Cukrzyca. I co dalej?
Zdrowie jest stanem, w którym organizm ludzki funkcjonuje w sposób stabilny fizycznie, psychicznie i społecznie. Wszelkie zaburzenia i odchylenia od normy definiowane są jako stany chorobowe lub - jeśli są odpowiednio wcześnie zdiagnozowane - przedchorobowe.
Diagnoza cukrzycy typu 2 odbywa się według wytycznych Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Lekarz diabetolog jest wyposażony w narzędzia badawcze, dzięki którym może wykryć pełnoobjawową cukrzycę lub stan przedcukrzycowy. Rodzinne obciążenia, czyli występowanie cukrzycy u rodziców i rodzeństwa, analiza poziomu glikemii przygodnej, test obciążenia glukozą i symptomy zgłaszane przez pacjenta pozwalają stwierdzić chorobę.
Nieprawidłowości w postaci podwyższonych glikemii na czczo, poposiłkowych lub pełnoobjawowa cukrzyca wywołują stan wyjątkowy nie tylko u diabetyka, lecz także w całej jego rodzinie i otoczeniu.
Diagnoza "stwierdzam cukrzycę typu 2" dla wielu chorych brzmi jak wyrok i paraliżuje codzienność. W mniemaniu "słodkich" ludzi już nic nie będzie takie jak wcześniej. Tego typu myślenie od razu należy wykorzystać tak, by wprowadzić pozytywne zmiany w życiu pacjenta oraz w jego najbliższym otoczeniu. Fachowym wsparciem i mądrą propozycją życia bez obciążającego stresu, którym niewątpliwie może okazać się błądzenie w gąszczu złych nawyków żywieniowych, z pewnością jest ta książka.
Wolność w życiu naznaczonym chorobą daje wiedza.
ABC szczęśliwego diabetyka
Zdrowe odżywianie w cukrzycy typu 2 polega na umiarkowaniu. Zwykle oznacza to mądre dostosowanie pór posiłków, ich liczby i kaloryczności do biorytmu, czyli dobowej aktywności każdego człowieka.
Na podstawie wieloletnich badań opracowano kilka zasad zdrowego odżywiania się. Oto one.
Złote zasady zdrowego odżywiania się
1. Spożywaj pięć posiłków w ciągu doby.
Uwzględnij też specjalne przekąski przy dużym, dodatkowo planowanym wysiłku fizycznym oraz w czasie podróży ze zmianą stref czasowych.
2. Rozpoczynaj dzień zjedzeniem śniadania nie później niż o godzinie 8.30.
Pomijanie tego posiłku powoduje zaburzenia glukoneogenezy, co skutkuje skłonnością do tycia i rozwojem insulinooporności.
3. Racjonalnie ustal pory posiłków w ciągu dnia i staraj się zjeść wyznaczoną porcję.
4. Spożywaj odpowiednią ilość warzyw i owoców, które są źródłem błonnika.
5. Wyeliminuj z diety produkty z cukrem utajonym, czyli gotowe jogurty pseudoowocowe, soki kupowane w sklepie, wody smakowe zawierające mnóstwo pustych kalorii itp.
6. Zachowaj trzygodzinny odstęp między posiłkami. Nie podjadaj między nimi (wyjątek stanowią sytuacje nadzwyczajne np. niedocukrzenie - wtedy musisz coś zjeść).
Cukrzyca jest chorobą przewlekłą, więc nie można zrobić sobie od niej przerwy. Regularne dbanie o kondycję zdrowotną, czyli utrzymywanie optymalnego poziomu cukru we krwi poprzez dobrze zbilansowaną dietę, zapobiegnie powikłaniom, takim jak:
zawał serca, udar mózgu, uszkodzeniu wzroku (lub nawet jego utrata), uszkodzenie nerek, uszkodzenie nerwów.
Osoby chore na cukrzycę typu 2 podczas ustalania menu powinny dbać o:
odpowiednią kaloryczność posiłków, aby zapobiec nadwadze, różnorodność składników, by dostarczyć organizmowi wszystkie niezbędne do życia makro- i mikroelementy, zaspokajanie potrzeb podniebienia, czyli różnorodność smaków.
Wartościowe posiłki to tajna broń w walce o zachowanie prawidłowego poziomu cukru we krwi, a tym samym o zapobieganie powikłaniom w cukrzycy. W jaki sposób skomponować wartościowy posiłek? Jego istotą są produkty spożywcze, które powinny odznaczać się niskim indeksem glikemicznym, odpowiednią kalorycznością, dobrze smakować i mieć apetyczny wygląd. Czy te cechy wzajemnie się wykluczają? Otóż nie. Odpowiednie zbilansowanie produktów potrzebnych do przygotowania posiłków zapewni kulinarny i terapeutyczny sukces.
Jakich narzędzi może użyć świadomy diabetyk do przygotowania dobrych i zdrowych posiłków? Służą do tego indeks glikemiczny (IG), wymiennik węglowodanowy (WW), wymiennik białkowo-tłuszczowy (WBT) oraz kaloryczność potrawy (kcal).
Co trzeba wiedzieć i co trzeba umieć?
Aby przygotować wartościowy i smaczny posiłek, należy zapoznać się z kilkoma pojęciami ważnymi dla osób chorujących na cukrzycę typu 2.
Indeks glikemiczny
Jest to klasyfikacja produktów żywnościowych na podstawie ich wpływu na poziom glukozy we krwi po ich spożyciu.
Na przykład indeks glikemiczny wynoszący 70 oznacza, że po spożyciu 50 g danego produktu poziom glukozy wzrośnie o 70%, tak jak po spożyciu 50 g czystej glukozy.
Indeks glikemiczny żywności nie może być ustalony na podstawie jej składu lub wskaźników węglowodanów, które zawiera. Aby go wyznaczyć, dany produkt podaje się grupie osób, a następnie przez dwie godziny co 15 minut pobiera się im krew i bada poziom cukru. W ten sposób uzyskuje się przeciętną wartość IG. Stwierdzono, że wartość średnia jest powtarzalna, a badania wykonane w różnych grupach ochotników dają zbliżone rezultaty. Wyniki uzyskiwane u osób chorych na cukrzycę są porównywalne z wynikami uzyskanymi u osób zdrowych. Im wyższa wartość IG danego produktu, tym wyższy poziom cukru we krwi po jego spożyciu.
Indeks glikemiczny może być:
niski, czyli taki, który osiąga wartość 55 lub mniej, średni, osiągający wartość 56-69, wysoki o wartości 70 lub więcej.
Posiłki powinny składać się z produktów mających niski indeks glikemiczny. Sporadycznie do ich komponowania można użyć produktów, które mają średni indeks glikemiczny.
Wiarygodnym źródłem informacji o wartościach indeksu glikemicznego jest strona www.montignac.com. Tu można sprawdzić wartości IG również specyficznych składników. Na stronie opisano także ciekawe zagadnienia z zakresu technologii żywienia i genetyki.
W dzisiejszym świecie, w którym aplikacje na różne urządzenia mobilne są dostępne w niemalże każdym zakątku kuli ziemskiej, można łatwiej planować żywienie, mając elektroniczną ściągawkę. Dla tradycjonalistów na kolejnych stronach podano sposoby obliczania wartości posiłków.
Kaloryczność posiłków
Człowiek zużywa energię na toczące się w organizmie procesy podstawowej i całkowitej przemiany materii. Podstawowa przemiana materii to energia wydatkowana do podtrzymania procesów życiowych np. prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego, krążenia itp. Z kolei całkowita przemiana materii potrzebna jest do zaspokojenia dziennej aktywności fizycznej - tej najprostszej, typu zmywanie naczyń, śpiewanie, sprzątanie, oraz większej, jak bieganie, jazda na rowerze czy chociażby spacer.
Komponując zdrowe posiłki, należy pamiętać o ich kaloryczności, a więc ładunku energetycznym, który dostarczają organizmowi. Aktywności fizyczne, takie jak marsz czy pływanie, powodują zwiększenie podaży kalorii (marsz wymaga 123 kcal, a pływanie mniej więcej 420 kcal). Zatem, ustalając menu, należy wziąć pod uwagę poziom aktywności fizycznej. Organizm osób, które prowadzą siedzący tryb życia i nie mają zbyt dużo ruchu, potrzebuje znacznie mniej kalorii niż tych, które np. uprawiają sport.
Na całkowitą przemianę materii, a zatem i na to, jak kaloryczne powinny być posiłki, wpływają także następujące czynniki:
płeć, wiek, budowa (sylwetka), rasa, środowisko życia.
W ustalaniu menu o właściwej dla danej osoby kaloryczności może pomóc dietetyk. Warto zasięgnąć jego porady. Specjalista określi typ sylwetki, skład ciała (zawartość tkanki tłuszczowej, mięśniowej i uwodnienie tkanek) i pomoże ustalić odpowiedni plan dobowy kaloryczności posiłków.
A to ciekawe... Co 10 lat metabolizm organizmu zmniejsza się mniej więcej o 2%.
Wymiennik węglowodanowy (WW)
Perfekcyjnie skomponowana dieta powinna też zawierać odpowiednią liczbę wymienników węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych. Jeden wymiennik węglowodanowy to taka ilość produktu wyrażona w gramach, która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych przez organizm, co odpowiada 10 g czystego cukru. Węglowodany przyswajalne to np. skrobia, cukier buraczany (sacharoza), cukier mleczny (laktoza). Do węglowodanów nieprzyswajalnych należy błonnik pokarmowy.
Na przykład: jeżeli jedna kajzerka zawiera 3 WW, to oznacza, że poziom cukru we krwi po jej zjedzeniu rośnie tak, jak po spożyciu 30 g (3 x 10 g) czystego cukru.
Po ustaleniu, ile WW należy spożywać np. na śniadanie, trzeba tak komponować posiłki, aby wszystkie śniadania zawierały podobną liczbę WW. Dzięki temu można zapobiec wahaniom poziomu cukru we krwi.
Planowanie posiłków z uwzględnieniem zaleconej ilości WW należy rozpocząć od zrobienia listy zakupów i uważnego czytania etykiet na produktach. Obecnie producenci podają wartości cukru, białek, tłuszczów, witamin i konserwantów w przeliczeniu na 100 g. Jak zatem wyliczyć WW całego serka homogenizowanego, który waży 175 g? Na etykiecie, w rubryce węglowodany podano wartość 16,2 g.
Stosujemy wzór z jedną niewiadomą:
100 g serka - 16,2 g węglowodanów
175 g serka - x g węglowodanów
x =
16,2 g x 175 g
= 28,35 g
100 g
Zatem porcja serka zawiera 28,3 g węglowodanów. Wiedząc, że:
1 WW = 10 węglowodanów, 28,3 g dzielimy przez 10. Otrzymujemy wynik 2,8 WW, co oznacza, że 175 g serka homogenizowanego ma 2,8 WW.
Wymiennik białkowo-tłuszczowy (WBT)
Jeden wymiennik białkowo-tłuszczowy to 100 kcal pochodzących z białek i tłuszczów w danym produkcie. Umiejętność posługiwania się WBT daje w konsekwencji dobrą kontrolę glikemii. Nieuwzględnienie w wyliczeniach WBT zmienia obraz glikemii (dotyczy to osób leczonych nie tylko za pomocą pompy insulinowej, lecz także behawioralnie i farmakologicznie).
Jak samodzielnie obliczyć wartości WBT? Na etykietach ilość białka i tłuszczu podawana jest w przeliczeniu na 100 g produktu.
Wiedząc, że: 1 g białka dostarcza 4 kcal, a 1 g tłuszczu 9 kcal, dokonujemy prawidłowych obliczeń. Na przykład:
Na stugramowym opakowaniu filetu karpia z wody podano informację, że ryba zawiera: 16 g białka i 3,7 g tłuszczu.
Czyli:
16 x 4 kcal = 64 kcal
3,7 x 9 kcal = 33,3 kcal.
Zatem 64 kcal + 33,3 kcal = 97,3 kcal.
Ponieważ 1 WBT to 100 kcal, to taka ilość karpia zawiera 0,97 WBT (w przybliżeniu 1 WBT).
TOP PRODUKTY W DIECIE DIABETYKA
Są pewne produkty, których systematyczne spożywanie (oczywiście z uwzględnieniem WW i WBT) stabilizuje poziom cukru we krwi i zapobiega miażdżycy. Oto one:
1. czosnek
2. cebula
3. korzeń imbiru
4. cynamon
5. granat
6. żurawina
7. borówki
8. brokuły
9. bakłażan
10. przepękla ogórkowata
11. komosa ryżowa (quinoa)
12. kasza gryczana
Pytania i wątpliwości diabetyka na starcie
Czy chorzy na cukrzycę powinni jeść tylko specjalne produkty dla diabetyków?
Dieta "słodkiego" człowieka jest taka sama jak zdrowego. Powinno uwzględniać się w niej produkty o niskiej zawartości tłuszczów (szczególnie tych nasyconych i kwasów tłuszczowych typu trans, znajdujących się w produktach przetworzonych), ograniczyć ilość soli i cukru, posiłki opierać na pełnoziarnistych produktach, warzywach oraz owocach. Spożywanie produktów oznaczonych etykietami "dla diabetyków" lub "dietetyczne" nie przynosi żadnych korzyści. Podnoszą one niestety poziom cukru we krwi, są zazwyczaj droższe i mogą wywołać biegunkę, jeśli zawierają słodziki, których organizm nie toleruje.
Czy cukrzyca może być spowodowana przyjmowaniem dużych ilości węglowodanów?
O wystąpieniu cukrzycy u danej osoby decyduje szereg czynników genetycznych i styl życia. Nadwaga zwiększa ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2. Jeżeli któryś z członków rodziny był diabetykiem, zalecane są przestrzeganie zdrowej diety oraz regularne ćwiczenia fizyczne.
Co to jest hipoglikemia?
Jest to niski poziom cukru we krwi. Wiąże się z nim szereg subiektywnych i obiektywnych objawów. Każdy diabetyk może inaczej odczuwać niedocukrzenie, zależy to również od tego, jak długo choruje. Do symptomów hipoglikemii zalicza się m.in. zawroty głowy, zachwiania równowagi, wystąpienie nagłych potów niezwiązanych z temperaturą otoczenia, wilczy głód.
Dla osób, które długo chorują i mają niewyrównaną cukrzycę, próg 90 mg% cukru we krwi może okazać się problemem zdrowotnym. Często pacjenci w takim stanie skarżą się na "wewnętrzne drgania", brak koncentracji i potrzebę natychmiastowego spożycia posiłku.
Najbardziej niebezpieczne niedocukrzenie kończy się utratą przytomności. Jak można pomóc nieprzytomnemu? Chorego trzeba ułożyć w pozycji bocznej bezpiecznej. Poziom cukru należy wyrównać za pomocą wlewu dożylnego glukozy. Może to zrobić tylko personel medyczny. Nie wolno podawać choremu niczego do picia! Po wcześniejszym uzgodnieniu z lekarzem prowadzącym rodzina może podać pacjentowi jednorazowy zastrzyk wyrównujący glikemię (dostępny na receptę).
Kiedy mierzyć poziom cukru?
Zwykle mierzy się go na czczo. Ale pomiar ma wartość diagnostyczną tylko wtedy, kiedy wykonany jest zaraz po 8 godzinach snu. Zdarza się, że chory mierzy poziom cukru na czczo, ale po 3-4 godzinach aktywności dziennej. W takiej sytuacji cukier poddany już został procesowi "spalania".
Z dużą precyzją należy też podejść do oznaczeń glikemii poposiłkowych. O skuteczności diety świadczą uzgodnione normy w oznaczeniach godzinę i dwie godziny po posiłku. W zależności od tego, jaki posiłek spożył chory, pomiary prowadzi się w następującym czasie:
godzinę po posiłkach węglowodanowych, dwie godziny po posiłkach białkowo-tłuszczowych.
Uwaga! Czas mierzy się od momentu rozpoczęcia, a nie skończenia posiłku!
Normy poziomu cukru we krwi wynoszą:
na czczo do 99 mg%, godzinę po posiłku do 160 mg%, dwie godziny po posiłku do 140 mg%.
Podwyższone wartości poziomów cukru noszą nazwę hiperglikemii.
