PRZYPISY

[19] Edv?ns V?toli?š określił liczbę likwidatorów między 6000 a 6500. E. V?toli?š, PSRS okup?cijas rež?ma Latvijai rad?tie netiešie demogr?fiskie zaud?jumi. Černobi?as AES katastrofas seku ierobežošan? iesaist?to iedz?vot?ju skaits un zaud?jumi. Nepublic?ts p?t?jums, R?ga, 2007, w: Damage Caused by the Soviet Union In the Baltic States. International conference materials, Riga, 17-18 June, 2011. Social, economic and environmental losses/damage caused by the Soviet Union in the Baltic States, Riga 2017. W. Łarionow podaje liczbę 5500 łotewskich likwidatorów. Zob. W. Łarionow, Raport o łotewskich ofiarach Czernobyla, w: III Międzynarodowe Bałtyckie Forum Ekologiczne w Gdańsku: materiały naukowe zjazdu, Gdańsk 8-10 XI 1991, pod red. J. Jaśkowskiego, Gdańsk 1991, s. 179. Inni autorzy podają także liczbę 6475 Łotyszy zaangażowanych w likwidację skutków katastrofy w okresie 1986-1991. Zob. R.F. Mould, Chernobyl Record. The Definitive History of the Chernobyl Catastrophe, Bristol 2000, s. 247; E. Curbakova, T. Zvagule, T. Farbtuha, A. Eglite, M. Eglite, I. Jekabsone, The health status of Chernobyl nuclear power plant accident liquidators in Latvia, "Proceedings of the Latvian Academy of Sciences" 1998, nr 52, s. 187-191.

[20] A.A. V?rzemnieks, Latvijas iedz?vot?ju dal?ba Černobi?as atomelektrostancijas av?rijas seku likvid?šanas darbos un biedr?bas Latvijas savien?bas "Černobi?a" darb?bas ?ss p?rskats (1986-2011), w: Černobi?a arvien m?su atmi??, R?ga 2011, s. 127-146.

[21] Ibid.

[22] Latvijas Valsts arh?vs (LVA), Latvijas PSR R?gas pils?tas rajonu kara komisari?tu un J?rmalas pils?tas kara komisari?ta dokumenti. Černobi?as atomelektrostacijas av?rijas seku likvidatoru saraksts, f. 2587, apr. 3, li. 1, lp. 1-11.

[23] "З архівів ВУЧК-ГПУ-НКВД-КГБ" 2001, nr 1 (16), Чорнобильська трагедія в документах та матеріалах, ред. Ю. Данилюк, Київ 2001, s. 130; W. Łarionow, Raport o łotewskich ofiarach, s. 180.

[24] Według różnych danych deportowano wówczas ponad 40 tys. Łotyszy, Litwinów i Estończyków.

ROZDZIAŁ 1PO KATASTROFIE

MOBILIZACJA

Zaledwie kilka godzin po wybuchu reaktora czarnobylskiej elektrowni, w obliczu błyskawicznie rozprzestrzeniających się następstw katastrofy, rozpoczęto intensywną mobilizację wojskową we wszystkich republikach ZSRS. Armia oraz powiązana z systemem wojskowym Obrona Cywilna (OC) były jedynymi instytucjami w kraju wyszkolonymi do zwalczania skutków skażenia promieniotwórczego ze względu na niebezpieczeństwo przekształcenia się tak zwanej zimnej wojny z państwami kapitalistycznymi w realny konflikt nuklearny.

Ogólną mobilizację rezerwistów w krajach bałtyckich do prac na terenie 30-kilometrowej strefy wokół CzEJ przeprowadzono już 8 maja. Tylko według oficjalnych danych w usuwaniu skutków katastrofy jądrowej w latach 1986-1989 wzięło udział prawie 20 tys. likwidatorów z republik bałtyckich, w tym z Litwy - 8000, a Estonii - 5000. Z Łotwy w przedsięwzięciach dezaktywacyjnych na terenie czarnobylskiej zony uczestniczyło nie mniej niż 6000 osób, z tego 56% w 1986 r. W rzeczywistości liczba likwidatorów z republik bałtyckich mogła być nawet wyższa[19]. Oznacza to, że około 0,24% populacji Łotewskiej SRS zwalczało skutki wybuchu, a zatem nieznacznie mniej od wskaźnika udziału likwidatorów dla całego ZSRS (0,28%). Dane te nie uwzględniają jednak prawie 1000 pracowników z Łotwy uczestniczących w budowie Sławutycza - nowego miasta energetyków atomowych oddalonego 40 kilometrów w linii prostej na północny-wschód od CzEJ[20].

Zdecydowaną większość (ok. 5500) wśród łotewskich likwidatorów stanowili żołnierze rezerwy, tak zwani partyzanci (szeregowi i sierżanci oraz ok. 300 oficerów rezerwy)[21], a także osoby cywilne rekrutujące się z różnych grup zawodowych. Skład narodowościowy zmobilizowanych obywateli republiki łotewskiej był zróżnicowany: oprócz Łotyszy byli tam Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy, Estończycy, Litwini i Polacy, a nawet Czuwasze. Na podstawie zachowanych rejestrów likwidatorów z Rygi i Jurmały struktura wiekowa żołnierzy w przybliżeniu wyglądała następująco: w wieku 30-39 lat ponad 48%, 20-29 lat 40%, 40-49 lat 10%, 19 lat i poniżej 1,5%, 50 lat i powyżej 0,4%[22].

Mobilizację nierzadko prowadzono w atmosferze zastraszania i tajemnicy, część mężczyzn zatrzymywano w miejscach pracy i zawożono wprost do wojskowych komend uzupełnień bez możliwości pożegnania się z rodzinami, innych zabierano z mieszkań w środku nocy. Żołnierzy na ogół nie informowano o powodach wezwania czy miejscu docelowym, a nawet świadomie wprowadzano ich w błąd, twierdząc, że zostają skierowani na ćwiczenia wojskowe lub do prac rolniczych[23]. Metody te budziły wśród Łotyszy najgorsze skojarzenia, zwłaszcza z deportacją Bałtów na Syberię przeprowadzoną nocą 14 czerwca 1941 r. [24]. Dla wielu przyszłych likwidatorów powołanie na "szkolenia rezerwy" było wstrząsającym doświadczeniem: