Wprowadzenie
Leksykon terminów archeologicznych pomyślany został jako kompendium wiedzy odnoszącej się do konceptualizacji procesu archeologicznego w polskiej tradycji badawczej, właściwej początkowi trzeciej dekady XXI w. Zawarto w nim najważniejsze terminy, pojęcia i kategorie badawcze, które składają się na siatkę pojęciową archeologii polskiej. Leksykon ma charakter w pełni nowatorski. To pierwsza praca o takim charakterze, jaka powstała w polskim środowisku archeologicznym. Jest skierowany do szerokiego grona odbiorców, w głównej mierze do archeologów pracujących w różnych sektorach dyscypliny; do studentów archeologii wszystkich poziomów kształcenia, do przedstawicieli nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych współpracujących z archeologami, a także do osób zainteresowanych archeologią. Celem Leksykonu jest ukazanie archeologii jako ugruntowanej społecznie i stabilnie umocowanej instytucjonalnie dyscypliny oraz jako istotnego obszaru kultury. Wiedza naukowa wytwarzana przez archeologów ma bowiem charakter złożonego wytworu kulturowego, którego specyfika polega na ciągłych przemianach i przekształceniach; jest tak od czasu, gdy formowała się w drugiej połowie XIX w. jako dyscyplina naukowa, aż do chwili obecnej.
Leksykon jest rezultatem wieloletnich prac prowadzonych przez Komisję Antropologii Pradziejów i Średniowiecza (KAPS), która do 2024 r. działała w ramach Komitetu Nauk Pra- i Protohistorycznych Polskiej Akademii Nauk. Owocami wieloletnich działań KAPS-u są także: numer specjalny rocznika "Archaeologia Polona" (nr 44), zatytułowany Archaeology - Anthropology - History. Parallel Tracks and Divergences, pod redakcją Doroty Cyngot, Stanisława Tabaczyńskiego i Anny I. Zalewskiej, opublikowany w 2006 r., oraz publikacja Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji, pod redakcją Stanisława Tabaczyńskiego, Arkadiusza Marciniaka, Doroty Cyngot i Anny I. Zalewskiej, która ukazała się drukiem w 2012 r. Początkowo zakładano, że Leksykon będzie zawierał obszerne charakterystyki najważniejszych zagadnień konceptualnych i problemów badawczych, określających ramy archeologiczego procesu badawczego, oraz zestawienie terminów ważnych dla badań przeszłości społecznej - w formie słownikowej. Miało powstać kompendium wiedzy pomocne we współpracy i komunikacji między reprezentantami różnych dyscyplin i specjalizacji naukowych. W tej pierwszej wersji zamierzano nadać mu charakter transdyscyplinarny, a jego autorami mieli zostać badacze z różnych dyscyplin: archeolodzy, antropolodzy, historycy, etnolodzy, kulturoznawcy, językoznawcy, biolodzy, geografowie oraz badacze z pogranicza dyscypliny, zarówno z kraju, jak i z zagranicy. Planując udział w projekcie przedstawicieli polskiego i międzynarodowego środowiska, pomysłodawcy powzięli zamiar przygotowania wielojęzycznego, polsko-angielsko-rosyjsko-francuskiego słownika archeologicznych terminów kluczowych. Uwarunkowania organizacyjne i finansowe zweryfikowały te plany i zamierzenia.
Tworząc ramy wyjściowe Leksykonu w jego aktualnej wersji, przyjęto, że autorami haseł będą wyłącznie przedstawiciele środowiska archeologicznego reprezentujący różne specjalności i pracujący w różnych segmentach dyscypliny. Leksykon terminów archeologicznych zyskał tym samym wyraźnie archeologiczną perspektywę. Istotna była też decyzja, by do udziału w przygotowaniu Leksykonu zaprosić niemal wyłącznie polskich archeologów. Stanowi on zatem reprezentatywny obraz konceptualizacji procesu archeologicznego trzeciej dekady XXI w. w ujęciu tegoż środowiska.
Naturalną cechą funkcjonowania nauki jest to, że zespół pojęć, formuł oraz towarzyszących im procedur jest nieustannie modyfikowany i aktualizowany. Stąd decyzja redaktorów, by potraktować leksykon jako sprawdzoną formę, wykorzystywaną w "mapowaniu" stanu danej dziedziny nauki. Okazała się ona pomocna w dążeniu do kompleksowego zaprezentowania istotnych terminów archeologicznych, które podlegają ciągłym i dynamicznym zmianom. Wybór sposobu ujęcia tematyki, obejmującej współcześnie uprawianą archeologię, a także dobór haseł nie były proste. Wymagały wypracowania jednocześnie pojemnej i elastycznej formy, pomocnej w porządkowaniu i systematyzowaniu różnorodnych treści poszczególnych haseł, tak by łącznie ukazywały one wielowymiarowy obraz dyscypliny i by umożliwiały Czytelnikowi wytworzenie sobie wyobrażenia jej aktualnego stanu.
Przegląd publikacji o charakterze encyklopedycznym, prezentujących różne tradycje archeologiczne i dyscypliny, z którymi archeologia współdziała - polskich, europejskich, światowych - pokazał, że ich autorzy mierzą się z podobnymi trudnościami. Polegają one przede wszystkim na tym, że mamy do czynienia z dyscypliną podlegającą ciągłej i dynamicznej transformacji, powiązaną od strony konceptualizacji, metod i tematów badań, a więc też terminologii, z wieloma obszarami wiedzy, również rozwijającymi się i stale przekształcającymi, a od strony artykulacji i społecznego aktywizowania wyników badań - z kontekstami społeczno-kulturowymi, formalno-prawnymi czy instytucjonalno-administracyjnymi. Dlatego nieustannie zmieniają się znaczenia poszczególnych terminów i pojęć, ich ranga lub sposoby zastosowań. Jest to zależne od wielu czynników, takich jak dominujące lub preferowane przez poszczególnych badaczy podejścia, hierarchie podejmowanych problemów, charakter stawianych pytań badawczych, wybory dotyczące stosowanych narzędzi, metod czy też formy, sposoby i zakresy upubliczniania wyników badań archeologicznych. Zapis w postaci hasła jest więc pewnym zatrzymaniem tematu w ruchu.
Niniejszy Leksykon nawiązuje w pewnej mierze do porównywalnych publikacji. Jedną z nich jest A Dictionary of Archaeology (1999, Blackwell); w przedmowie do tej pracy redaktorzy Ian Shaw i Robert Johnson podkreślają, że prezentowanie archeologii jest raczej procesem niż ukazaniem gotowego zestawu wiedzy, co powoduje, że poszczególne hasła, siłą rzeczy, mają pewien aspekt prowizoryczności. Wartością publikacji tego typu jest jednak tworzenie warunków sprzyjających namysłowi nad złożonością i aktualnym stanem zmieniającej się dyscypliny. Istotne w formułowaniu założeń ramowych były też wnioski z przeglądu ważnej i inspirującej publikacji o charakterze słownikowym - Dictionary of Untranslatables, pod redakcją Barbary Cassin, wydanej w 2014 r. w Princeton, a dekadę wcześniej we Francji (jako Vocabulaire européen des philosophies: Dictionnaire des intraduisibles; 2004, Éditions du Seuil). Praca ta ukazuje dobitnie i przekonująco, że ranga zagadnienia opisywanego w haśle nie musi przekładać się na objętość tekstu. I tak hasło Culture zajmuje w tej obszernej publikacji niecałą stronę, ale jego rolą jest tworzenie sieci powiązań między wieloma innymi hasłami, podobnie jak rolą kultury realnej jest tworzenie połączeń między istniejącymi bytami.
Ostatecznie w naszym Leksykonie wybraliśmy formułę, według której hasła objaśniane są pod względem znaczeniowym, zawierają uzasadnienia istotności omawianych terminów, pojęć lub kategorii dla archeologii oraz przykłady z zakresu archeologii polskiej. Niektóre treści dodatkowo zobrazowano w formie infografik. Słowo "leksykon" uznaliśmy za dobrze oddające charakter tomu i dostatecznie wyróżniające spośród innych publikacji archeologicznych. O ile bowiem powstało dotychczas kilka prac w języku polskim, mających za temat archeologię, które noszą w tytule słowo "słownik" (np. Słownik starożytności słowiańskich, Mały słownik kultury dawnych Słowian, Mały słownik archeologii biblijnej), o tyle "leksykon" o tematyce archeologicznej w języku polskim ukazał się dotychczas tylko raz: mowa o Leksykonie pojęć i problemów archeologii polowej Ryszarda Olgierda Mazurowskiego z 2013 r. Ma on jednak zupełnie inną postać - przede wszystkim dlatego, że jest dziełem jednego autora. Skierowaliśmy się więc w stronę archeologicznej tradycji nazewniczej niemieckiej, w której podobne publikacje noszą właśnie tytuł Lexikon (bądź Reallexikon) i składają się z obszernych haseł napisanych przez wielu autorów. W tradycji anglosaskiej powszechniejsze wydaje się operowanie terminem "encyklopedia", stąd różne wydawnictwa o tytułach w rodzaju Encyclopedia of Archaeology, ze specyfikacją, np. Global Encyclopedia of Archaeology, lub bez niej. Uznawszy, że "encyklopedia" jest formą mniej elastyczną, jeśli chodzi o zakres tematów i powinność dążenia do kompletności doboru haseł, zdecydowaliśmy się na formułę leksykonu. Uznaliśmy ją za najbardziej odpowiednią dla realizacji przyświecającego nam celu, jakim jest przekrojowe zaprezentowanie pełnej panoramy współczesnej archeologii polskiej poprzez opisanie najważniejszych dla niej pojęć w postaci haseł.
Dla uzyskania spójności Leksykonu, hasła cechuje zamierzona jednorodność struktury. Zgodnie z zamysłem redaktorów hasła zawierają dwa poziomy narracji: teoretyczny, sytuujący omawiane pojęcie w tradycji badawczej i w odniesieniu do paradygmatu, z którym się ono wiąże, oraz skonkretyzowany (aplikacyjny), wskazujący konkretne przykłady projektów zrealizowanych przez polskich badaczy. Autorzy zostali poproszeni, aby na poziomie teoretycznym przedstawić definicję omawianego terminu bądź koncepcji oraz jego/jej znaczenie dla archeologii i miejsce w procesie badawczym. W dalszej kolejności hasła ukazują zakresy tematyczne i problemowe oraz sposoby i charakter wykorzystania poszczególnych pojęć, terminów lub kategorii, a także zmiany ich stosowania, znaczenia, rozumienia - w czasie oraz w sposobach konceptualizacji w polskiej tradycji badawczej, np. pod wpływem przemian paradygmatycznych, metodycznych czy społeczno-kulturowych. W całym Leksykonie wyraźne jest nastawienie ku współczesności oraz ku przyszłości. Tematyka ta wypełnia wiele haseł. Odnoszą się do niej zwłaszcza hasła z obszaru badawczego Archeologia we współczesności. Archeologie w społeczeństwie. Dotyczy to też nowych kierunków w archeologiii tego, co dawniej było otoczeniem archeologii, a obecnie zostało do niej włączone w związku z przemianami społeczno-kulturowymi, w kontekście których archeologia funkcjonuje (np. hasła: Archeologia a polityka zrównoważonego rozwoju, Ochrona prawna zabytków archeologicznych, Muzealnictwo archeologiczne w Polsce czy Popularyzacja archeologii i upowszechnianie wiedzy archeologicznej w Polsce).
Biorąc pod uwagę założoną objętość publikacji, obszerny zakres tematyczny i problemowy Leksykonu oraz stopień złożoności charakteryzowanych terminów i pojęć, wyróżniono dwa typy haseł, o zróżnicowanej objętości: 1) hasło długie - do 18 tys. znaków, oraz 2) hasło krótkie - do 6 tys. znaków. Hasła dłuższe odnoszą się do zagadnień wymagających szczegółowego omówienia niuansów, uwzględnienia zmienności w ich ujmowaniu przez poszczególnych badaczy oraz często zróżnicowanych kontekstów ich stosowania w archeologii, a także takich, które mają długą tradycję badań. Wśród haseł krótszych dominują tematy, które, choć, co oczywiste, pozostają w kontekstowych związkach z innymi, to jednak są możliwe do wyodrębnienia na poziomie opisowym. Są wśród nich zarówno takie, które odnoszą się do stosunkowo niezbyt szerokich zakresów tematycznych, jak i takie, które dotyczą spraw bardzo złożonych. To między innymi hasła sygnalizujące dany problem, np. Antropopresja a archeologia, czy wskazujące sedno danej metody, np. Traseologia / analizy residuów, lub podejścia badawczego, np. Archeologia cyklu życia.
Z uwagi na syntetyczny charakter tekstów, zrezygnowano z bezpośrednich odniesień bibliograficznych, proponując w zamian, by każdemu z haseł towarzyszyła zalecana literatura (tzw. further reading), zawierająca średnio 10 pozycji, która byłaby pomocna w poszerzaniu wiedzy w zakresach tematycznych poszczególnych haseł. Opracowanie spójnych i jednoznacznych ram i struktury dla niezwykle różnorodnej problematyki będącej przedmiotem Leksykonu terminów archeologicznych było dużym wyzwaniem. Dzięki licznym dyskusjom w gronie redaktorów oraz w trakcie spotkań roboczych i konferencji z udziałem zaproszonych do współpracy badaczy, okazało się to wykonalne i konstruktywne. Takie wyjściowe, spójne "ramowanie" w większości przypadków było postrzegane jako pomocne przy pisaniu haseł. Liczymy również na to, że przyczyni się ono do ułatwienia recepcji ich treści. W kilku przypadkach pełna implementacja wypracowanej przez redaktorów struktury - w opinii autorów, starających się sprostać przyjętym założeniom ramowym - nie była możliwa. Wyzwaniem, przed którym stanęli niemal wszyscy autorzy, była kwestia sprostania wymaganiom odnoszącym się do założonej z góry objętości poszczególnych haseł. Sądzimy jednak, że pomimo wyzwań i ograniczeń wynikających z przyjętej objętości publikacji, założone cele zostały osiągnięte. Naszym głównym dążeniem było, by w Leksykonie terminów archeologicznych ukazana została w pełni czytelna złożoność procesu archeologicznego, określanego też jako "proces badawczy w archeologii", w tym jego ogólna specyfika oraz subtelności. Jak już wspomniano, by możliwie kompletnie uchwycić złożoność tego procesu, szukaliśmy odpowiedniej formy. Jednym z etapów prac przygotowawczych był przegląd encyklopedii, leksykonów i słowników o tematyce archeologicznej. Unaocznił on nam, że nie ma wzoru idealnego, ale i to, że niektóre ujęcia są inspirujące. Publikacja, która stanowiła dla nas przed laty punkt odniesienia do myślenia o stworzeniu podobnej (z tym że nastawionej na prezentację archeologii polskiej), to: Archaeology. The Key Concepts pod redakcją Colina Renfrew i Paula Bahna (2004). Zawiera ona rozbudowane hasła, w których omówiono głównie nowe wówczas podejścia teoretyczne. Odnoszą się one do koncepcji natury ludzkiej, sposobów organizacji grup społecznych, relacji między ludźmi a środowiskiem. Hasłom tym odpowiadają niektóre "hasła kluczowe" w naszym Leksykonie. Pozostają one w relacji z kolejnymi elementami procesu archeologicznego i dotyczą następujących zagadnień: konceptualizacji (I), procesu badawczego (II), metod (III) oraz zakresów tematycznych badań (IV). Zależało nam również na przedstawieniu kwestii współczesnych uwarunkowań i kontekstu społeczno-kulturowego uprawiania archeologii. Dlatego w naszym Leksykonie są też hasła, które nie zostały ujęte w publikacji Renfrew i Bahna, a mianowicie odnoszące się do archeologii we współczesności oraz archeologii w społeczeństwie (V).
Ostatecznie zatem wybór haseł, które składają się na prezentowany tu Leksykon terminów archeologicznych, jest wyrazem przekonania redaktorów o istotności i znaczeniu charakteryzowanych w nich zagadnień dla archeologów i innych uczestników procesu archeologicznego. To też unaocznienie, jak wielką wagę przywiązujemy do czytelnej artykulacji wykorzystywanych terminów, pojęć i kategorii w polskiej tradycji badań archeologicznych oraz we współczesności, a nawet w oczekiwanej lub przewidywalnej przyszłości dyscypliny. Na Leksykon składa się 107 haseł, które odnoszą się do całości procesu archeologicznego w jego złożonym, kompleksowym i dynamicznym rozumieniu. Gdy mowa tu o procesie archeologicznym, mamy na myśli liczne, pozostające we wzajemnej relacji, składające się nań procesy. Zasadniczo są to: proces pierwotny (społeczno-kulturowy) oraz procesy wtórne: źródłotwórcze (stratyfikacyjny), badawcze (odkrywczy, stratygraficzny) oraz społeczne i kulturotwórcze (wynikające z kontekstów funkcjonowania archeologii i wiedzy archeologicznej). Ich wielość i zróżnicowanie skłoniły nas do wyznaczenia pięciu obszarów - pól problemowych. Na każdy z tych obszarów złożyło się od 17 do 30 haseł dających wyobrażenie o różnych aspektach procesu archeologicznego; każdy z nich był odrębnie koordynowany przez ściśle ze sobą współpracujące grono redaktorów:
I. Konceptualizacje przeszłości - Stanisław Iwaniszewski;
II. Proces badawczy - Arkadiusz Marciniak;
III. Metody - Hanna Kowalewska-Marszałek;
IV. Zakresy tematyczne badań - Dorota Cyngot i Franciszek M. Stępniowski;
V. Archeologia we współczesności. Archeologie w społeczeństwie - Anna I. Zalewska.
W praktyce oznaczało to, że każdy z redaktorów był odpowiedzialny za koordynowanie prac nad hasłami składającymi się na poszczególne obszary - pola problemowe, w tym za kontakt z autorami haseł wpisujących się w jeden z tych obszarów oraz za to, by hasła cechowały się dopełniającymi, nie zaś repetytywnymi względem siebie treściami. Ostatecznie hasła zostały uporządkowane w układzie alfabetycznym, ale została wskazana ich przynależność do jednego z pięciu obszarów problemowych. Jednocześnie Czytelnicy zainteresowani w szczególności treściami związanymi z którymś z tych obszarów mogą skorzystać ze znajdującego się na końcu Wprowadzenia zestawienia haseł zawartych w każdym z nich. Redaktorzy Leksykonu dołożyli starań, aby hasła pozostawały w czytelnych między sobą relacjach. Orientację ułatwiają odnośniki w formie strzałek, prowadzące od danego hasła do haseł dopełniających omawiane w nim treści.
Na obszar problemowy I. Konceptualizacje przeszłości składa się 17 haseł ukazujących, że archeologia opiera się na wytworzonym aparacie pojęciowym (siatce pojęciowej), który przybiera postać narzędzia badawczego. Uzgodnienia dotyczące znaczeń poszczególnych pojęć odgrywają ogromną rolę:
(i) są podstawą komunikowania się badaczy z wykorzystaniem wyspecjalizowanego, precyzyjnego języka;
(ii) zwracają uwagę badaczy na określone zagadnienia warte rozpoznania i badania,
(iii) umożliwiają badaczom klasyfikowanie i generalizowanie oraz
(iv) służą budowaniu teorii.
Hasła z tego obszaru dają wgląd w liczne procesy i trendy, które zarówno w przeszłości, jak i współcześnie pobudzają badaczy do nieustannych poszukiwań. Należą do nich te obecne w archeologii od bardzo dawna, np. Artefakt w archeologii, Antropogeneza czy Kontekst w archeologii, a także te, które w ostatnich latach nabrały znaczenia dla archeologii, jak np. Antropopresja a archeologia. Do pierwszej z grup zaliczyć należy także hasła Osadnictwo jako przedmiot badań archeologii, które w formie Siedlungsarchäologie pojawiło się w piśmiennictwie archeologicznym już w drugiej połowie XIX w., lub Ekspansja/migracja - jako pojęcie, którego stosowanie znane jest od XVI w., a w sensie archeologicznym należy je łączyć z ideą dyfuzjonizmu z drugiej połowy XIX w. Również zagadnienia opisane w haśle Udomowienie zwierząt i roślin należą do długowiecznych tematów. Rozwijane w archeologii koncepcje udomowienia są wynikiem szczegółowych badań szczątków organicznych i zależą od rozwoju nowych technik i metod badawczych.
Każda generacja archeologów wypracowywała nowe pojęcia i każdy kolejny zwrot w orientacji teoriopoznawczej skutkował nowymi definicjami bądź nowymi sposobami ich rozumienia. Terminy te "obrosły" w interpretacje, co w obliczu mnogich ujęć i szkół badawczych może niekiedy prowadzić do nieporozumień. Sporą grupę haseł stanowią te odnoszące się do pojęć, które pojawiły się w piśmiennictwie przy okazji kolejnych zwrotów badawczych w archeologii. Są to np. hasła Ekologia kulturowa czy Adaptacja; należy je wiązać z archeologią procesualną, Hierarchie społeczne - z archeologią marksistowską i procesualną, czy Antropopresja a archeologia - z archeologią środowiskową i krajobrazu, a także Proweniencja i Rezyliencja - z badaniami ekologiczno-środowiskowymi i bioarcheologicznymi, a Eksterioryzacja/symbolizacja - z archeologią kognitywną. Pojęcia te, nawet jeśli zostały zapożyczone z innych dyscyplin, zyskały własną tożsamość na gruncie archeologii. Ich pojawienie się może być postrzegane jako przejaw powstawania nowych ukierunkowań lub specjalizacji w obrębie dyscypliny. Wśród haseł z obszaru I są też takie, które odnoszą się do podstaw ontologicznych i epistemologicznych archeologii, jak np. Przestrzeń (percepcja, waloryzacja, symbolizacja, adaptacja, organizacja, stabilizacja, socjalizacja, wizualizacja), a także do relacji, np. Relacje pomiędzy ludźmi a roślinami, Relacje pomiędzy ludźmi a zwierzętami oraz Relacje ludzi z otoczeniem. Hasła te przedstawiają temat relacji z dwóch perspektyw wzajemnie się uzupełniających: bio- i zooarcheologii oraz archeologii postprocesualnej.
Obszar problemowy II. Proces badawczy zawiera 20 haseł odnoszących się do konceptualizacji procesu badawczego w archeologii i jego najważniejszych elementów składowych. Proces badawczy, rozumiany jako zestaw procedur realizowanych w trakcie prowadzenia badań naukowych nastawionych na realizację klarownie zarysowanych celów naukowych, zapewnia otrzymanie miarodajnych i prawomocnych wyników. Podejmowane zadania są wykonywane na podstawie adekwatnie dobranych metod badawczych. "Konceptualizacja", za Słownikiem języka polskiego, oznacza rozpoznanie i ocenę rozmaitych pomysłów, projektów czy planów działania. To także umiejętność nazywania i definiowania intuicji poznawczych i przetwarzania ich w pojęcia i kategorie. Konceptualizacja procesu badawczego oznacza zatem rozpoznanie zasad i reguł wyróżnienia, wyboru i zastosowania odpowiedniej procedury badawczej, która w najbardziej efektywny poznawczo sposób pozwoli na osiągnięcie zamierzonych celów. Próba konceptualizacji badań nad przeszłością stanowi więc rezultat selektywnego wyodrębniania, hierarchizacji i wiązania faktów oraz analizy tych pojęć i zagadnień, które zostały wybrane jako efektywne narzędzia zarówno do ustalenia celów, jak i do sformułowania prawomocnej procedury, pozwalającej na ich osiągnięcie.
Hasła, które odnoszą się do procesu badawczego w archeologii, stanowią reprezentatywny wachlarz dynamiki przemian, jakie następowały w dziejach myśli archeologicznej. Są wyrazem intelektualnej ciekawości i teoretycznych poszukiwań, których zamierzeniem jest wypracowanie najbardziej efektywnych poznawczo sposobów rozpoznawania zjawisk, wydarzeń i procesów z przeszłości; zachodziły one w różnych skalach: od mikro-, przez makro-, po procesy długiego trwania. Punktem wyjścia dla procedury tworzenia wiedzy w archeologii jest zrozumienie kompleksowości istoty źródła archeologicznego oraz procedury wnioskowania w warunkach pewnej nieoczywistości reguł i zasad pozyskiwania źródeł archeologicznych oraz ich przekształcania w postać ewidencji źródłowej. Szczególnego namysłu wymaga status poznawczy źródeł, które traktowane być winny jednocześnie jako skutek zdarzenia z przeszłości oraz jako podłoże czy element niezbędny do pojawienia się nieokreślonej liczby zdarzeń, jakimi są akty interpretacyjne. Należy uwzględnić zatem przejście z perspektywy analityczno-naukowej do interpretacyjno-hermeneutycznej, ale także etyczne uwarunkowania i uwikłania, decydujące o znaczeniu materialnych nośników znaczeń we współczesnym życiu społecznym. Te znaczenia nie są ustalone raz na zawsze, co stwarza możliwość nadawania źródłom coraz to nowych sensów.
W obszarze poświęconym procesowi badawczemu treści haseł odnoszą się do trzech grup zagadnień:
(i) tworzenie wiedzy w archeologii: Źródło / Ślad / Artefakt / Rzecz / Przedmiot, Prawda w archeologii, Kategoryzacja w archeologii, Wnioskowanie, Teoria średniego zasięgu w archeologii oraz Etyka w archeologii;
(ii) paradygmaty badawcze: Archeologia analityczna, Archeologia kulturowo-historyczna, Archeologia procesualna, Archeologia postprocesualna, Archeologia posthumanistyczna i wielogatunkowa, Neodarwinizm w archeologii, Szkoła Annales oraz "Zwroty" badawcze w archeologii;
(iii) konceptualizacje najważniejszych obszarów przedmiotowych archeologii: Etnoarcheologia, Bioarcheologia człowieka, Bioarcheologia: pozostałości roślinne, Archeozoologia, Ekonomia w archeologii oraz Biograficzne strategie interpretacyjne.
Pierwsza grupa zagadnień dotyczy reguł tworzenia wiedzy w archeologii, w tym zasad wnioskowania naukowego i jego form przyjętych w tej dyscyplinie. Tworzenie wiedzy w archeologii polega na zastosowaniu wielopoziomowego interdyscyplinarnego systemu opisów, praw i wyjaśnień. Archeolodzy starają się dostarczyć systemowych opisów i potwierdzić hipotezy na temat przeszłych stanów rzeczy, wydarzeń i procesów, zakładając, że są one reprezentowane przez wybrane elementy zachowanych pozostałości materialnych. Wnioskowanie opiera się zatem na ustaleniu relacji pomiędzy strukturą społeczną, gospodarką, systemami wierzeń i kulturą materialną oraz ich zachowanymi pozostałościami materialnymi. Wnioskowanie przyjęte w archeologii zależy od warunków kulturowo umocowanych wyobrażeń o świecie, akumulacji i zmian materiału źródłowego oraz metod badawczych. W szczególności należy mieć świadomość relacji, jakie zachodzą pomiędzy źródłem archeologicznym a wytworzoną na tej podstawie ewidencją źródłową oraz świadomość zasad wnioskowania opartych na założeniach przyjętej perspektywy teoriopoznawczej. W hasłach z obszaru problemowego II Leksykonu znajdujemy zatem prezentację najważniejszych zasad określających sposoby, jakimi informacje o przeszłości są przekazywane do teraźniejszości za pośrednictwem materialnych pozostałości. W szczególności należy zwrócić uwagę na przyjętą praktykę doboru źródeł archeologicznych, tak aby uzasadnić preferowane wnioski odnoszące się do przeszłości.
Druga grupa zagadnień dotyczy prezentacji sformalizowanych i spójnych form tworzenia wiedzy o przeszłości, które przyjęły postać paradygmatów badawczych. Hasła zamieszczone w Leksykonie prezentują najważniejsze z nich. Paradygmat stał się najbardziej efektywną kategorią konceptualizacji wielu form i postaci procesu badawczego, prowadzących do powstania specyficznych i odmiennych od siebie koncepcji wiedzy o przeszłości. Pojęcie paradygmatu, jako sposobu konceptualizacji różnych form procesów badawczych, zostało wprowadzone do archeologii w latach 70. i wczesnych 80. XX w. Pomimo zastrzeżeń, jego przydatność nie została nigdy poważnie zakwestionowana.
Ostatnia grupa haseł z obszaru II obejmuje konceptualizacje najważniejszych zakresów przedmiotowych archeologii. Dotyczą one usytuowania człowieka w relacji do jego otoczenia i do współczesności, a także jego relacji ze światem zewnętrznym - roślinnym i zwierzęcym oraz ze środowiskiem naturalnym. Źródła archeologiczne w każdym z tych zakresów są podstawowym nośnikiem informacji, stanowią kanwę konceptualizacji zjawisk i procesów formułowanych w ramach istniejących w danym momencie wyobrażeń o przeszłości. Dla zrozumienia konceptualizacji wielości zakresów przedmiotowych archeologii, najważniejsze jest zrozumienie teorii jako połączenia podejść naukowych i warunków społeczno-naukowych oraz sposobów, w jaki określają one i definiują procedury interpretacji przeszłości wdrażane przez archeologów.
Na obszar problemowy III. Metody badawcze składa się 20 haseł prezentujących metody stosowane aktualnie w badaniach archeologicznych - terenowych i gabinetowych. Są one związane z pozyskiwaniem źródeł archeologicznych i ich przekształcaniem w zasób danych, a także z zastosowaniem narzędzi badawczych służących ich opisowi, analizie i interpretacji. Treści haseł odnoszą się do trzech głównych grup zagadnień. Są to:
(i) metodyka archeologicznych badań terenowych (powierzchniowych i wykopaliskowych), np. Inwazyjna eksploracja archeologiczna - podstawowe metody badań terenowych, Metody nieinwazyjne w archeologicznych badaniach przestrzennych;
(ii) dokumentacja archeologiczna, np. Archeologiczne bazy danych, Dokumentacja archeologiczna czy Stratygrafia archeologiczna. W haśle dotyczącym stratygrafii przedstawione zostały procesy stratygraficzne, depozycyjne i podepozycyjne i ich znaczenie dla badań archeologicznych;
(iii) zabiegi analityczne stosowane w odniesieniu do materiałów archeologicznych i zasobu danych źródłowych, na różnych poziomach złożoności/ogólności oraz na różnych poziomach procedury badawczej. Znalazły tu miejsce zagadnienia związane z opisem źródeł, ich podziałami przy zastosowaniu rozmaitych kryteriów, porządkowaniem czasowo-przestrzennym znalezisk, faktów czy procesów, np. Klasyfikacja w archeologii, Typologia w archeologii, Datowanie. Kilka haseł dotyczy metod analitycznych - jakościowych oraz ilościowych. Te ostatnie zostały ujęte w hasłach poświęconych metodom statystycznym oraz seriacji, zob. Analiza danych, Seriacja w archeologii, a także Analizy przestrzenne w archeologii i GIS: Systemy Informacji Geograficznej.
Wśród haseł składających się na ten obszar problemowy mamy też omówienia: a) analiz surowcowych w odniesieniu do głównej kategorii znalezisk archeologicznych - materiałów ceramicznych - Analiza surowcowa: ceramika, oraz b) dynamicznej analizy technologicznej - Chaîne opératoire. Zagadnieniom archeometrii poświęcone są dwa hasła: Archeometria: miary/wagi czasu, wagi przestrzeni, wagi materii oraz Archeometria: metale. Zostały też omówione: Traseologia / analizy residuów oraz Archeologia doświadczalna/eksperymentalna. Dwa hasła poświęcono badaniom ludzkich szczątków kostnych: to Archeotanatologia (tafonomia szczątków ludzkich, "antropologia terenowa") i Badania biomolekularne. Przybliżone zostały również zagadnienia dotyczące koncepcji sieciowości i analizy sieci społecznych - Koncepcje sieciowości w archeologii.
Obszar problemowy IV. Zakresy tematyczne badań składa się z 30 haseł. Zawierają one zwięzłe charakterystyki "tradycyjnych" i najnowszych zakresów przedmiotowych badań archeologicznych. Dobór haseł do tego obszaru poprzedzony był najbardziej gorącymi dyskusjami i rozważaniami. Choć zdajemy sobie sprawę, że owe hasła nie oddają kompletnego i wyczerpującego zakresu badań prowadzonych dzisiaj w polskiej archeologii, to jednak sądzimy, że w obszarze IV zawarte zostały najważniejsze tematy badawcze archeologii. Hasła zawierają się w kilku grupach zagadnień:
(i) zakresy obserwacji archeologicznej, w których główną oś ustanawia podział na archeologie: pradziejową/prahistoryczną, protohistoryczną i historyczną, a obrazu dopełnia osobne hasło Archeologie współczesności;
(ii) problematyka dotycząca Techniki i technologii, która została scharakteryzowana w siedmiu mniejszych hasłach, odnoszących się do węższych aspektów i uwzględniających użytkowane surowce, takich jak Ceramika, Drewno, Kamień, Krzemieniarstwo, Metalurgia, Szkło, Włókiennictwo;
(iii) odwołania do siatek pojęć powiązanych również z innymi dziedzinami humanistyki i adaptowanych w archeologii, np. Agency, Archeologia cyklu życia czy Semiotyka;
(iv) zagadnienia uogólniające, takie jak Archeologia tożsamości, rozdzielona na tożsamość etniczną i tożsamość gender. W wypadku tego drugiego pola badawczego przygotowane zostały dwa warianty hasła, z których jedno dotyczy szerzej rozumianego podejścia, drugie - metody;
(v) hasła przedmiotowe tradycyjne, mające dłuższą historię i podlegające w ostatnich latach istotnym zmianom, głównie w zakresie metodyki badań, np. Archeologia krajobrazu i Pożywienie (mięsne i roślinne), czy zmieniającej się konceptualizacji, np. Archeologia sztuki, Archeologia religii i Archeologia funeralna. Pewnym odstępstwem od przyjętych zasad jest hasło Społeczeństwo, opracowane przez antropologa, podobnie jak hasło Hierarchie społeczne z obszaru problemowego I. Nie odwołują się one do praktyki archeologicznej, wnoszą jednak istotne dla archeologii spojrzenie socjologiczne i antropologiczne.
Na obszar problemowy V. Archeologia we współczesności. Archeologie w społeczeństwie składa się 20 haseł. Ich autorzy ukazują złożony, często skomplikowany i wielowymiarowy charakter relacji: archeologia-współczesność oraz archeologia-społeczeństwo. Wykazują przy tym wieloczasowe i wielopodmiotowe uwikłania i powiązania ze współczesnością niemal każdego aspektu badawczego archeologii. Począwszy od procesu pierwotnego (minionego, społeczno-kulturowego), którego wyobrażenie (stan wiedzy o którym) jest konstruktem społecznym, poprzez procesy wtórne, wszystkie one pozostają w relacji ze współczesnością. Dzieje się tak z co najmniej trzech zasadniczych powodów. Pierwszy to ten, że archeolodzy badają nie przeszłość samą w sobie, ale nasze o tej przeszłości wyobrażenia, do których przypisują pozostałe po niej i obecne we współczesności ślady, określane często jako dane źródłowe. Drugi - że archeolodzy są kształceni i socjalizowani w konkretnych warunkach społeczno-kulturowych. Warunki te określają rozumienie pozostałych śladów z przeszłości, sposób ich waloryzowania i przedstawiania. Trzeci zaś powód to ten, że wiedza i/lub wyobrażenia na temat przeszłości społecznej są przez archeologów zawsze kokreowane - wraz ze społeczeństwem lub wobec społeczeństwa - i zawsze ma to miejsce w określonych warunkach współczesności.
Ważnym dążeniem przy określaniu zakresów problemowych haseł i doborze autorów było uzyskanie wielopłaszczyznowej charakterystyki współczesnych uwarunkowań i kontekstów funkcjonowania archeologii w społeczeństwie i wobec społeczeństwa, a tym samym - uwypuklenie oznak uwikłania procesu archeologicznego we współczesność. Trafny dobór ram problemowych oraz egzemplifikacji charakteryzowanych zagadnień, dokonany przez autorów poszczególnych haseł, sprzyja rozpoznaniu licznych wymiarów i "warstw" tworzących relację archeologia - współczesność - społeczeństwo. Z treści haseł jednoznacznie wynika, że relacja ta podlega ciągłym przemianom, które następują w co najmniej trzech wzajemnie się przenikających i dopełniających wymiarach, z których żadnego nie należy postrzegać jako autonomicznego, oderwanego od pozostałych. Wymiary relacji archeologia - współczesność - społeczeństwo są następujące: (i) ideacyjny, (ii) materialny oraz (iii) działań i aktywności pozatekstualnych.
(i) W wymiarze ideacyjnym relacji archeologia - współczesność - społeczeństwo zawierają się kwestie dotyczące zarówno administracyjno-instytucjonalnych i formalno-prawnych, jak i dydaktycznych oraz doktrynalnych ram odkrywania i uobecniania zabytków oraz wytwarzania i funkcjonowania wiedzy archeologicznej we współczesności. Mowa o nich w hasłach dotyczących zasad: Ochrona prawna zabytków archeologicznych oraz System ochrony konserwatorskiej zabytków archeologicznych w Polsce, a także w hasłach: Dydaktyka archeologiczna. Archeologia jako kierunek kształcenia oraz Archeologia a polityka zrównoważonego rozwoju. Obok zagadnień formalno-prawnych i doktrynalnych, w polu tym zawiera się także problematyka postrzegania, doznawania, doświadczania oraz postaw wobec materialnych pozostałości przeszłości, zabytków, w tym ich znaczeń i ról społecznych - Nowe podejścia do dziedzictwa archeologicznego. Krytyczne studia nad dziedzictwem - lub wiedzy archeologicznej, zob. Pseudoarcheologia. Choć relacja archeologia - współczesność - społeczeństwo jest aktualnie jedynie w nikłych zakresach w pełni zależna od woli lub wysiłków archeologów, to skutkuje to niezmiennie wytwarzaniem lub przetwarzaniem wyobrażeń i znaczeń, z których część ma charakter kulturotwórczy. Wśród nich są takie, które z udziałem archeologów uzyskują trwale lub doraźnie wartość społeczną. Są one różnie i zmiennie w czasie traktowane, czasem pożytkowane, np. wtedy, gdy zyskują ważność aksjologiczną lub status dowodu w sprawie, o czym mowa m.in. w hasłach Nekrodziedzictwo oraz Archeologia sądowa, a czasem nadużywane, o czym mowa m.in. w hasłach Archeologia versus polityka czy Komodyfikacja dóbr kultury oraz komercjalizacja archeologii.
(ii) Wymiar materialny relacji archeologia - współczesność - społeczeństwo jest rozumiany przez archeologów jako nawarstwienia, ślady, struktury, obiekty, miejsca, krajobrazy, rzeczy, a także jako zabytki / źródła / dane itp. Jest on istotny zarówno dla istoty tożsamości dyscyplinarnej archeologii, jak i dla określania i uwypuklania prospołecznej i jednocześnie kulturotwórczej roli wiedzy archeologicznej. Bezsprzecznie bardzo ważną rolę w kształtowaniu postaw szacunku, zainteresowania, zaangażowania w ich odkrywanie i ochronę odgrywają instytucje kultury, których zadaniem jest dbanie, z jednej strony, o kondycję, opracowywanie czy interpretowanie materialnych pozostałości przeszłości, z drugiej - o jej powszechną dostępność i dla naukowców, i dla społeczeństwa. Prym wśród nich wiodą muzea (zwłaszcza archeologiczne) oraz wszelkie inne formy udostępniania zabytków społeczeństwu, zwłaszcza in situ. Problematykę tę charakteryzują kompleksowo hasła Muzealnictwo archeologiczne w Polsce oraz Rekonstrukcje, rewitalizacje zabytków archeologicznych versus dyrektywa ochrony in situ. Troska o materialną spuściznę przeszłości nie jest jednak cechą immanentną ani naszej współczesności ani czasów minionych, czego wyrazem są zniszczenia wojenne lub inne zagrożenia zabytków archeologicznych. Kwestie te zarysowują autorzy haseł Archeologia w strefach konfliktów. Archeologia wobec konfliktów, a także Potencjał, zagrożenia i ochrona najstarszych śladów archeologicznych i paleontologicznych oraz Potencjał, zagrożenia i ochrona nowożytnych obszarów przemysłowej eksploatacji złóż naturalnych.
(iii) Ostatni z wyróżnionych tu wymiarów działań i aktywności pozatekstualnych relacji archeologia - współczesność - społeczeństwo również zawiera w sobie rozległe spektrum zagadnień i zjawisk. Dotyczą one różnego rodzaju działań, które skutkują interakcjami ze światem pozaarcheologicznym, w tym wielu werbalnych i niewerbalnych relacji i związków, angażowania różnych środków przekazu: materialnych, wizualnych, cyfrowych i innych. Ich celem jest upublicznianie i upowszechnianie wiedzy archeologicznej, popularyzowanie archeologii i angażowanie w jej współtworzenie osób tym zainteresowanych (np. poprzez archeologię wspólnotową). Są to wszelkie działania o charakterze poznawczym i jednocześnie prospołecznym, które sprzyjać mogą temu, aby zabytki archeologiczne były lepiej rozumiane i jednocześnie uobecniane, upowszechniane i doceniane, zarówno na poziomie poznawczym, jak i społecznym. Niektóre z nich są czynnościowo zorientowane na materialne pozostałości przeszłości, w tym zabytki ruchome, czego wyraz stanowi hasło Konserwacja ruchomości archeologicznych. Inne są zorientowane na odbiorców, o czym mowa w hasłach Archeologia publiczna. Archeologia wspólnotowa czy Popularyzacja archeologii i upowszechnianie wiedzy archeologicznej w Polsce oraz Turystyka archeologiczna. To jednak także takie działania i aktywności, które w ostatecznym rachunku nie są korzystne dla społeczeństwa lub dla nieodnawialnej i zawsze jedynej w swoim rodzaju substancji zabytkowej, jak np. komodyfikacja dóbr kultury czy komercjalizacja archeologii, oraz wszelkie aktywności stawiające zabytki archeologiczne wobec bardzo istotnego, jednocześnie ponadczasowego i wyjątkowo aktualnego problemu zagrożeń zabytków archeologicznych, takich jak nielegalne wykopaliska i nielegalny obrót zabytkami.
Wszystkie trzy wskazane wymiary przenikają się i wzajemnie warunkują, a ich opisy zawarte w hasłach składających się na obszar V - wespół ze wszystkimi hasłami z obszarów problemowych I-IV Leksykonu - umożliwiają Czytelnikowi wgląd w złożony, podlegający ciągłej przemianie, fascynujący i wart poznania aktualny, współczesny obraz archeologii.
Z całą pewnością lista haseł zawartych w Leksykonie terminów archeologicznych nie jest kompletna. Niemożliwe okazało się bowiem przedstawienie wszystkich aspektów i szczegółów dotyczących złożoności procesu archeologicznego, które uwzględniałyby całe bogactwo wariantów i sposobów jego dotychczasowego i obecnego rozumienia i realizacji. Mamy jednak nadzieję, że prezentowane ujęcia dają zarówno szeroki i miarodajny ogląd tego procesu, jak i uczytelniają wielość i bogactwo podejść oraz punktów widzenia obecnych w archeologii. Autorami 107 haseł są przedstawiciele polskiego środowiska archeologicznego oraz osoby ściśle z archeologami współpracujące. Grono 70 autorów reprezentuje różne podejścia, ukierunkowania, generacje, doświadczenia, a także zróżnicowane sektory lub obszary aktywności zawodowej powiązane z archeologią. Bardzo nam zależało na ukazaniu tej różnorodności i wielogłosowości.
Wszystkim autorom, którzy zaangażowali się w niełatwy proces syntetycznego ujęcia złożonych treści w formie haseł, bardzo dziękujemy, ogromnie doceniając ich wkład intelektualny, a także zaangażowanie, terminowość, entuzjazm i przekonanie, że przedsięwzięcie o takim charakterze ma sens i znaczenie. W grupie autorów znajdują się zarówno ci, którzy dołączyli do naszej inicjatywy na jej finalnym - trwającym około czterech lat intensywnej pracy - etapie, jak i liczne grono autorów, w tym redaktorów, którzy współtworzyli tom Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji i którzy brali czynny udział we wcześniejszych przedsięwzięciach Komisji Antropologii Pradziejów i Średniowiecza (KAPS). Komisja ta funkcjonowała ponad dwie dekady, do 2020 r., pod kierunkiem prof. dra hab. Stanisława Tabaczyńskiego, a od jego śmierci - pod kierunkiem prof. dra hab. Arkadiusza Marciniaka. Dlatego chcemy w tym miejscu podkreślić, że Leksykon terminów archeologicznych jest wynikiem wieloletniego namysłu, licznych dyskusji, zebrań i konferencji, w których czynny udział brali członkowie i sympatycy KAPS-u w latach 2004-2024. To skutek trwającego nie mniej niż dwie dekady wspólnotowego działania zarówno zaproszonych do współpracy autorów poszczególnych haseł, jak i wielu osób spoza ostatecznego grona autorów Leksykonu, bez których zaangażowania - na różnych etapach działań KAPS-u - nie moglibyśmy ani zainicjować, ani sfinalizować tego dzieła. Niniejszym dziękujemy wszystkim osobom i instytucjom zaangażowanym w proces tworzenia Leksykonu, w tym Instytutowi Archeologii i Etnologii PAN, w którym odbywały się spotkania i konferencje związane z powstającą publikacją, oraz Oddziałowi PAN w Poznaniu i Komisji Archeologicznej tam działającej, za wsparcie merytoryczne i administracyjne. Dziękujemy Polskiej Akademii Nauk, która przyznała środki finansowe w ramach programu finansowania upowszechniania i promocji działalności naukowej - to gros środków umożliwiających wydanie drukiem niniejszego Leksykonu. Dziękujemy także Instytutowi Archeologii i Etnologii PAN, Wydziałowi Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutowi Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego za wsparcie finansowe, które umożliwiło domknięcie budżetu tego wydawniczego projektu.
Wreszcie, w sposób szczególny, naszą wdzięczność kierujemy ku Profesorowi Stanisławowi Tabaczyńskiemu (1930-2020). Był on inspiratorem i inicjatorem działań, których pokłosiem jest niniejsza publikacja, dlatego właśnie jego pamięci dedykujemy Leksykon terminów archeologicznych. Daliśmy temu wyraz już na pierwszej stronie, otwierającej Leksykon, gdzie umieściliśmy portret Pana Profesora. Choć tego wybitnego badacza, nestora metodologii archeologii w Polsce bardzo nam brakowało w gronie redaktorskim i autorskim - to nie ulega wątpliwości, że właśnie Profesor Stanisław Tabaczyński jest Patronem Leksykonu.
Arkadiusz Marciniak, Anna I. Zalewska, Dorota Cyngot, Stanisław Iwaniszewski, Hanna Kowalewska-Marszałek,Franciszek M. Stępniowski
