[1] quake- ang. trząść się, dygotać
[2] Kwakrzy zwani byli inaczej Towarzystwem Przyjaciół, Religijnym Towarzystwem Przyjaciół lub też Towarzystwem Przyjaciół.
[3] George Foxe (1624-1691) - założyciel religii kwakierskiej, wędrowny kaznodzieja, prześladowany przez władze. Wielokrotnie zamykano go do więzieniu za poglądy.
[4] Odpowiedział Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeźliby się kto nie narodził z wody i z Ducha, nie może wnijść do królestwa Bożego. Jn 3:5 Słynne słowa Jezusa Chrystusa, które ten wypowiedział do faryzeusza Nikodema.
[5] Zaprawdę powiadam wam: Nie powstał z tych, którzy się z niewiast rodzą, większy nad Jana Chrzciciela; ale który jest najmniejszym w królestwie niebieskiem, większy jest, niżeli on. Mt 11:11
[6] A każdy, kto by opuścił domy, albo braci, albo siostry, albo ojca, albo matkę, albo żonę, albo dzieci, albo rolę, dla imienia mego, stokroć więcej weźmie, i żywot wieczny odziedziczy. Mt 19:29 Słowa Jezusa
[7] Ale wy nie nazywajcie się mistrzami; albowiem jeden jest mistrz wasz, Chrystus; ale wy jesteście wszyscy braćmi. Mt 23:8
[8] Mat. 5:3
[9] Ale ja nie od człowieka świadectwo biorę, ale to mówię, abyście wy byli zbawieni. Jn 5:34 Słowa Jezusa.
[10] Oliver Cromwell (ur. 25 kwietnia 1599, zm. 3 września 1658) - angielski polityk, który zdobył władzę wskutek wojny domowej, rozgrywającej się w latach 1642-1651. Cromwell odrzucił tytuł królewski, sprawując władzę nad Anglią i Szkocją jako tzw. lord protektor w latach 1653-1658.
[11] Bull & Mouth była to słynna londyńska tawerna, w której spotykali się kwakrzy. W gospodzie tej, znajdującej się na skrzyżowaniu dróg handlowych, wypoczywali zazwyczaj liczni dorożkarze przed wyruszeniem na północ Anglii i do Szkocji.
[12] Thomas Venner (zm. w styczniu 1661) - działacz religijny, związany z ruchem Fifth Monarchy Men, którego był ostatnim liderem przed jego rozpadem. Powołał insurekcję, dążącą do obalenia króla Karola II. Tzw. insurekcja Vennera miała miejsce w styczniu 1661 i zakończyła się egzekucją buntowników.
[13] The Fifth Monarchists, Fifth Monarchy Men- efemeryczny ruch religijny, istniejący od 1649 do 1660. Jego nazwa wzięła się od pięciu monarchii, o których mowa w starotestamentowym proroctwie Daniela.
[14] Karol II (ur. 29 maja 1630, zm. 6 lutego 1685) - król Anglii i Szkocji. Chociaż władzę królewską otrzymał w roku 1649, panowanie objął w roku 1660 (do roku 1685).
[15] Izba Lordów (ang. House of Lords) - jedna z dwóch, obok Izby Gmin, izba parlamentu brytyjskiego.
[16] The Rye House Plot- nieudany spisek na życie króla Anglii Karola II i następcy tronu, Jakuba, będącego również bratem królewskim. Spisek miał zakończyć życie króla w roku 1683, jednak przyszło mu żyć dłużej w wyniku korzystnego zbiegu okoliczności bądź tej bożej opieki. Pożar w mieście Newmarket sprawił, że odwołane zostały wyścigi konne, co zniweczyło plany spiskowców.
[17] Bóg jest tarczą moją, który wybawia ludzi serca szczerego. Ps 7:10
[18] Więzienie Newgate- nazwa więzienia wzięła się od jednej z ulic, u zbiegu których było położone więzienie (drugą ulicą była Old Bailey Street. Na więzienie zaadaptowano fragment muru miejskiego, pochodzącego z czasów rzymskich.
[19] Jakub II Stuart (ur. 14 października 1633, zm. 16 września 1701) - władca absolutny Anglii i Szkocji, panujący w latach 1685-1688. W Anglii panował jako Jakub II, a w Szkocji jako Jakub VII.
[20] William Penn (ur. 14 października 1644, zm. 30 lipca 1718) - angielski szlachcic, działacz i pisarz chrześcijański, kwakier. Od jego nazwiska wzięła nazwa Pensylwania (nazwa znaczy tyle, co lasy Penna), która w momencie swego powstania stanowiła kolonię angielską, którą właśnie Penn ufundował. Mimo tego, że był człowiekiem bogatym i wpływowym, spędził wiele czasu w więzieniu Tower, gdzie umieszczano go za poglądy.
[21] Willem Sewel (ur. 19 kwietnia 1653, zm. w marcu 1720) - historyk, pisarz i dziennikarz, z pochodzenia Holender. Jego głównym dziełem była książka The History of the Rise, Increase and Progress of the Christian People called Quakers (Historia powstania, rozrostu i rozwoju chrześcijan, zwanych kwakrami), nad którą pracował cwierć wieku.
[22] John Gough- autor wydanej w 1789 książki A History of the People called Quakers (Historia ludzi, zwanych kwakrami).
[23] Mat. 5:44
[24] Mat 5:34
[25] Joseph Besse (ur. ok. 1683, zm. 1757) - pisarz chrześcijański pochodzący z Anglii, którego głównym dziełem było Suffering of the Quakers (Cierpienia kwakrów), czyli książki, stanowiącej opis historii prześladowań kwakrów.
[26] konstabl- 1) (od łac. comes stabuli, czyli urzędnika stajen (stabuli)): tytuł, oznaczający człowieka, którego obowiązkiem była opieka nad stajniami króla. 2) W Wielkiej Brytanii konstabl oznacza policjanta.
[27] John Endicott (ok. 1600 - 15 marzec 1664 lub 1665) - purytanin-separatysta, jeden z ojców Nowej Anglii. Zarządzał kolonią Massachusetts z małymi przerwami przez 16 lat.
[28] The Pilgrims; Pilgrim Fathers- Pielgrzymi lub Ojcowie-pielgrzymi: purytanie-separatyści, którzy na okręcie wyruszyli z Anglii na pokładzie okrętu Mayflower, by założyć w Ameryce pierwszą kolonię angielską (Plymouth w stanie Massachussets).
[29] Francis Bacon (ur. 22 stycznia 1561; zm. 9 kwietnia 1626) -angielski filozof, prekursor empiryzmu i nowocześnie pojmowanej nauki.
[30] Monteskiusz (fr. Montesquieu), właśc. Charles Louis de Secondat (ur. 18 stycznia 1689, zm. 10 lutego 1755) - francuski arystokrata z tytułem barona, filozof, prawnik i pisarz. Był wolnomularzem.
Narodziny religii kwakierskiej
Rozwój, prześladowania i cierpienia kwakrów
Rys 1. William Penn; podobizna nieznanego autorstwa
Patrząc na ludzi z perspektywy historycznej, musimy wykazać się dużą delikatnością. Temu, że kwakrzy różnią się od protestantów w ważnych sprawach, związanych z religią, nie można zaprzeczyć. Mimo tego, że są odszczepieńcami względem protestantów, traktujemy ich z dużą tolerancją. Nie jest naszą sprawą zastanawianie się, czy podobne do tych, jakie wyznają kwakrzy, istniały w czasach pierwszego chrześcijaństwa. Być może -w pewnych aspektach- nie mają z nimi związku, ale pisać musimy o tym, co znamy; nie zaś tym, czego się domyślamy. To, że poglądy kwakrów traktowane były przez część pisarzy z wielką pogardą, nie ulega wątpliwości; a to, że nie zasługują na to, by odnosić się doń w ten sposób, jest równie pewne. Nazwa kwakrzy nadana im została jako wyrzut; a wzięła się z tego, że kiedy głosili, ich ciałem targały konwulsje[1], które sami odbierali jako oznakę bożego namaszczenia. Dociekanie, czy to, czy poglądy owej grupy są zgodne z ewangelią, nie jest naszym obecnym zadaniem; niemniej jest jasne, że ich pierwszy przywódca był człowiekiem o nieznanym pochodzeniu.
Swoją pierwszą pracę podjął w Leicestershire, około roku 1624. Mówiąc o tym człowieku, moje własne odczucia wobec niego zmuszony jestem odziać w historyczne szaty i dołączyć ów opis do tego, który pozostawiło samo Towarzystwo Przyjaciół[2]. W ten sposób będę w stanie wyczerpać ów temat.
Rodzice Grzegorza Foxe[3] byli ludźmi uczciwymi i szanowanymi, i wychowali go w religii ich kraju. Foxe był od dzieciństwa człowiekiem religijnym; cichy, pełen solidności i zdolności do obserwacji, która była czymś niezwykłym w jego wieku. Miał ponadto duże duchowe rozeznanie. Wychowywano go na zarządcę majątku; miał zajmować się sprawami wsi. Czymś, co podobało mu się szczególnie, było samotnicze zajęcie pasterza. Pasowało ono w szczególny sposób do jego umysłowości; dobrze współgrało z jego niewinnością i samotniczymi skłonnościami; stanowiło także symboliczną zapowiedź jego późniejszej służby.
W roku 1646. całkowicie porzucił Kościół narodowy, w tradycji którego się wychował. Rok 1647. upłynął pod znakiem pielgrzymki do Derbyshare i Nottinghamshire. Celem było nie odwiedzenie konkretnych miejsc, ale samotne, nieco bezcelowe błądzenie po miastach i wsiach, do których akurat zaniosły go nogi. Dużo pościł -donosił Swell- i wędrował często w miejscach odludnych: jedyną jego towarzyszką była Biblia. Odwiedzał największych pustelników najbardziej religijnych ludzi z tych stron.-obwieszcza Penn. Niektórzy spośród nich, zupełnie jak dawniej Zachariasz, Anna i Symeon, dzień i noc czekali na to, aż Bóg pocieszy Izrael. Do owych ludzi był posłany i takich szukał w krajach sąsiednich. Przebywał pośród nich do czasu, w którym Bóg dał mu obowiązki ważniejsze, do których musiał dojrzeć. W owym czasie -przykładnie cichy- nauczał, próbując wyleczyć ich z samolubnych ambicji; składając świadectwo i rozprawiając na temat Chrystusa, który jest w nas i zachęcając, by czekali cierpliwie i wskutek tego byli w stanie poczuć moc bożą i by ona mogła rozgorzeć w ich sercach. By ich wiedza na temat Boga mogła stać się mocą nieskończonego życia, które można znaleźć w świetle, które objawiło się w postaci człowieka, ponieważ Słowo było życiem i owo życie jest światłością, zesłaną ludziom. Życie w Słowie; światło w człowieku; i życie, które również w człowieku się znajduje, jeśli tylko jest on mu posłuszny. Dzieci światła żyją życiem Słowa, przez które Słowo łączy ich znowu z Bogiem. Jest to właśnie nowe narodzenie[4], bez którego nikt nie może ujrzeć Królestwa Bożego. Każdy, który doń wchodzi, jest większy od Jana Chrzciciela[5], ponieważ jego czasy były czasem, w którym kończył się tradycyjny legalizm, a sam Jan był człowiekiem, który zapowiadał czasy ewangelii, czyli czas Królestwa. W stronach tych odbyło się kilka zebrań. W ten sposób minęło parę lat.
W roku 1652. miał objawienie wielkiej pracy, jaką Bóg podejmuje na ziemi. Jego zadaniem było rozpoczęcie publicznej działalności, która by ową pracę otwierała. Został skierowany na północ i w każdym miejscu, na które przybył- jeśli nie przed samym przybyciem, wiedział, jakie Bóg wyznacza mu zadanie. Bóg był tym, który go prowadził. Wielu ludzi nawrócił na swe wierzenia, i wielu pobożnych ludzi dołączyło doń, by wspólnie oddać się powierzonej mu przez Boga pracy. Ludzie ci szczególnie często odwiedzali zgromadzenia publiczne, by uczyć, gromić i dodawać odwagi ludziom.
Czasem można było ich widzieć na rynkach; festynach, na ulicach i przy drogach, jak wzywali ludzi do pokuty i powrotu do Boga, zarówno sercem, jak i językiem. Naprowadzali ludzi do znalezienia prawdy, jakim jest Chrystus w nich; by mogli zobaczyć i rozeznać swe drogi i zacząć powstrzymywać się od zła, które dotychczas było ich udziałem, zamiast niego wybierając pełnienie woli bożej.
Jeśli chodzi o pracę, do której czuli się powołani, znalazło się jej wielu wrogów. Kwakrzy byli często zakuwani w dyby, kamienowani, bici, chłostani; wtrącani do więzień; mimo tego, że byli uczciwymi ludźmi, którzy cieszyli się dobrą opinią. Opuścili oni swe żony, dzieci, domy i pola, by wzywać ludzi do pokuty[6]. Prześladowanie nie ochłodziło jednak ich zapału, ale go wzmogło i w owym czasie nawrócili wiele ludzi; pomiędzy którymi znajdowało się kilku urzędników i inni wyżej postawieni ludzie. Uznawali, że Bóg zabronił im przed kimkolwiek się kłaniać- niezależnie od tego, kim byłby ów człowiek- ściągając z głów kapelusz; i że nakazał im zwracać się na ty do wszystkich bez różnicy ludzi. Niechętnie mówili oni ludziom dzień dobry lub dobranoc, nie chcieli też przed nikim zginać kolana- nawet, jeśli byłby to największy autorytet. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni chodzili w prostym odzieniu pozbawionym ozdób, które znacznie różniło się od ubiorów, jakie były powszechnie noszone w owym czasie. Ani nie przyjmowali, ani nie nadawali oni tytułów, będących oznaką społecznego prestiżu; nie nazywali też żadnego spośród ludzi mistrzem[7]. By obronić owe szczególne zwyczaje, cytowali fragmenty Pisma, takie jak na przykład:
Wcale nie przysięgajcie[8].
Jak możecie uwierzyć, skoro od siebie wzajemnie odbieracie chwałę, a nie szukacie chwały, która pochodzi od samego Boga?[9]
Podstawą ich religii było wewnętrzne światło i prowadzenie, jakie pochodzi od Ducha Świętego. W roku 1654. w domu Roberta Dinga na Wallinstreet, odbyło się pierwsze, osobne spotkanie ruchu. W owym czasie bowiem kwakrów można było spotkać we wszystkich częściach królestwa.
W wielu miejscach organizowano ich spotkania i zgromadzenia, a terenem, na którym występowali szczególnie licznie, było hrabstwo Lacanshire i jego okolice. Mimo bujnego rozwoju ruchu, kwakrom towarzyszyły prześladowania różnego typu.
Rys. 2 Kwakierka głosi na zgromadzeniu
Jeden z przedstawicieli owego ruchu, zwrócił się w liście do Olivera Cromwella[10]
