Wstęp
Przemysław Waingertner
Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny
Historia Łodzi była już wielokrotnie przedmiotem naukowych analiz i syntez. Stawała się też często pretekstem do refleksji popularnonaukowej i wypowiedzi publicystycznych. Znamienne jednak, że w naukowych i publicystycznych wizerunkach historycznego fenomenu łódzkiej metropolii dominuje wątek miasta jako dziewiętnastowiecznej "Ziemi Obiecanej". Wiedza o Łodzi w pierwszej połowie minionego stulecia - a precyzyjniej w latach I wojny światowej, niepodległej Drugiej Rzeczypospolitej, wreszcie II wojny światowej - wydawała się mniej atrakcyjna zarówno dla dziejopisów, jak też dziennikarzy. Tymczasem - w świetle gwałtownych procesów gospodarczych, społecznych, demograficznych i politycznych zachodzących na świecie, w Europie i w skali krajowej oraz wynikających z nich przełomów i zwrotów w dziejach Łodzi - losy miasta nad Łódką w latach 1914-1945 zasługują przynajmniej na podobne zainteresowanie.
Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. wiązało się dla Łodzi z niejednoznacznymi konsekwencjami. Miasto wyludniło się, zmieniło się też jego oblicze narodowościowe. Łódź poniosła także poważne straty gospodarcze w rezultacie zapaści ekonomicznej wywołanej militarnym konfliktem, rabunkową gospodarką niemieckiego okupanta, a przede wszystkim utratą wielkiego zaplecza surowcowego i rynku zbytu Rosji. W okresie międzywojennym miasto dzieliło z całą Drugą Rzecząpospolitą ekonomiczne trudności polskiego międzywojnia - kryzys powojenny; chaos hiperinflacji w 1923 r. oraz zapaść Wielkiej Depresji z pierwszej połowy lat trzydziestych. Wpływało to negatywnie na atrakcyjność dawnego "polskiego Manchesteru" jako celu zarobkowej migracji. Liczebność mieszkańców Łodzi rosła wolniej niż w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej - populacja miasta przekroczyła stan sprzed 1914 r. dopiero u schyłku lat trzydziestych. Równocześnie Łódź stała się stolicą administracyjną nowego województwa i istotnym ośrodkiem życia politycznego, korzystając z zaprowadzonego w państwie porządku demokratycznego i zasad samorządu terytorialnego.
W latach niepodległości w Łodzi bujnie rozwinęło się życie polityczne. Wśród partii politycznych polskiej społeczności miasta największym poparciem cieszyły się Polska Partia Socjalistyczna, Narodowa Partia Robotnicza, a z czasem Stronnictwo Narodowe, którym ustępowali po przewrocie majowym piłsudczycy. Szeroka była też panorama stronnictw żydowskich - od ortodoksyjnej i zachowawczej Agudy, aż po ugrupowania socjalistyczne. Prężnie działały prawicowe i lewicowe partie mniejszości niemieckiej. Z bogactwem politycznych ugrupowań w mieście szła w parze atomizacja lokalnego życia politycznego. Częste były zmiany partyjnych szyldów, secesje czy ideowe wolty ambitnych działaczy. Procesy konsolidacji zachodziły powoli, niemniej od połowy lat trzydziestych układ sił na łódzkiej scenie politycznej zaczął się nieco stabilizować - najważniejsze obozy umacniały swoje wpływy, podczas gdy inne ugrupowania spychane były na margines. Wyostrzeniu ulegały również ideowe różnice między nimi, ponieważ kryzys gospodarczy początku lat trzydziestych sprzyjał procesom radykalizacji. Przekładało się to nie tylko na wysuwane przez poszczególne ugrupowania postulaty, ale też nadało rywalizacji politycznej zdecydowanie bardziej konfrontacyjny charakter. Retoryka politycznych enuncjacji stała się ostrzejsza, a oprócz czysto werbalnych napaści na przeciwników, zaczęło również dochodzić do aktów fizycznej przemocy. Polaryzacja polityczna i atmosfera ideologicznego starcia, wyczuwalne w drugiej połowie lat trzydziestych w wielu miejscach w Europie, dawały o sobie w Łodzi znać być może silniej niż w jakimkolwiek innym mieście Drugiej Rzeczypospolitej.
Wysokiej frekwencji przy urnach podczas kolejnych demokratycznych już wyborów samorządowych towarzyszyły przy tym charakterystyczne wahania preferencji politycznych łodzian. W 1919 r. wybory zakończyły się sukcesem lewicy, kolejne, w 1923 r. - triumfem polskich "narodowców", następne - w 1927 r. - powrotem do władzy socjalistów, którzy musieli oddać ją ponownie obozowi narodowemu w 1934 r. Wreszcie wybory w 1936 i 1938 r. przyniosły dwie porażki narodowej prawicy, pokonanej przez łódzkich socjalistów. Wyłanianym w drodze kolejnych wyborów władzom samorządowym Łodzi trudno było odmówić pracowitości. Do najważniejszych zagadnień, jakimi zajął się łódzki samorząd, należały: upowszechnienie oświaty, rozwijanie instytucji opieki społecznej i zdrowia publicznego, budowa nowoczesnej sieci wodno-kanalizacyjnej według projektu przygotowanego przez Williama H. Lindleya oraz działania na rzecz zaspokojenia "głodu mieszkaniowego" w mieście.
Kolejnym ciosem dla demograficznego, społecznego i gospodarczego rozwoju Łodzi oraz jej wieloetnicznego i wielokulturowego wizerunku okazała się II wojna światowa. Miasto nad Łódką zostało wcielone do III Rzeszy, otrzymując nowe miano - Litzmannstadt. Okupacja niemiecka wiązała się z dewastacją miejscowego przemysłu, handlu i rzemiosła, ale przede wszystkim z represjami, jakie spadły na miejscową ludność polską i żydowską. Niemcy przeprowadzili tzw. Intelligenzaktion Litzmannstadt, eksterminując polską elitę intelektualną mieszkającą w samym mieście i regionie łódzkim. Około 30 tys. Polaków rozstrzelano w podłódzkich Lasach Lućmierskich. Ponadto łodzian dotknęły liczne deportacje przesiedleńcze do Generalnego Gubernatorstwa oraz wywózki na roboty przymusowe w głąb III Rzeszy i do obozów koncentracyjnych. W okresie okupacyjnym w mieście funkcjonował także system niemieckich więzień dla dorosłych oraz specjalny obóz dla dzieci i młodzieży polskiej (tzw. obóz przy ulicy Przemysłowej). W 1940 r. powstało getto na Bałutach, przez które przeszło około 200 tys. synów i córek "narodu wybranego". Egzystowali oni w nieludzkich warunkach bytowych, wyniszczani przez choroby, głód i niewolniczą pracę. Następnie, w latach 1942-1944, niemal wszyscy zostali wymordowani w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem i w Auschwitz. Ostatecznie liczba łodzian po zakończeniu niemieckiej okupacji stopniała do około 300 tys., a zatem spadła o połowę w stosunku do stanu sprzed wojny. Zmieniło się także radykalnie oblicze narodowościowe miasta - wielokulturowa, wielonarodowa i wieloreligijna polsko-żydowsko-niemiecka Łódź przeszła do historii.
* * *
Należy podkreślić, że wspomniane wcześniej widoczne ogniskowanie zainteresowań historyków i popularyzatorów historii na dziejach Łodzi jako prężnie rozwijającego się ośrodka przemysłu włókienniczego w Królestwie Polskim - w ostatnich dekadach XIX w. i w pierwszych latach XX stulecia - nie oznacza, iż dzieje miasta w latach wojen światowych i dzielącym je okresie niepodległej Rzeczypospolitej nie doczekały się wartościowych wydawnictw, określających stan badań, będący punktem wyjścia podjęcia prac nad niniejszym, trzecim tomem wydawnictwa pt. Łódź poprzez wieki. Historia miasta. Publikacje te odnoszą się zarówno do burzliwych losów miasta i samych łodzian w dramatycznym, przełomowym w dziejach Łodzi okresie Wielkiej Wojny1; wielowątkowej historii miasta nad Łódką w czasach Drugiej Rzeczypospolitej2; wreszcie - tragicznych losów Łodzi i jej mieszkańców w latach II wojny światowej i niemieckiej okupacji3. Zasygnalizowaną literaturę przedmiotu i wydawnictwa źródłowe uzupełniają pozycje o poszerzonych cezurach czasowych bądź bardziej obszernej tematyce, w których jednak poczesne miejsce zajmuje historia miasta i jego mieszkańców w latach dwóch wojen światowych i dzielącego je międzywojnia4.
Nieocenionym źródłem wiedzy o dziejach Łodzi w latach 1918-1945 - obok literatury przedmiotu i wydawnictw źródłowych (opublikowanych dokumentów i wspomnień) - jest dla badaczy również łódzka prasa z epoki: polska, niemiecka i żydowska. Wymienić tu wypada tytuły takie jak: "Nowy Kurier Łódzki", "Express Ilustrowany", "Republika", "Kurier Łódzki Ilustrowany", "Echo", "Łodzianin", "Głos Poranny", "Rozwój", "Prąd", "Neue Lodzer Zeitung", "Lodzer Zeitung", "Lodzer Ainzeiger", "Lodzer Nachrichten", "Der Lodzer Sztyme", "Najer Folksblatt" czy "Lodzer Togblat". Z kolei zespoły archiwalne, odnoszące się do historii miasta w okresie dwóch wojen światowych i Polski międzywojennej, znajdują się przede wszystkim w Archiwum Państwowym w Łodzi, Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi, Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, Muzeum Miasta Łodzi, Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi oraz łódzkim Muzeum Dzieci Polskich - Ofiar Totalitaryzmu. Równocześnie archiwalia dotyczące wybranych zagadnień związanych z dziejami Łodzi w latach 1914-1945 (przede wszystkim jednak okresu II wojny światowej) znajdują się też w innych muzeach w kraju - np. w Archiwum Państwowym w Poznaniu, Archiwum Instytutu Zachodniego w Poznaniu i Centralnym Archiwum Wojskowym - oraz, poza jego granicami, m.in. w National Archives w Waszyngtonie.
Oddawany właśnie w ręce - i pod osąd - Czytelnika trzeci tom dziejów Łodzi zbudowany został zgodnie z zasadą narracji chronologiczno-problemowej z czterech części, podzielonych na rozdziały i podrozdziały. Część pierwszą poświęcono losom Łodzi i łodzian w latach I wojny światowej. W następnej zaprezentowano historię miasta w okresie niepodległej Drugiej Rzeczypospolitej. Część trzecia ukazuje dzieje Łodzi w latach II wojny światowej i niemieckiej okupacji. W ostatniej części przedstawiono historię herbu i pieczęci miasta Łodzi (w okresie II wojny światowej Litzmannstadt) w latach 1918-1945. Do zasadniczego tekstu zostały dołączone ilustracje, bibliografia, wykazy i indeksy. Liczymy, jako współautorzy wydawnictwa Łódź poprzez wieki. Historia miasta, iż jego trzeci tom spotka się z Państwa zainteresowaniem jako źródło wiedzy o dramatycznym, wyjątkowo burzliwym okresie w dziejach miasta, jakim okazała się pierwsza połowa minionego stulecia.
Na zakończenie, jako redaktor tomu, chciałbym złożyć podziękowania wszystkim jego współautorom: historykom, historykom sztuki, etnologom i archeologom, pracownikom Uniwersytetu Łódzkiego, a także Centralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, Instytutu Pamięci Narodowej, łódzkiego Muzeum Dzieci Polskich - Ofiar Totalitaryzmu, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, Polskiej Akademii Nauk, Społecznej Akademii Nauk i Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wyrazy wdzięczności należą się również dyrekcji i pracownikom Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego oraz Recenzentom tomu.
Przemysław WaingertnerŁódź, 9 XII 2023 r.
1 Vide: Łódź w czasie Wielkiej Wojny Mieczysława Hertza (Łódź 1933); Łódź w latach I wojny światowej Anety Stawiszyńskiej (Oświęcim 2016); Bezbronne miasto. Łódź 1914-1918, pod red. Małgorzaty Danowskiej (Łódź 2014); 11 listopada 1918 roku w Łodzi. Geneza, przebieg i rezultaty akcji rozbrajania Niemców. Akcja rozbrajania Niemców Tadeusza Bogaleckiego (Łódź 1993); Operacja łódzka. W setną rocznicę wybuchu I wojny światowej Jolanty Daszyńskiej, Aleksandry Kozłowskiej i Tomasza Walkiewicza (Łódź 2014); Łódź i region łódzki w czasie I wojny światowej. Między wielką historią a codziennością, pod red. Krystyny Radziszewskiej i Piotra Zawilskiego (Łódź 2011); Łódzcy bohaterowie 1918 roku, pod red. Witolda Jarno i Przemysława Waingertnera (Łódź 2018) czy publikacje zredagowane przez J. Daszyńską - Operacja łódzka. Zapomniany fakt I wojny światowej (Łódź 2011); Łódź w czasie Wielkiej Wojny (Łódź 2012) i Łódź w drodze do niepodległości (Łódź 2013).
2 Vide autorzy: Edward Rosset (Oblicze polityczne miasta Łodzi w świetle statystyki wyborczej, Łódź 1927); Maria Nartonowicz-Kot (np. Samorząd Łodzi wobec problemów kultury w latach 1919-1939, Łódź 1985; Polski ruch socjalistyczny w Łodzi w latach 1927-1939, Łódź 2001); Barbara Wachowska (Życie polityczne Łodzi w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, Łódź 1973); Władysław Karwacki (Walka o władzę w Łodzi 1918-1919, Łódź 1962); Ludwik Mroczka (Łódzka organizacja Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1918-1926, Łódź 1971); Krzysztof Mucha (Obóz narodowy w Łódzkiem w latach 1926-1939, Łódź 2009); Kazimierz Badziak i Jacek Walicki (Żydowskie organizacje społeczne w Łodzi do 1939 r., Łódź 2001); Wanda Lipiec (Kultura i oświata w Łodzi w okresie międzywojennym, Łódź 1973); Krzysztof Baranowski (Oddział Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi 1928-1939, Warszawa-Łódź 1977); Witold Jarno (Okręg Korpusu Wojska Polskiego nr IV Łódź, Łódź 2001; Garnizon łódzki Wojska Polskiego w latach 1918-1939, Toruń 2008 - współautorem ostatniej pozycji był Konrad Czernielewski) i Arkadiusz Rzepkowski (Ludność miasta Łodzi w latach 1918-1939, Łódź 2008).
3 Vide pozycje: Tadeusza Bojanowskiego (Polityka okupacyjnych władz hitlerowskich wobec Łodzi 1939-1945, Łódź 1973; Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939-1945), Łódź 1992); Mirosława Cygańskiego (Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Łodzi, Łódź 1965); Janusza Wróbla (Przemiany ludnościowe spowodowane polityką okupanta hitlerowskiego w tzw. rejencji łódzkiej w latach 1939-1945, Warszawa 1987); K. Badziaka i Włodzimierza Kozłowskiego (Wyzwolenie Ziemi Łódzkiej. Styczeń 1945, Łódź 1980); Marka Budziarka (redaktora wydawnictwa Okręg Łódzki Armii Krajowej, Łódź 1988); Hansa-Jürgena Bömelburga (m.in. współredaktora wydawnictwa Lodz im Zweiten Weltkrieg. Deutsche Selbstzeugnisse über Alltag, Lebenswelten und NS-Germanisierungspolitik in einer multiethnischen Stadt, Osnabrück 2015) czy Antoniego Galińskiego (m.in. współredaktora wydawnictwa Eksterminacja inteligencji Łodzi i okręgu łódzkiego 1939-1945, Łódź 1992). Szczególnie obfita jest przy tym nie tylko literatura naukowa, ale także liczba wydawnictw źródłowych, odnoszących się do tragicznych dziejów społeczności żydowskiej Łodzi w latach 1939-1945 oraz dziejów Litzmannstadt Ghetto. Jako ilustrację tej tezy przywołać można chociażby następujące pozycje: Łódzkie getto 1940-1944. The Łódź ghetto 1940-1944. Vademecum (Julian Baranowski, Łódź 2005); Getto łódzkie. Litzmannstadt Getto 1940-1944 (red. J. Baranowski, Sławomir Nowinowski, Łódź 2009); Fenomen getta łódzkiego 1940-1944 (red. Paweł Samuś, Wiesław Puś, Łódź 2006); Getto łódzkie-Litzmannstadt Getto. Warunki życia i sposoby przetrwania (Andrea Löw, Łódź 2012); "Otoczone drutem państwo". Struktura i funkcjonowanie administracji żydowskiej getta łódzkiego (Adam Sitarek, Łódź 2015); Proces Hansa Biebowa (Jerzy Lewiński, Warszawa 1987); Kronika Getta Łódzkiego 1941-1944 (oprac. i red. nauk. J. Baranowski i in., Łódź 2009) oraz Byłam sekretarką Rumkowskiego. Dzienniki Etki Daum (Elżbieta Cherezińska, Poznań 2008).
4 Przytoczyć tu wypada m.in. publikacje: Łódź. Monografia miasta (red. Stanisław Liszewski, Łódź 2009); Łódź. Dzieje miasta, t. 1 (red. Ryszard Rosin, Bohdan Baranowski, Jan Fijałek, Warszawa-Łódź 1980); Łódź. Studium monograficzne (Adam Ginsbert, Łódź 1962); Lodz. Geschichte einer multikulturellen Industriestadt im 20. Jahrhundert (H.-J. Bömelburg, Paderborn 2022); Województwo łódzkie 1919-2009. Studia i materiały (red. K. Badziak, Małgorzata Łapa, Łódź 2009); Polacy - Niemcy - Żydzi w Łodzi w XIX-XX w. Sąsiedzi dalecy i bliscy (red. P. Samuś, Łódź 1997); Dzieje Żydów w Łodzi 1820-1944 (red. W. Puś, S. Liszewski, Łódź 1991); Prezydenci miasta Łodzi 1841-2007 (P. Waingertner, Joanna Podolska, Łódź 2008); Włodarze województwa łódzkiego i 100 lat łódzkiej niepodległości, czyli miasto w młynach historii (P. Waingertner, Łódź 2014 i 2018); Opieka zdrowotna w Łodzi do roku 1945. Studium organizacyjno-historyczne (J. Fijałek, Janusz Indulski, Łódź 1990); Łódzki Klub Sportowy 1908-1983 (Jacek Strzałkowski, Łódź 1983); 100 lat Widzewa Łódź (Piotr Wesołowski, Bydgoszcz 2010); Atlas historyczny miasta Łodzi (red. Edward Karasiński, Łódź 2022) i Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r. (Krzysztof Stefański, Łódź 2003).
