Mojej Mamie

Teraz wiem, że przetrwanie burz i huraganów niesionych przez życie często jest możliwe tylko dzięki sile woli. Dedykuję tę książkę mojej matce, Fattumie Ahmed Aden, której siła była niezłomna.

Pokazała nam, swoim dzieciom, że trzeba zachować wiarę nawet w obliczu najbardziej niewyobrażalnych przeciwności losu. Było nas dwanaścioro, lecz każdemu poświęcała się w równej mierze - co samo w sobie jest osiągnięciem niebywałym. Jej mądrość przytłoczyłaby najmądrzejszych.

Poświęcała się bez przerwy, skarżyła rzadko. Widzieliśmy, że oddaje nam bez wahania wszystko, co może dać. Mimo że nieraz zaznała bólu utraty dziecka, trwała przy pozostałych z niezmienną siłą i odwagą. Bogactwo jej ducha i piękno ciała pozostały niezrównane.

Mamo, kocham Cię, szanuję i podziwiam, i dziękuję Wszechmocnemu Allachowi, że dał mi Cię jako matkę. Moją modlitwą jest uszanowanie Twej spuścizny przez wychowanie własnego syna zgodnie z tym, co Ty nam wpajałaś.

Jesteś strojnym ubiorem wyśnionym przez chwata,

O ty, niczym warta całe krocie szata.

Czy ujrzę jeszcze twarz raz tylko widzianą? Rozpadły się zasłony - jesteś jak stal kuta.

Jesteś niczym w Nairobi wyrzeźbione złoto,

Słońca wczesne promyki wschodzące co rano.

Czy ujrzę jeszcze twarz raz tylko widzianą?

ludowy poemat z Somalii

Nota autorska

Kwiat pustyni jest prawdziwą historią życia Waris Dirie. Ponieważ wszystkie przedstawione tu wydarzenia miały miejsce w rzeczywistości, osoby występujące w książce zostały - w trosce o zachowanie ich prywatności - w większości wypadków ukryte pod pseudonimami.

1   Ucieczka

Zbudził mnie jakiś szmer. Otworzyłam oczy: stał przede mną lew. Powieki rozwarły mi się tak szeroko, jakbym wzrokiem chciała go całego pochłonąć. Spróbowałam wstać, ale nie jadłam od tak dawna, że bezwładnie osunęłam się na ziemię pod drzewem, które miało mnie chronić przed bezlitnym światłem południa afrykańskiej pustyni. Zamknęłam oczy, moja głowa powoli opadła do tyłu, aż poczułam szorstkość pokrywającej pień kory. Lew był tak blisko, że rozpalone powietrze przenikała jego ostra woń.

- To już koniec, Panie mój. Przyjmij mnie do siebie - rzekłam Allachowi.

Samotna wędrówka przez pustynię musiała się tak zakończyć. Nie miałam broni, nie miałam siły uciekać. Nawet gdybym była dość silna, żeby uciec na drzewo, nie miałam żadnych szans. Parę kroków i - cap! - sięgnąłby mnie łapą, której pazury były równie przydatne do wspinaczki, co i do zabijania. Już bez lęku otworzyłam oczy i powiedziałam:

- Bierz mnie, jestem gotowa.

Był to piękny samiec o złotej grzywie, młody i w pełni sił, miał jakieś pięć, sześć lat. Długi ogon leniwie smagał to jeden, to drugi bok, odganiając natrętne muchy. Wiedziałam, że może mnie zmiażdżyć w mgnieniu oka. I był królem. Ileż to razy widywałam ślady pościgu i śmierci zwierząt znacznie większych ode mnie.

Lew gapił się oczami koloru miodu, mrugając od czasu do czasu. Po chwili obejrzał się powoli za siebie.

- No już, zrób to!

Znowu popatrzył na mnie, znowu się obejrzał. W końcu oblizał wargi i przysiadł na zadzie. Zaraz wstał i zaczął się przede mną przechadzać tam i z powrotem, seksowny i elegancki. W końcu zawrócił i odszedł, stwierdziwszy zapewne, że na moich kościach jest zbyt mało mięsa, by zaprzątać sobie mną głowę. Pogalopował przez pustynię, aż płowe futro rozpłynęło się na tle piasku.

Kiedy zdałam sobie sprawę, że nie ma zamiaru mnie zabić, nie poczułam ulgi. Nie bałam się przecież, byłam gotowa na śmierć. Najwyraźniej zawsze przyjazny mi Bóg miał wobec mnie jakieś inne zamiary, jakiś powód, by pozostawić mnie przy życiu. Rzekłam więc:

- Co to znaczy? Weź mnie, kieruj mną.

I ruszyłam w drogę.

Początek całego tego koszmaru to ucieczka od ojca. Miałam wtedy 13 lat, żyłam na somalijskiej pustyni z moją rodziną, plemieniem nomadów. Pewnego dnia ojciec oznajmił, że postanowił o moim małżeństwie. Wiedziałam, że muszę działać szybko, zanim przyszły mąż zjawi się i porwie mnie znienacka 1. Zwierzyłam się matce, że ucieknę; chciałam odnaleźć jej siostrę, mieszkającą w Mogadiszu, stolicy Somalii. Oczywiście nie byłam nigdy ani w Mogadiszu, ani w żadnym innym mieście. Nigdy też nie widziałam się z ciotką, ale dziecięcy optymizm kazał mi sądzić, że wszystko jakoś się ułoży.

Kiedy ojciec i reszta rodziny głęboko zasnęli, matka zbudziła mnie i powiedziała:

- Teraz idź.

Rozejrzałam się, żeby coś zabrać, ale niczego nie było - żadnej butelki wody, dzbana mleka ani koszyka z jedzeniem - więc bosa i odziana tylko w udrapowaną chustę ruszyłam w czerń pustynnej nocy.

Nie znałam drogi do Mogadiszu, po prostu pobiegłam przed siebie. Z początku niezbyt szybko, bo nic nie widziałam - kluczyłam i potykałam się o korzenie. W końcu postanowiłam usiąść i doczekać świtu. W Afryce węże są wszędzie, a ja bałam się ich potwornie, każdy nadepnięty korzeń wydawał mi się przyczajoną kobrą. Kiedy słońce wytoczyło się ponad horyzont, pognałam jak gazela. Biegłam i biegłam godzinami.

Do południa zapędziłam się daleko w czerwone piaski i głęboko we własne myśli. Dokąd, u diabła, tak gonię? Nie wiedziałam, dokąd iść. Pejzaż wydawał się ciągnąć w nieskończoność, piasek znaczyły tylko pojedyncze akacje i kolcorośle. Głodna, spragniona i zmęczona, zwolniłam i zaczęłam iść noga za nogą. Wlokłam się znudzona dumając, jak potoczy się moje nowe życie, co nowego mi się przydarzy.

Kiedy tak roztrząsałam te kwestie, wydało mi się, że słyszę wołanie:

- Waris!... W-a-a-a-ris!...

To był głos ojca!!! Zaczęłam się miotać wokoło, wypatrując, skąd dochodzi wołanie, ale nie zobaczyłam nikogo. Z początku zdawało mi się, że uległam złudzeniu, ale to "Waris!... W-a-a-a-ris!" tłukło się echem coraz bliżej. Ton był błagalny, lecz mój lęk wcale nie stał się przez to mniejszy. Nic mi się nie zdawało, to naprawdę był ojciec, z pewnością podążył po moich śladach na piasku. Jeśli mnie złapie, zabierze z powrotem i nie dość, że wyda za tego faceta, to jeszcze zbije. Mimo że byłam w drodze od wielu godzin, zaczęłam biec tak szybko, jak tylko się dało.

Nie dogoni mnie - myślałam - bo jest stary, a ja młoda i szybka. W mych dziecięcych wyobrażeniach ojciec był człowiekiem starym. Teraz wydaje mi się to śmieszne, miał wtedy nieco ponad trzydzieści lat. Wszyscy byliśmy niebywale sprawni, bo wszędzie i zawsze trzeba było biegać, nie mieliśmy samochodu ani żadnego innego środka transportu. A ja zawsze byłam bardzo szybka, czy to gdy ścigałam zwierzęta, czy to szukając wody, czy to biegnąc w stronę domu po zmierzchu, by dopaść bezpiecznego schronienia, zanim zapadną ciemności.

Po pewnym czasie wołanie ustało, zwolniłam więc do marszu. Pomyślałam, że wystarczy być stale w ruchu, aby ojciec zmęczył się i zawrócił do domu. Obejrzałam się i zobaczyłam go, jak zbliża się po stoku wzgórza piętrzącego się za moimi plecami. Przerażona, zaczęłam biec coraz szybciej. To było jak surfing po piaskowych falach: wspinałam się mozolnie na kolejne wzgórze, a on ześlizgiwał się ze zbocza poza mną. Trwało to przez całe godziny, aż w końcu zgubiłam go z oczu. Już nikt mnie nie wołał. Serce biło mi jak szalone, więc przystanęłam za jakimś krzakiem i zaczęłam się rozglądać. Nic, żadnego dźwięku, żadnego ruchu. Nie chciałam powtórzyć błędu poprzedniej nocy i zboczyłam na skały, gdzie nikt nie mógł dojrzeć moich śladów. Żeby jeszcze bardziej utrudnić ojcu zadanie, zmieniłam kierunek marszu.

Słońce zaczęło chylić się ku zachodowi, byłam więc przekonana, że ojciec zawrócił. I tak musiał poszukiwać domu w ciemnościach, nasłuchując odgłosów nocnego życia: dziecięcych okrzyków i śmiechu, muczenia krów i beczenia kóz. Wiatr niósł te głosy daleko po pustyni. To były nasze latarnie morskie, gdy zgubiliśmy się w mroku nocy.

Zmieniłam kierunek marszu, ale było to bez znaczenia, bo nie miałam pojęcia, którędy iść do Mogadiszu. Biegłam aż do zachodu słońca, biegłam, aż nie mogłam już nic przed sobą zobaczyć. Byłam głodna, myślałam tylko o jedzeniu. Moje stopy krwawiły. W końcu siadłam pod drzewem i zasnęłam.

Obudziło mnie palące słońce poranka. Otworzyłam oczy i zobaczyłam liście wspaniałego eukaliptusa pnącego się ku niebu 2. Powoli docierało do mojej świadomości, w jakiej sytuacji się znalazłam: "Mój Boże, jestem sama. Co mam robić?".

Wstałam i znowu pobiegłam. Biegłam tak przez wiele dni. Jak długo? - Nie wiem. Czas przestał istnieć. Były tylko głód, pragnienie, strach i ból. Gdy wieczór dojrzewał zupełnym mrokiem, zatrzymywałam się i zasypiałam. W południe, gdy skwar stawał się nie do zniesienia, siadałam pod drzewem i zażywałam czegoś w rodzaju sjesty.

To właśnie podczas kolejnej takiej sjesty zbudził mnie ze snu lew. Do tego momentu nie myślałam wcale o wolności. Jedyne, czego chciałam, to wrócić do mamy. Chciałam tego bardziej niż jedzenia i wody. Byliśmy przyzwyczajeni obywać się bez wody i jedzenia przez dzień lub dwa, ale wiedziałam, że nie da się przetrwać dużo dłużej. Stałam się tak słaba, że ledwo udawało mi się poruszać. Stopy popękały i pokryły się ranami, każdy krok był straszliwą udręką. Kiedy lew oblizywał się na mój widok, było mi już wszystko jedno - w gruncie rzeczy z wdzięcznością myślałam o szybkim zakończeniu tej męczarni.

Lew jednak popatrzył na kości sterczące przez skórę, na zapadłe policzki i wytrzeszczone oczy - i poszedł sobie. Nie wiem, czy poczuł litość na widok tak udręczonej istoty, czy była to czysto praktyczna decyzja, że kiepski ze mnie kąsek, czy też Bóg wstawił się za mną. Doszłam wszakże do wniosku, że Bóg nie mógłby być tak bezlitosny, żeby ocalić mnie przed lwem tylko po to, by następnie pozwolić mi zginąć jakże okrutniejszą śmiercią głodową. Miał w tym widocznie jakiś cel, więc zwróciłam się ku Niemu: "Weź mnie, kieruj mną". Trzymając się drzewa, aby nie upaść, błagałam Go o pomoc.

Znowu zaczęłam iść. Po paru minutach zobaczyłam pastwisko pełne wielbłądów. Podbiegłam do wielbłądzicy z najbardziej nabrzmiałym wymieniem i zaczęłam ssać mleko jak cielę. Dostrzegł mnie pasterz i wrzasnął:

- Wynocha, ty mała suko!

- Usłyszałam świst i trzask bykowca, ale byłam tak zdesperowana, że ssałam dalej, szybko i mocno jak tylko się dało.

Pastuch biegł, wrzeszcząc wniebogłosy. Wiedział, że jeśli mnie nie odpędzi, bezcenne mleko przepadnie. Nie zdążył: nasyciłam się i ruszyłam do biegu. Gonił mnie jeszcze, usiłując dosięgnąć biczem, ale byłam szybsza. Stanął bezradnie w popołudniowym słońcu i miotał przekleństwa.

Zatankowałam pod korek; byłam teraz pełna energii. Biegłam więc dalej i dalej, aż dotarłam do wioski. Nigdy przedtem nie byłam w podobnym miejscu: były tu domy i ulice z ubitej na kamień ziemi. Szłam sobie środkiem takiej ulicy, przekonana, że tak właśnie należy robić. Spacerowałam, gapiąc się na wszystko dokoła. Przechodząca kobieta obrzuciła mnie wzrokiem i zawołała:

- Głupku jeden, skądżeś się tu wzięła? - A potem wrzasnęła do innych wieśniaków: - O Boże! Popatrzcie na jej stopy! - zdumiona widocznymi na nich ranami i strupami. - Mój Boże, to musi być jakiś przygłup z zapadłej wiochy! - poznała się na mnie. - Dziewczyno, jeśli chcesz żyć, zejdź z ulicy. Złaź z jezdni!

- Zepchnęła mnie na pobocze i zaśmiała się.

Zdawałam sobie sprawę, że wszyscy ją słyszą i bardzo się wstydziłam. Opuściłam głowę, ale dalej maszerowałam środkiem drogi, bo nie miałam pojęcia, o co tej babie chodzi. Wkrótce się dowiedziałam. Biiip! biiip! - nadjechała ciężarówka. Gdybym nie odskoczyła, zmiażdżyłaby mnie na pewno. Zaczęłam więc iść brzegiem drogi, wystawiając rękę w nadziei, że ktoś się zatrzyma i pomoże mi. Trudno powiedzieć, że zdecydowałam się na podróż autostopem, bo nie miałam wtedy pojęcia, co to oznacza. Wreszcie stanęłam i wystawiłam rękę na drogę. Następny samochód przejechał tak blisko, że o mało mi jej nie urwał. Targnęłam ręką ku sobie, po czym wystawiłam ją już znacznie ostrożniej i zaczęłam powoli iść dalej. Wpatrywałam się w twarze ludzi za szybami samochodów, błagając w duchu, by któryś się zatrzymał.

No i jeden się zatrzymał. Nie bardzo chce mi się chwalić, co z tego wynikło, ale cóż na to poradzę? Mogę jedynie opowiedzieć całą prawdę. Do dzisiaj, kiedy tylko to sobie przypomnę, chciałabym ponownie móc zawierzyć swoim przeczuciom i za nic w świecie nie skorzystać z tej okazji.

Ciężarówka była wyładowana kamieniami wielkości piłki tenisowej. W szoferce siedziało dwóch mężczyzn. Kierowca otworzył drzwi i rzucił po somalijsku:

- Wskakuj, kochanie!

Uczucie bezradności i strach przyprawiły mnie o mdłości.

- Jadę do Mogadiszu - wykrztusiłam.

- Zabiorę cię, gdzie tylko zechcesz - powiedział kierowca i wyszczerzył zęby w uśmiechu.

Znałam ten czerwony uśmiech. Kierowca miał zęby czerwone od khatu - narkotycznej rośliny podobnej w działaniu do liści koki; mój ojciec też jej zażywał od czasu do czasu. Kobietom w ogóle nie pozwalano używać khatu, i bardzo dobrze, bo po khacie mężczyźni dostawali kręćka, stawali się podnieceni i agresywni. Wielu z nich khat wręcz zniszczył życie.

Przeczuwałam, że coś jest nie tak, ale nie bardzo wiedziałam, co dalej ze sobą robić, więc przystałam na propozycję. Kierowca kazał mi się wspiąć na skrzynię z ładunkiem. Odetchnęłam z ulgą, że będę z dala od tych dwóch w szoferce. Wcisnęłam się w kąt, próbując sobie wmówić, że jest mi bardzo wygodnie na kupie kamieni. Zapadł już zmrok i jak to na pustyni, od razu zrobiło się bardzo chłodno. Ciężarówka gnała naprzód, a ja rozciągnęłam się na kamieniach poza zasięgiem lodowatego wiatru.

Nagle zdałam sobie sprawę, że klęczy koło mnie towarzysz kierowcy. Miał koło czterdziestki i był po prostu obrzydliwy. Jego czaszka pozbyła się już mnóstwa włosów i próbował to sobie wynagrodzić idiotycznym wąsikiem. Mocno przerzedzone, pokryte czerwonym nalotem khatu zęby rosły każdy w inną stronę - szczerzył je teraz obleśnie. Choćbym żyła dwieście lat, nie zapomnę tej gęby. Do tego był tłusty, co stało się jeszcze bardziej oczywiste, gdy ściągnął spodnie. Jego wyprężone prącie dyndało w mroku, gdy zaczął siłą rozwierać moje uda.

- Nie, proszę, nie! - błagałam.

Zaplotłam patykowate nogi, jakbym chciała z nich zrobić precel, i nie puszczałam. Wściekły, że nie może sobie ze mną poradzić, trzasnął mnie ręką w twarz. Mój skowyt pochłonął wicher szalejący po skrzyni ciężarówki pędzącej przez noc.

- Rozsuń nogi!

Walczyliśmy zawzięcie; jego ciężar przygniatał mi plecy do kanciastych kamieni. Znowu podniósł ramię i chlasnął mnie na odlew, tym razem mocniej. Otrzeźwiło mnie to na tyle, że pomyślałam o zmianie taktyki - był zbyt silny, żeby stawiać mu opór na oślep. Najwyraźniej miał wprawę w tym, co robił. W odróżnieniu ode mnie, był w takiej walce doświadczony i bez wątpienia zgwałcił już niejedną kobietę; niewiele brakowało, aby i ze mną mu się powiodło. Chciałam go zabić. Zabić! Nie miałam jednak żadnej broni. Zaczęłam więc udawać pożądanie:

- No dobrze, dobrze. Ale pozwól mi najpierw zrobić siusiu - zadyszałam słodko.

Jeszcze bardziej się podniecił:

- Hej! ta mała chce tego! - i puścił mnie.

Popełzłam w drugi kąt mrocznej paki i kucnęłam, udając, że oddaję mocz. Miałam parę chwil wytchnienia i namysłu. Chwyciłam największy kamień, jaki zdołałam wymacać, wróciłam i położyłam się obok niego.

Kiedy wlazł na mnie, zebrałam wszystkie siły i trzasnęłam go w skroń. Zachwiał się. Walnęłam znowu. Osunął się bez czucia. Poczułam w sobie niespożytą siłę. Nie znasz takiej siły, dopóki cię ktoś nie zaatakuje, nie spróbuje cię zabić, zniewolić. Dopóki coś takiego się nie wydarzy, nikt nie wie, jak może być silny. Kiedy tak leżał, uderzyłam go znowu i zobaczyłam, że z jego ucha płynie krew.

Kumpel prowadzący ciężarówkę widział wszystko w lusterku.

- Co tam się dzieje?!!! - wrzasnął i zwolnił, szukając w buszu miejsca na przystanek.

Wiedziałam, że jeśli mnie złapie, to będzie mój koniec. Kiedy dostatecznie zwolnił, poczołgałam się na koniec skrzyni i wykonałam koci skok. Pobiegłam, wiedząc doskonale, że chodzi o moje życie.

Kierowca nie był już młody. Wyskoczył z kabiny i zaczął się drzeć:

- Zabiłaś mojego kumpla! Wracaj! Zabiłaś go!

Gonił mnie jakiś czas przez krzaki, aż wreszcie dał sobie spokój. Przynajmniej tak mi się wydawało.

Wskoczył do kabiny, zapalił silnik i zaczął mnie ścigać przez pustynię. Światła ciężarówki oświetlały wszystko dokoła. Słyszałam ryk silnika tuż za uchem; biegłam tak szybko, jak tylko mogłam, ale ciągle był za mną. Zaczęłam kluczyć i uskakiwać w mrok. Kiedy zgubił mnie z zasięgu reflektorów, dał w końcu za wygraną i zawrócił na szosę.

Biegłam jak zwierzę ścigane przez drapieżnika. Przez pustynię, przez las, potem znowu przez pustynię - nie miałam pojęcia, gdzie jestem. Kiedy podniosło się słońce, pobiegłam dalej. W końcu dotarłam do innej szosy. Mimo że robiło mi się niedobrze na myśl o tym, co jeszcze może się wydarzyć, znowu zaczęłam łapać okazję. Wiedziałam, że trzeba się jak najbardziej oddalić od znanej mi już ciężarówki i jej załogi. Nigdy nie dowiedziałam się, jakie były losy napastnika, ale wiedza ta była i jest ostatnią rzeczą, jakiej bym pragnęła.

Musiałam wyglądać cudnie, kiedy tak stałam w słońcu poranka. Okrywający mnie zawój był skłębioną szmatą. Po całych dniach biegu przez piaski moja skóra i włosy były pokryte zlepionym kurzem, ręce i nogi wyglądały jak gałązki, które może złamać byle podmuch wiatru. Moje stopy były poranione i zniekształcone jak u trędowatej. Wystawiałam rękę na drogę, aż w końcu napatoczył się mercedes. Elegancki mężczyzna zjechał na pobocze i zatrzymał się przy mnie. Wśliznęłam się do środka i wprost zatkało mnie na widok luksusu panującego we wnętrzu.

- Dokąd jedziesz? - zapytał kierowca.

- Tam - wskazałam kierunek, gdzie jechał. Mężczyzna aż zaniósł się od śmiechu, pokazując piękne, białe zęby.

2   Dorastanie wśród zwierząt

Zanim uciekłam z domu, żyłam w rodzinie harmonijnie związanej z naturą, a zwłaszcza ze zwierzętami utrzymującymi nas przy życiu. Kiedy wspominam najwcześniejsze lata, znowu zanurzam się w świat dzielony z innymi dziećmi, we wszystko, co nas otaczało. Pierwsze moje wspomnienie to mój skarb - koziołek Billy. Zapewne kochałam go aż tak mocno, bo jak ja był maluchem. Zdobywałam dla niego najsmaczniejsze kąski, aż stał się najtłustszą i najszczęśliwszą kózką z całego stada. Matka nie mogła się nadziwić: "Dlaczego on jest taki gruby? Przecież inne to istne straszydła!". Opiekowałam się nim bez przerwy, ciągnęłam go wszędzie ze sobą, głaskałam go i przemawiałam do niego całymi godzinami.

Sposób, w jaki odnosiłam się do Billy'ego, był w warunkach somalijskiego życia czymś nieomal oczywistym. Los mojej rodziny splatał się nierozerwalnie z losem naszych trzód. Ścisła zależność od zwierząt powodowała, że mieliśmy dla nich wielki szacunek, co znajdowało odbicie prawie we wszystkim, co robiliśmy. Każde dziecko, odkąd tylko było w stanie chodzić, opiekowało się jakimś zwierzęciem. Kiedy zwierzętom dobrze się wiodło, to i nam było dobrze; kiedy one cierpiały, cierpieliśmy i my. Gdyby padły, groziła nam śmierć. Hodowaliśmy bydło, owce i kozy, ale chociaż moim ulubieńcem stał się koziołek, bez wątpienia najważniejsze były nasze wielbłądy.

W Somalii wielbłąd to zwierzę-legenda. Żyje tam więcej wielbłądów niż w jakimkolwiek innym kraju na świecie, więcej niż ludzi. W moim ojczystym kraju ogromnie długą tradycję ma poezja przekazywana ustnie, a znaczna część jej strof poświęcona jest wielbłądom. Mama często śpiewała starą pieśń, której treść z grubsza brzmiała tak: "Mój wielbłąd zniknął ze złoczyńcą - zabił go albo skradł. Błagam i modlę się - zwróć mi wielbłąda". Znaczenie wielbłądów wpajano mi od wczesnego dzieciństwa. Były dla naszej społeczności czymś bezcennym, bo na pustyni nie da się bez nich żyć. Jak to ujął somalijski poeta:

Wielbłądzica to matka

temu, kto ją ma.

Wielbłąd to tętnica,

w której życie gra.

To prawda. Wielbłąd jest nawet miarą ludzkiego życia: gdy zostanie popełnione zabójstwo, klan zabójcy musi oddać klanowi ofiary sto wielbłądów. Jeżeli tak się nie stanie, klan ofiary ma prawo pozbawić zabójcę życia. Zwyczajowa opłata za narzeczoną też jest uiszczana w wielbłądach. Na co dzień wielbłądy zwyczajnie utrzymywały nas przy życiu. Żaden inny gatunek zwierzęcia nie jest równie dobrze przystosowany do życia na pustyni. Choćby i w najwyższych temperaturach wielbłąd nie traci płynów. Wielbłądzica potrzebuje wody tylko raz na tydzień, ale wytrzyma bez niej nawet miesiąc, a i tak będzie dawać mleko, które pozwoli ludziom przetrwać okres suszy. Do tego jeszcze wielbłądy żywią się suchymi badylami i krzakami, zostawiając trawę innym zwierzętom.

Hodowaliśmy wielbłądy, żeby dźwigały nas i nasz dobytek oraz byśmy mogli spłacać nasze długi. Gdzie indziej można wskoczyć w samochód i śmignąć w dal, ale na pustyni jedynym środkiem transportu jest zazwyczaj wielbłąd.

Usposobieniem przypomina konia: przywiązuje się do swojego pana i potrafi robić na jego polecenie rzeczy, których nigdy nie wykona dla nikogo innego. Ujeżdżanie młodego wielbłąda, naginanie go do siodła i uzdy nie jest zajęciem bezpiecznym. Trzeba to robić pewnie i mocno. Kiedy wielbłąd wyczuje słabość jeźdźca, zrzuca go natychmiast i kopie bez litości.

Jak większość Somalijczyków, wiedliśmy sielskie życie pasterzy. Mimo że ciągle trzeba było walczyć o przetrwanie, posiadane stada wielbłądów, krów i kóz pozwalały nam żyć na poziomie wysokim jak na warunki naszego kraju. Zgodnie z tradycją bracia zajmowali się dużymi zwierzętami, a my, dziewczęta, dbałyśmy o mniejsze.

Naszym domem była chata pokryta plecionką z trawy, równie poręczna jak namiot. Budowę zaczynało się od ustawienia szkieletu z prętów, który obkładaliśmy matami z trawy utkanymi przez matkę. Powstawała z tego kopuła wysoka prawie na dwa metry. Kiedy nadeszła pora przeprowadzki, rozbieraliśmy maty i szkielet, po czym juczyliśmy nimi i pozostałym nielicznym sprzętem domowym wielbłądy. Najmniejsze dzieci wspinały się na te niespożyte zwierzęta, by odbyć na nich drogę do następnego postoju. Reszta rodziny szła pieszo, poganiając trzody. Kiedy napotkaliśmy źródło wody i wystarczająco duże pastwiska, obóz był rozbijany na nowo.

Chata była schronieniem dla najmniejszych dzieci, oazą cienia, gdzie przechowywano świeże mleko. Pozostali członkowie rodziny nocowali poza chatą, pod gwiazdami. Kładliśmy się na matach, przytuleni ciasno jedno do drugiego. Po zachodzie słońca na pustyni robiło się chłodno. Nie było tylu kołder, żeby każdy miał własną, do tego jeszcze nasze ubrania były więcej niż skromne, więc żeby nie zmarznąć, korzystaliśmy ze wspólnego ciepła. Ojciec spał z brzegu - jak strażnik i obrońca całej rodziny.

Wstawaliśmy ze wschodem słońca. Aby zwierzęta nie pogubiły się w nocy, robiliśmy w każdym miejscu postoju płot z suchych gałęzi i przeróżnych patyków. Najpierw trzeba było pójść do takiej zagrody i wydoić mleczne samice; oseski trzymaliśmy osobno, inaczej wszystko by przez noc wyssały. Jednym z moich zadań było dojenie krów. Musiałam zostawić dość mleka, żeby go starczyło dla cieląt. Z tego, co udoiłam, matka robiła masło. Dopiero po dojeniu dopuszczałyśmy młode sztuki do wymion.

Potem dostawaliśmy śniadanie z wielbłądziego mleka. Ma ono największe wartości odżywcze spośród wszystkich rodzajów mleka, zawiera bowiem witaminę C. Mieszkaliśmy na obszarach zbyt suchych, żeby uprawiać jakiekolwiek rośliny, nie było więc mowy o chlebie czy jarzynach. By uzupełnić naszą dietę, podążaliśmy czasami tropem guźców, wielkich dzikich świń afrykańskich, które potrafiły wywęszyć pod ziemią jadalne korzenie.

Zabijanie zwierząt na mięso uważaliśmy za marnotrawstwo. Ubój był ostatecznością, usprawiedliwioną tylko przez groźbę głodu lub szczególną okazję, na przykład wesele. Zwierzęta były zbyt cenne, żeby je tak po prostu zabijać i zjadać. Hodowaliśmy je dla mleka i w celu wymiany na inne potrzebne nam dobra. Wielbłądzie mleko było w zasadzie jedynym składnikiem dwu głównych posiłków dnia, śniadania i kolacji. Czasami brakowało go dla wszystkich, wtedy pierwsze jadły najmłodsze dzieci, potem starsze i tak dalej. Matka nie tknęła jedzenia, zanim wszystkie się nie najadłyśmy. Tak naprawdę to trudno mi sobie przypomnieć, żebym ją kiedykolwiek widziała przy jedzeniu, chociaż wiem, że przecież coś jeść musiała. Ale nawet jeśli na kolację nie było nic, mało kto robił z tego problem, płakał czy też się skarżył. Płakać mogły tylko małe dzieci; starsze znały zasady gry i po prostu szły spać. Staraliśmy się zachować pogodę ducha, ciszę i spokój, bo przecież z boską pomocą jakoś się temu w końcu zaradzi. In'shallach, czyli: jeśli Bóg zechce - to była nasza filozofia. Wiedzieliśmy, że nasze życie zależy od sił natury, a to przecież Bóg nad nimi panuje, a nie my.