam za mała i nie umiałam jeszcze liczyć, ale uważnie obserwowałam światła samochodów, które raz po raz wpadały przez okna i odbijały się od ścian jak gumowe piłki. Wiedziałam, że któreś z tych świateł zapowie przybycie mamy, ale musiałam czekać - wydawało mi się - całą wieczność. To wspomnienie wciąż wywołuje we mnie smutek i jest punktem odniesienia dla narodzin mojej świadomości, czyli mojego egzystencjalnego cierpienia.

Wspominam o tym po raz pierwszy, bo do tej pory byłam zbyt leniwa i nie chciało mi się tego opisywać. Brooke pisze jednak cierpliwie z perspektywy małego Gilesa, z niestrudzonym, niesamowitym talentem. Bywały chwile, kiedy czułam, jakby dokonała w moim mózgu rodzaju chiropraktyki i zmieniła to, co uważałam za niemowlęcą logikę, w sposób, jakiego się nie spodziewałam:

Ból i upokorzenie. Nie tyle brudne pieluchy przyciskane mu do ust i nosa, ile energiczne, bezosobowe rozpinanie i przerzucanie z tyłu na przód oraz wycieranie. Czy ona wyciera gówno z książęcej pupy czy ze stołu? Nie da się tego wyczytać z wyrazu jej twarzy ani z głosu. Czy to uczucie należy do mnie? - zastanawia się Książę. Czy ten wyraz twarzy należy do mnie?

Znowu: "Gdzie jestem? Kim jestem?". Jeśli nie potrafisz odpowiedzieć na te pytania, być może doznałaś wstrząsu mózgu.

Nie jest to jedyna dziwaczna rzecz w tej książce. Uważam na przykład, że Giles, główny bohater, nie jest tak naprawdę bohaterem w zwykłym tego słowa znaczeniu. Brakuje mu choćby podstawowej zdolności do działania i samookreślenia, choć nazwanie go biernym byłoby błędem. Bardziej przypomina człowieka po lobotomii. Mimo to czuję, że go rozumiem i znam. Jest mi bliski. Jednocześnie nie martwię się o jego los. Wzdrygam się jednak, czytając, jak okrutnie traktowali go rodzice i niania. Nie obchodzi mnie, jakie tragiczne wydarzenia spotykają go podczas wojny, ale lubię je sobie wyobrażać. W końcu, kiedy jego przyszłość staje pod znakiem zapytania, nie angażuję się w to. Czy jestem potworem? A może ta książka nauczyła mnie, jak nie dać się wciągnąć w typowe gry psychologiczne, które powieści prowadzą z czytającymi? Zazwyczaj martwienie się buduje napięcie. Ale żeby się martwić, trzeba się przejmować. Nie przejmowałam się i nie martwiłam, tylko trwałam zawieszona, niezmiennie i dramatycznie, w mirażu stworzonym przez tę powieść, w świecie, który wprawiał mnie w konsternację, a przecież jak najbardziej miał sens.

Kolejny przykład dezorientacji: narracja skupia się na pobocznych postaciach i wątkach, które są nieistotne, punkt widzenia przeskakuje między różnymi osobami, jakby ktoś wybierał ludzi z tłumu, śledził ich przez chwilę, a potem znów przechodził dalej. Wywołuje to niepokojący, ale jednocześnie wspaniały efekt, odzwierciedlający zdepersonalizowane przeżycia bohatera.

Pierwszy wydawca przedstawił Lorda Jima u siebie jako powieść o angielskiej wyższej klasie średniej, jakby była to praca antropologiczna lub dzieło klasycznego naturalizmu, czym z całą pewnością nie jest. Gdy przeglądam wczesne recenzje, dostrzegam pewne zalety życia w czasach współczesnych. Nawet w przychylnym omówieniu, które ukazało się w "Times Literary Supplement" w 1973 roku, wyraźnie widać, że krytyk, człowiek może i o dobrym guście, zupełnie nie zrozumiał tej książki. Opisując ostatnią część, po tym jak Giles wraca z wojny do matki, która wita go uprzejmie, a potem siada na powrót do partii brydża, pisze: "Jego powojenna historia, długi ciąg porażek prowadzący do smutnego, ale od dawna przewidywalnego punktu kulminacyjnego, stanowi potworną parodię sposobu myślenia i zachowania miłych, dobrze wychowanych ludzi". Nie uważam tak. Myślę, że to trafny obraz tego, jak zachowują się jednostki całkiem pojebane, przedstawiony z takim kunsztem, że porządni ludzie są zbyt uprzejmi, by przyznać, że to rozumieją. Cieszę się, że książka znów się ukazała. Moim zdaniem dziś świat jest na nią bardziej gotowy niż wcześniej.

Ottessa Moshfegh

Pasadena, 2023

[1] D. Brooke, An Obsession Revisited [w:] Fathers. Reflections by Daughters, ed. U. Owen, London 1983 (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).