Rafał Łatka

Instytut Historii, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Biuro Badań Historycznych IPN

ORCID: 0000-0003-2650-4031

"Wroga działalność" duchowieństwa w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych w świetle raportów kontrolnych centrali Urzędu ds. Wyznań

Wprowadzenie

Raporty kontrolne centrali Urzędu ds. Wyznań, które zachowały się w zasobie dokumentacyjnym po tej instytucji, są cennym źródłem informacji na temat założeń polityki wyznaniowej, metod stosowanych przez władze do kontroli Kościołów i związków wyznaniowych oraz wielu aspektów działalności UdsW jako wykonawcy polityki kreowanej przez władze partyjne1. Wśród priorytetów po wprowadzeniu stanu wojennego, a jeszcze bardziej po "antykościelnym zwrocie", jakiego dokonano po drugiej pielgrzymce papieskiej, była kontrola i zwalczanie "wrogiej działalności" duchowieństwa rozumianej jako zaangażowanie kapłanów w działalność opozycyjną2. Wprost pisano o tym w sprawozdaniach z przeprowadzanych kontroli, czego przykładem może być raport dotyczący Wydziału ds. Wyznań w Radomiu z kwietnia 1985 r.: "Głównymi celami, jakie stawiał sobie Wydział w ostatnich latach, były: dalsza lojalizacja duchowieństwa i wdrażanie go do przestrzegania obowiązującego prawa; zapobieganie powstawaniu napięć społecznych na tle religijnym; aktywizacja duchowieństwa w kierunku oczekiwanym przez władze państwowe; neutralizowanie działań Kościoła rzymskokatolickiego poprzez wspomaganie określonej działalności innych Kościołów i wyznań; pomoc organizacyjna i prawna dla terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego w sferze wyznaniowej. Realizacja wymienionych niektórych celów ma charakter długofalowy i efekty działań zainicjowanych przez wydział mogą być widoczne dopiero w przyszłości"3.

Szczególnie wiele informacji na ten temat można uzyskać z dokumentów z kontroli przeprowadzonej w latach 1984-1985. Z natury rzeczy najwięcej informacji dotyczy lat 1983-1984 i to głównie one będą przedmiotem poniższej analizy, choć - co należy podkreślić - w niektórych przypadkach będzie konieczne odwołanie się do okresu wcześniejszego (od sierpnia 1980 r.)4.

Artykuł składa się z kilku części, które wzajemnie się dopełniają. Najpierw krótko scharakteryzowano dokumentację, która jest głównym przedmiotem analizy. Następnie przedstawiono skalę problemu, jakim dla władz było opozycyjne zaangażowanie duchowieństwa, a także przybliżono powody dystansu znacznej części kapłanów wobec takiej działalności. Wreszcie w ostatniej części artykułu omówiono naciski na ordynariuszy diecezji, by doprowadzili do zaniechania tego typu aktywności przez podległych im księży. W podsumowaniu zawarto autorskie wnioski na temat "wrogiej działalności" duchowieństwa z perspektywy dokumentów kontrolnych UdsW.

Charakterystyka źródeł5

W latach 1984-1985 we wszystkich WdsW przeprowadzono kontrole na zlecenie Adama Łopatki, ministra-kierownika UdsW. Działano z polecenia Wojciecha Jaruzelskiego, dla którego miano przygotować zbiorczy raport (nie wiemy, czy taki powstał, ale dysponujemy raportem cząstkowym z wizytacji 11 wydziałów, przygotowanym przez min. Łopatkę)6. Według ustaleń badaczy zajmujących się dziejami PRL I sekretarz KC PZPR bardzo interesował się tematyką kościelną7 i osobiście podejmował decyzje w tym zakresie8. Źródła, które zostaną tu omówione, stanowią kolejne potwierdzenie tego stanu rzeczy.

Przygotowując kontrole i wizyty w poszczególnych wydziałach, wykorzystywano Wytyczne do wizytacji wydziałów ds. wyznań urzędów wojewódzkich9, w których zdefiniowano kluczowe cele kontroli oraz wskazano, jakie informacje chciano uzyskać. Jak zwykle w przypadku tego rodzaju działań najważniejszym, a zarazem najbardziej oczywistym celem było wyłapanie słabości w pracy struktur wojewódzkich, które miały realizować zadania nakreślone w centrali. Było to tym bardziej istotne, że polityka wyznaniowa w ostatniej dekadzie PRL miała zmienny charakter10. W Wytycznych podkreślono, iż "zdarzają się odstępstwa od wymogu jedności polityki wyznaniowej w kraju. Jest to zjawisko negatywne, powodujące często powstawanie nieporozumień, napięć i konfliktów - skrzętnie wykorzystywanych przez duchowieństwo"11. Z tego względu kluczowe z punktu widzenia kontrolujących było nie tylko wyeliminowanie nieprawidłowości, ale także zapewnienie jednolitości w działaniach wszystkich wydziałów wojewódzkich12.

Kontrole na zlecenie min. Łopatki przeprowadzali najczęściej dyrektor generalny UdsW Aleksander Merker (słusznie nazywany przez bp. Ignacego Tokarczuka czynnikiem stałym w aparacie wyznaniowym13), któremu towarzyszył naczelnik ze struktur centralnych czy też pracownik o długim stażu, cieszący się zaufaniem kierownictwa urzędu (np. Edward Kotowski14 czy Eryk Sztekker15). W Wytycznych wskazywano, że miały je realizować 3-4-osobowe zespoły z wyznaczonym przez kierownictwo "dyrektorem zespołu" na czele16. W praktyce jednak kontrole przeprowadzały najczęściej zespoły dwuosobowe (rzadziej trzyosobowe), a kierował nimi głównie Merker lub wyznaczony przez niego urzędnik z centrali (najczęściej w randze naczelnika).

Miały one jednolity charakter i analogiczny przebieg (oczywiście z uwzględnieniem lokalnej specyfiki wyznaniowej) we wszystkich wydziałach ds. wyznań. Składały się zwykle z:

1. rozmowy z dyrektorem wydziału (wraz z przekazaniem materiałów sprawozdawczych z pracy danego WdsW);

2. rozmów ze wszystkimi pracownikami, których pytano szczególnie o bolączki w pracy oraz postawę dyrektora WdsW (merytoryczną i ideową). W czasie tych rozmów miano zwracać szczególną uwagę na:

"- merytoryczną stronę działalności wydziału,

- organizację pracy,

- autoocenę pracownika,

- krytyczne uwagi dotyczące funkcjonowania wydziału, współpracy z Urzędem i jednostkami terenowymi"17;

3. spotkania z przedstawicielami miejscowego aparatu władzy - przede wszystkim z I sekretarzem KW PZPR, wojewodą lub prezydentem miasta;

4. spotkania z przedstawicielami aparatu bezpieczeństwa, odpowiadającymi za działania wobec Kościołów i związków wyznaniowych18 - najczęściej z naczelnikiem Wydziału IV danego wojewódzkiego urzędu spraw wewnętrznych19;

5. wizytacji w terenie, w jednostkach administracyjnych stopnia podstawowego - najczęściej tych, w których napotykano największe problemy w realizacji polityki wyznaniowej20. Zdarzało się, że w dokumencie podsumowującym kontrolę wnioskowano o przeprowadzenie kolejnej, by sprawdzić, czy usunięto uchybienia w pracy danego wydziału lub wprowadzono nowe rozwiązania zasugerowane przez kontrolerów21. Materiały z kontroli kończyły się wnioskami, sporządzanymi najczęściej w punktach. Zawierały one nie tylko ocenę działalności poszczególnych wydziałów ds. wyznań, ale także wskazywały, na jakich przedsięwzięciach powinny się one koncentrować w przyszłości oraz co należałoby poprawić w ich dotychczasowych aktywnościach.

Walka z "politycznym zaangażowaniem duchowieństwa" - skala problemu

Kwestia antykomunistycznego nastawienia i bliskich relacji niektórych kapłanów z opozycją znajdowała się właściwie w każdym sprawozdaniu z kontroli w wydziałach ds. wyznań i materiałach pomocniczych do nich. W niektórych województwach był to problem jednostkowy, w innych dotyczył grupy kapłanów - od razu trzeba dodać, że dość niewielkiej i stanowiącej zdecydowaną mniejszość wśród ogółu duchowieństwa, które generalnie przyjmowało postawę dystansu do wszelkich spraw o charakterze politycznym22. Dobrze oddaje to sprawozdanie WdsW w Białej Podlaskiej poświęcone działalności tej instytucji za rok 1982: "Klasyfikując postawy księży, można uznać, iż postawę pozytywną - lojalną prezentuje ok. 10 proc., neutralną - umiarkowaną - ok. 80 proc., zaś pozostali, również ok. 10 proc., prezentują postawę niechętną i nieprzychylną, zaś jednostki - wręcz wrogą"23. Analogicznie wyglądała sytuacja w innych województwach, np. w chełmskim, o czym mówi sprawozdanie z wizytacji tego WdsW w 1984 r.:

"Postawa społeczno-polityczna kleru: zdecydowanie negatywna - 10 księży, zdecydowanie pozytywna - 12 księży, lojalna i umiarkowana - 86 księży"24.

Bardzo podobnie sytuacja wyglądała w innych województwach. Tytułem przykładu można przytoczyć dane prezentowane przez wydziały ds. wyznań w Krakowie, Krośnie i Elblągu. W memoriale opracowanym na potrzeby I sekretarza Komitetu Krakowskiego PZPR z lutego 1985 r. podkreślano, że "w województwie miejskim krakowskim na 207 parafii, w dwóch prowadzi się stałą negatywną działalność polityczną (w Mistrzejowicach i w Bieżanowie), w 7 okazjonalnie, a w kilku ośrodkach zakonnych dość często w procesie oddziaływania na młodzież akademicką i robotniczą. Kilka parafii patronuje różnym opozycyjnym inicjatywom, dostarcza środków, udostępnia kościoły, rozszerza oddziaływania na środowiska twórcze, organizuje prowokacyjne imprezy nasycone nierzadko wrogimi akcentami politycznymi"25. Z kolei według raportu przygotowanego dla centrali, na terenie działania WdsW w Krośnie z listopada 1984 r.: "W zasadzie działalność duchowieństwa jest zgodna z obowiązującymi normami, zdarzają się jednak pojedyncze przypadki szkodliwej działalności kleru. Na 477 księży rzymskokatolickich działających na terenie województwa tylko kilku podejmowało takie praktyki"26. W trzecim ze wspomnianych wyżej WdsW w raporcie za 1982 r. zaznaczano, że zdecydowana większość duchowieństwa zachowuje rozwagę i rozsądek i dystansuje się od polityki. Wystąpienia o "wrogim" charakterze były nieliczne, a władze wojewódzkie reagowały na nie w zdecydowany sposób (prowadząc m.in. rozmowy z ordynariuszem czy przełożonymi zakonnymi)27. Analogicznie sytuacja wyglądała na terenie tego województwa w 1983 r.28

Podobnie skalę problemu widziano na terenie województwa kaliskiego, i to mimo dość rozpaczliwych uwag jego kierownictwa na temat wzrastającej fali "klerykalizmu", skutkującej m.in. spektakularnymi powrotami do Kościoła "w rodzinach czołowego aktywu partyjnego". Wśród nich wymieniano m.in. córkę I sekretarza KW PZPR oraz syna wieloletniego redaktora czasopisma "Ziemia Kaliska"29. W raporcie wspominano jednak tylko o trzech świątyniach, które określano jako ogniska opozycji politycznej. Najważniejszą z nich był jezuicki kościół pw. św. Józefa w Kaliszu30. Nie potrafiono poradzić sobie szczególnie z o. Stefanem Dzierżkiem prezentującym jednoznacznie anty­komunistyczną postawę31. Podkreślono to m.in. w raporcie podsumowującym działalność WdsW za 1982 r., w którym zwracano uwagę, że rozmowy z przełożonymi zakonnymi przynoszą zwykle ograniczenie aktywności opozycyjnej podległych im kapłanów, ale zdarzają się odstępstwa od tej reguły: "Jednym z nielicznych wyjątków jest o. Dzierżek, rektor Kolegium Księży Jezuitów w Kaliszu, który od pierwszych dni stanu wojennego w sposób drastyczny występował przeciwko temu stanowi. Liczne rozmowy przeprowadzane z tym księdzem przez różne osoby nie dały trwałego pozytywnego rezultatu. Jak wynika z obserwacji ks. Dzierżek uczynił ze swego sędziwego wieku (ok. 70 lat) atut zapewniający mu bezkarność, skupiając jednocześnie wokół zarządzanego przez siebie kościoła elementy opozycyjne z całego miasta"32. Należy dodać, że duchowni zakonni częściej angażowali się w działalność opozycyjną, a ich przełożeni rzadziej niż ordynariusze diecezji reagowali stanowczo na tego rodzaju aktywność33. Ten trend jest widoczny w raportach kontrolnych. Przykładem może być sprawozdanie dotyczące WdsW w Poznaniu, w którym jasno podkreślano, że za większość "wrogich" wypowiedzi i działań ze strony kleru w województwie poznańskim odpowiadają: dominikanie w Poznaniu, jezuici w Poznaniu i franciszkanie czarni w Gnieźnie. Spośród wspomnianych trzech za najgroźniejszych uważano poznańskich jezuitów, a szczególnie prowadzone przez nich duszpasterstwo akademickie34.

Liczba wystąpień duchownych ocenianych przez władze jako wrogie fluktuowała w latach 1982-1985. Były okresy, gdy wyraźnie się zmniejszała, np. w przededniu drugiej wizyty Jana Pawła II w Polsce, jak i momenty, gdy następował ich wzrost, przykładowo po porwaniu i zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki35. Urząd ds. Wyznań starannie dokumentował te zmiany, podobnie zresztą jak aparat bezpieczeństwa, a następnie przekazywał je do struktur partyjnych na poziomie wojewódzkim i centralnym. Bez wątpienia służyły one planowaniu działań wobec kapłanów szczególnie groźnych dla władzy.

Liczba wystąpień duchowieństwa krytycznych wobec komunistów wyraźnie spadła przed drugą pielgrzymką papieską. Mówi o tym przykładowo sprawozdanie z działalności WdsW w Białymstoku za 1983 r.: "Zapowiedź przyjazdu Papieża do Polski, zawieszenie stanu wojennego, zwolnienie internowanych, spowodowało zaniechanie negatywnych politycznych wystąpień, nawet wśród grupy duchownych znanych przedtem jako orędownicy walki z ustrojem i władzą"36. Analogiczną tendencję dostrzegano również w pozostałych województwach37.

Przyczyn tego rodzaju zmiany należy szukać nie tyle w naciskach władz, ile raczej w poleceniach wydawanych przez biskupów, gdyż po pielgrzymce wystąpienia krytyczne wobec komunistów ponownie się nasiliły38. Znalazło to wyraz na przykład w sprawozdaniu z działalności WdsW w Olsztynie za rok 1983: "Na postawy te, szczególnie w I półroczu miała istotny wpływ zbliżająca się pielgrzymka Papieża do Polski i ożywiony dialog z Kościołem na wszystkich szczeblach władzy. Na podstawie wielu rozmów z duchowieństwem dało się odczuć obawy, iż ekstremalna antypaństwowa działalność części kleru mogłaby spowodować poważne komplikacje, a nawet niedojście do skutku wizyty. Niezależnie od tego kierownictwo Kurii realnie oceniało sytuację społeczno-polityczną w województwie, na tyle ustabilizowaną, że nie stwarzała warunków do szerszej działalności siłom opozycji i podziemia. Z tych względów kuria biskupia przejawiała troskę o potrzebę zachowania spokoju społecznego i ładu publicznego. Deklarowali tę troskę również przedstawiciele kurii i administratorzy parafii w czasie rozmów w Wydziale i terenowych organach administracji państwowej, jak również ordynariusz diecezji w czasie spotkań z wojewodą olsztyńskim"39. W cytowanym dokumencie mimowolnie przyznano, że to nie wpływ aparatu wyznaniowego zdecydował o większej wstrzemięźliwości kapłanów w kwestiach politycznych, ale wytyczne kurii biskupiej skierowane do duchowieństwa.

Morderstwo ks. Popiełuszki z kolei w poważny sposób wpłynęło na relacje państwo-Kościół. Zamrożone zostały kontakty na poziomie centralnym40, a na skutek tego wydarzenia część agentury wśród duchowieństwa zrezygnowała ze współpracy41. W istotny sposób zwiększyła się także liczba krytycznych wypowiedzi kapłanów pod adresem władzy. Urząd ds. Wyznań zauważył tę zmianę. Przykładowo w raporcie z kontroli WdsW w Siedlcach z marca 1985 r. podkreślano: "Nowym powodem szczególnie ekscytującym duchowieństwo siedleckie było uprowadzenie i zabójstwo ks. J[erzego] Popiełuszki. Koszty polityczne tego faktu są bardzo duże, a czas ich trwania trudny do przewidzenia. Jedną z konsekwencji jest nieukrywana niechęć części duchownych do władzy państwowej i utożsamianie jej przedstawicieli z tymi, którzy dokonali uprowadzenia i zabójstwa ks. Popiełuszki"42. Podobne uwagi znalazły się w dokumencie sprawozdawczym WdsW w Olsztynie: "Nie sposób wspomnieć sytuacji jaka wytworzyła się po tragicznej śmierci księdza Popiełuszki i jej wpływu na postawy i zachowania kleru. Śmierć ta wywołała zrazu gwałtowne emocje. [...] Z czasem atmosfera uległa uspokojeniu, wyraża się coraz więcej rzeczowych opinii i przekonanie o wiarygodności władz państwowych"43.

Dystans większości duchowieństwa wobec opozycji w optyce UdsW

Większość duchowieństwa w PRL zachowywała dystans wobec spraw politycznych, uwidoczniło się to szczególnie po wprowadzeniu stanu wojennego. Kapłani, zgodnie zresztą z poleceniem swoich ordynariuszy (tylko nieliczni z biskupów diecezjalnych wspierali podziemie solidarnościowe), nie angażowali się w działalność o charakterze opozycyjnym wobec komunistów. Powody, dla których kapłani prezentowali takie stanowisko, dobrze oddaje raport z kontroli w WdsW w Lublinie: "W opinii Wydziału część duchowieństwa podchodzi z rezerwą do działań władz państwowych, chociaż zdecydowana większość uważa spokój i ład w kraju za jedyne możliwe rozwiązanie. Koncepcja nadrzędności doktryny kościelnej, jej sprawiedliwości dominuje w poglądach dużej części kleru (szczególnie zakonnego), z tym że zwolenników zdecydowanego negowania funkcji państwa jest niewielu"44. Generalnie księża diecezjalni koncentrowali się na zupełnie innych kwestiach niż wspieranie opozycji czy działalność rozumiana przez nich jako opozycyjna. Można by je nazwać problemami dnia codziennego. Dotyczyły m.in. spraw materialnych, sporów środowiskowych - w tym szczególnie generacyjnych (między różnymi pokoleniami duchowieństwa). Pisano o tym m.in. w raporcie z kontroli w WdsW w Piotrkowie Trybunalskim: "W wypowiedziach duchownych na tematy społeczno-polityczne i gospodarcze poddają oni krytyce młodszą generację duchowieństwa za nierozważne, a nieraz szkodliwe wystąpienia z ambon, które nie przyczyniają się do pokonywania trudności i integrowania społeczeństwa. Często też poddaje się krytyce lokalne władze za nieudolność w rozwiązywaniu różnych problemów społecznych, a zwłaszcza zwalczania alkoholizmu, pasożytnictwa, spekulacji, chuligaństwa i złodziejstwa. Poddawana jest ocenie, nierzadko krytycznej, praca różnych służb publicznych, przede wszystkim służby zdrowia, administracji, handlu (GS).

Duchowni wypowiadają się też szczerze na temat spraw kościelnych, również swych przełożonych, nierzadko krytycznie. Dominują sprawy budownictwa i remontów, materiałów budowlanych, opału, stosunków z władzami lokalnymi, tworzenia jednostek kościelnych itp."45

Nie znaczy to, że władze komunistyczne, a szczególnie Urząd ds. Wyznań, nie dostrzegały innych zagrożeń w postawach kapłanów niż tylko ich współpraca z opozycją. Za równie niebezpieczne uważano przede wszystkim rozwój duszpasterstw specjalistycznych i zwiększanie wpływu Kościoła na młodzież. Znalazło to wyraz również w dokumentach kontrolnych i sprawozdawczych wydziałów ds. wyznań. Poza tym szczególnie groźne dla interesów władz wydawało się to, że Kościół używa nowoczesnych środków oraz dysponuje specjalistycznymi kadrami przygotowanymi do prowadzenia zajęć, wykładów i prelekcji atrakcyjnych dla odbiorców. W raporcie z kontroli WdsW w Ostrołęce z 1985 r. zaznaczano: "strona kościelna traktuje Przasnysz jako "laboratorium sprawdzenia swojej siły". Parafia diecezjalna i zakonna oo. Pasjonistów w Przasnyszu podjęła próbę przyciągnięcia w swoją stronę dzieci osób na stanowiskach wojewódzkich oraz tych osób, które pełnią rolę nieformalnych przywódców współczesności. W celu indoktrynacji wykorzystywane jest miejsce urodzenia św. Stanisława Kostki - patrona młodzieży. W parafii św. Stanisław Kostki w Przasnyszu oraz św. Wojciecha w Wyszkowie stosowane są ze strony kościelnej atrakcyjne formy oddziaływania na młodzież w postaci tworzenia zespołów muzycznych wyposażonych w drogi, wysokiej jakości sprzęt.

Odnośnie [do] księży zaangażowanych w działalność oazową, prezentujących negatywne polityczne i społeczne zachowanie i wypowiedzi daje się zauważyć fakt, iż są to przede wszystkim młodzi wikariusze z parafii zakonnej w Przasnyszu i diecezjalnej w Wyszkowie"46. Podobne uwagi można odnaleźć w raporcie z kontroli w WdsW w Nowym Sączu z grudnia 1984 r., jednak w tym przypadku bezradność miejscowego aparatu wyznaniowego wobec funkcjonowania oaz była jeszcze większa47.

Zmniejszenie liczby wystąpień duchowieństwa krytycznych wobec władz Wydział ds. Wyznań w Nowym Sączu widział jako element generalnej strategii Kościoła, która miała przynieść jeszcze silniejsze związanie społeczeństwa z religią katolicką: "W miarę normalizacji sytuacji w kraju, między innymi w wyniku zaleceń ordynariuszy, maleje obecnie liczba duchownych wypowiadających się z ambony w sposób otwarcie wrogi czy też jawnie organizujących wystąpienia antysocjalistyczne. Nie znaczy to jednak, iż kler masowo zmienia swoją postawę czy przekonania. Zmieniły się po prostu metody działania - odrzucono nieskuteczne i budzące społeczny protest formy burd ulicznych, przechodząc do systematycznego, głębokiego penetrowania wszystkich grup społeczno-zawodowych, ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży, celem budowania zrębów "nowego, samodzielnego społeczeństwa", zorganizowanego w oparciu o dyrektywy hierarchii"48. W innym z raportów WdsW z tego miasta wskazywał na ogromny rozwój duszpasterstw specjalistycznych dla rolników, prawników, lekarzy, nauczycieli, artystów, rzemieślników. Przyniosło to zdaniem autorów dokumentu rezultaty negatywne dla władz: "Umiejętna i wieloletnia praca z tymi środowiskami, połączona z odpowiednim systemem bodźców ekonomicznych i dowartościowania moralnego, przynosi obecnie pożądane z punktu widzenia Kościoła efekty. Nie jest bowiem dziełem przypadku, iż w tych właśnie środowiskach występuje najczęściej negacja i zacietrzewienie polityczne, najprzeróżniejsze formy bojkotu czy nacisku na osoby inaczej myślące, protesty i emigracja wewnętrzna"49.

Naciski na biskupów i efekty tego rodzaju działań

Podejście hierarchii kościelnej do współpracy duchowieństwa z opozycją było generalnie krytyczne. Biskupi obawiali się, że tego rodzaju aktywność zostanie wykorzystana przez władze jako pretekst do zwalczania Kościoła; niepokoili się o bezpieczeństwo swoich kapłanów i wreszcie słusznie oceniali, że najważniejsza jest aktywność duszpasterska podległych im księży, a nie ich angażowanie się w sprawy polityczne. Wprost pisano o tym w raporcie z działalności WdsW w Białymstoku: "Podczas konferencji dekanalnych biskupi prezentowali wobec duchowieństwa stanowisko politycznego nieangażowania się kościoła zgodnie z dyspozycją kierownictwa Episkopatu. [...] Powściągliwość hierarchii kościelnej w sprawach politycznych stanowiła przykład do naśladowania dla księży w parafiach. Podejmowali oni raczej tematy, które dotyczą codziennego życia i warunków jego poprawy. Znajdowały się w wystąpieniach apele o uczciwą pracę, o podjęcie walki z pijaństwem, narkomanią, o ochronę dzieci i młodzieży przed demoralizacją"50. Trafna (z perspektywy władz) wydaje się konkluzja WdsW w Nowym Sączu, którą można uznać za reprezentatywną w kwestii podejścia hierarchii kościelnej do opozycyjnego zaangażowania duchowieństwa: "Jest prawdą, iż Kościół oficjalnie odcina się od politycznego zaangażowania duchowieństwa, ale jest również prawdą, iż nie robi nic, aby zapobiegać politycznym wybrykom kleru. W szczególnie drastycznych wypadkach oświadcza, ze osoba duchowna występowała na własną rękę i nie jest to oficjalne stanowisko Kościoła"51.

Większość biskupów prezentowała postawę umiarkowanych ustępstw rozciągniętych w czasie wobec żądań władz o interwencje w przypadku kapłanów niepokornych. Wydaje się, że reprezentatywnym przykładem był metropolita krakowski kard. Franciszek Macharski, który przenosił duchownych jego zdaniem zbyt głęboko zaangażowanych w działalność opozycyjną, ale dopiero wówczas, gdy sam uznał, że przekroczyli oni granice aktywności pozaduszpasterskiej lub też pojawiło się zagrożenie dla ich życia i zdrowia52. Przykładem może być także postawa bp. Herberta Bednorza, ordynariusza katowickiego. Wydział ds. Wyznań w Katowicach w 1984 r. jako szczególnie problematycznych oceniał trzech kapłanów: ks. dr. Zdzisława Wajznera53, proboszcza parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu, o. Jana Siemińskiego54, redemptorystę z Gliwic, i w mniejszym zakresie ks. Bernarda Czerneckiego55 z Jastrzębia (jako mniej "ekstremalnego" od dwóch poprzednich)56. Ważnym fragmentem tego sprawozdania jest informacja dotycząca przeniesienia do innej parafii ks. Władysława Maciąga (również znanego z prowadzenia "szkodliwej dla państwa działalności")57, co miejscowy aparat represji poczytywał za swój sukces. Kontrolerzy z centrali byli w tej sprawie nieco bardziej sceptyczni i spodziewali się, że Kościół będzie prowadził swego rodzaju grę w tej sprawie. Było to ich zdaniem tym bardziej prawdopodobne, że analogiczne sytuacje zaistniały wcześniej w Warszawie i Krakowie: "W tym kontekście warto wrócić do sprawy ks. Maciąga. Został on niedawno przeniesiony przez kurię częstochowską z Sosnowca do nieporównywalnie mniej czułego politycznie Radomska. Katowicki WUSW przypisuje to swojemu oddziaływaniu na kurię; jednak krążą też pogłoski, że ks. Maciąg sam starał się o przeniesienie. Abstrahując od przyczyny przeniesienia, istotny jest efekt: w Zagłębiu Dąbrowskim pozostał tylko jeden "kościelny punkt zapalny" - w parafii ks. Wajznera. Analogia z Warszawą (przeniesienie ks. Nowaka przy pozostawieniu ks. Popiełuszki) i Nową Hutą (działalność ks. Jancarza przy wyciszeniu w kościele w Bieńczycach) jest zastanawiająca"58.

Aparat wyznaniowy osiągał sukcesy w postaci przenoszenia niewygodnych księży do innych parafii, najczęściej dotyczyło to kapelanów "Solidarności" lub duchownych w inny sposób związanych z opozycją. W województwie skierniewickim problem "wrogich kapłanów", jak stwierdzono, został w zasadzie rozwiązany rękami hierarchii kościelnej: "Wojewoda i dyrektor Wydziału oceniają pozytywnie kontakty z sufraganem i wikariuszem generalnym archidiecezji warszawskiej bp. Modzelewskim, zarówno w okresie Solidarności i strajków, jak i obecnie. W wyniku rozmów między wojewodą Borczykiem a bp. Modzelewskim kuria przeniosła z województwa skierniewickiego na inne tereny 4 politycznie najgorszych księży, w tym najtrudniejszego ks. Mariana Lipskiego59 z Kochanowa do parafii Głogówek w woj. płockim. Od czasu ich przeniesienia nie ma w województwie punktów zapalnych"60. Z kolei w Płocku, jak raportowano w sprawozdaniu za działalność WdsW w 1982 r., z inicjatywy kurii biskupiej przeniesiono do mniejszych parafii wszystkich księży sprawiających władzom problemy (z ks. Tadeuszem Łebkowskim na czele): "Wszyscy oni są już w parafiach poza województwem. Oprotestowanie ich poczynań sprawiło, że władza kościelna usunęła ich z pola konfliktu. Jest to grupa księży "prywatnie" niechętnych władzy. Trzeba się liczyć, że okoliczności mogą ich uaktywnić. Nie jest to liczna grupa, ale jej istnienie nakazuje zachowanie czujności"61. Takie postępowanie wynikało z niezwykle uległej wobec władz postawy bp. Bogdana Sikorskiego62. Potwierdza to dobitnie raport za rok 1982 z funkcjonowania WdsW w Ostrołęce. Podkreślono w nim, że ordynariusz płocki dokładnie zrealizował oczekiwania władz (wystarczyło przesłanie na jego adres jednego pisma!): "W minionym roku Wydział przesłał pismo do bp. B[ogdana] Sikorskiego informujące, iż niektórzy księża z terenu diecezji płockiej angażują się bezpośrednio w szkodliwą politycznie i społecznie działalność. Odzewem na ww. pismo było przeniesienie wskazanych księży poza teren województwa"63. W Warszawie za sukces aparatu wyznaniowego uznawano wspomniane już przeniesienie przez kard. Józefa Glempa ks. Mirosława Nowaka64, wikariusza w parafii pw. św. Józefa Robotnika w Ursusie, do parafii w Łąkach Kościelnych oraz "inne poczynania kurii na rzecz wyciszenia reakcyjnych księży"65. Odnosząc się do tej drugiej kwestii, wspomnieć należy o decyzji prymasa o odsunięciu od funkcji duszpasterskich ks. Stanisława Małkowskiego66 i przeniesieniu go do posługi w roli kapelana na cmentarzu komunalnym na Wólce Węglowej. Dodać jednak należy, że te decyzje wynikały nie tyle z nacisków WdsW, ile z zasadniczo krytycznego stosunku kard. Glempa do opozycji, a jeszcze bardziej do czynnego jej wspierania przez podległe mu duchowieństwo67.

Należy jednak podkreślić, że niektórzy biskupi byli całkowicie odporni na naciski władz w sprawie tonowania opozycyjnego zaangażowania duchownych. Wśród nich najważniejszą rolę odgrywał bez wątpienia bp Ignacy Tokarczuk, który nie tylko nie powstrzymywał kapłanów przed tego rodzaju aktywnością, ale wręcz sam ją inicjował i wspierał68. Zauważono to także w dokumentacji kontrolnej UdsW. Przykładowo w sprawozdaniu z działalności WdsW w Rzeszowie za 1983 r. podkreślano, że postawa duchowieństwa diecezji przemyskiej jest odbiciem poglądów ordynariusza i kurii diecezjalnej, a także iż: "Analiza postaw i zachowań duchowieństwa diecezji przemyskiej budzi duże zaniepokojenie. [...] W diecezji przemyskiej jest grupa księży, która utrzymuje aktywne kontakty z aktywistami b[yłej] Solidarności, a uwidacznia się to przede wszystkim w środowiskach wiejskich. Szacuje się, że około 25-30 proc. stanu osobowego księży z diecezji przemyskiej jest wrogo ustosunkowana do procesów społeczno-politycznych zachodzących obecnie w kraju, a ich postawy destrukcyjnie wpływają na integrację społeczną. [...] Ich postawy znacznie rzutują na postawy innych księży. Demonstracja wrogich postaw, a równocześnie działań tej części duchowieństwa jest różnorodna. Niezależnie od szkodliwych politycznie kazań podejmują wysoce szkodliwe inne działania"69.

Biskup Tokarczuk nie był jedynym przykładem tego rodzaju postawy. Wśród ordynariuszy, którzy zajmowali podobne stanowisko, znajdował się m.in. biskup siedlecki Jan Mazur70. W sprawozdaniu z kontroli WdsW w Siedlcach podkreślano: "Z informacji [...] wynika, że duchowieństwo rzymskokatolickie woj. siedleckiego od długiego okresu czasu znajduje się pod wpływem ordynariusza diecezji ks. bp. Jana Mazura. Był on kłopotliwym partnerem dla władzy państwowej, negatywnie nastawionym do ustroju socjalistycznego. To miało i ma ujemny wpływ na postawy duchowieństwa"71.

Wspomnieć należy także o pojedynczych przypadkach, gdy w działalność opozycyjną angażowali się biskupi pomocniczy, podczas gdy ich przełożeni, biskupi ordynariusze, zachowywali w tej kwestii wstrzemięźliwość. W takiej sytuacji znalazł się bp Antoni Adamiuk z diecezji opolskiej. Nie tylko sprzyjał on solidarnościowemu podziemiu, ale również sam inicjował działania odbierane przez władze jako "negatywne"72, natomiast jego przełożony bp Alfons Nossol nie przejawiał tego typu aktywności. W raporcie z kontroli w WdsW w Opolu ze stycznia 1985 r. tak pisano na temat wspomnianego hierarchy: "jest on klasycznym orędownikiem wojującego klerykalizmu. Jest inicjatorem akcji krzyżowej w szkołach opolskich, organizatorem nabożeństw na określoną intencję, autorem zaangażowanych politycznie listów pasterskich. Liczne interwencje czynione u ordynariusza dążące do utemperowania biskupa nie odnoszą skutku. Ich adresat stwierdza, że jego rozmowy, perswazje i próby wywarcia presji nie mają wpływu na postępowanie biskupa A[ntoniego] Adamiuka"73. W dalszej części raportu wskazywano nawet, że księża zaangażowani w działalność opozycyjną w diecezji opolskiej (szacowani na 2-5 proc. ogółu kapłanów) określani przez autorów tego dokumentu jako "nawiedzeni", byli "klientami" bp. Adamiuka74.

Podsumowanie

Materiały kontrolne z funkcjonowania wydziałów ds. wyznań są bardzo dobrym źródłem informacji do badania postaw duchowieństwa. Należy mieć oczywiście na względzie, że ich treść była wyrażana specyficznym językiem i miała za zadanie prezentować optykę monopartii rządzącej w PRL. Niemniej jednak przy ostrożnym podejściu da się z nich wyciągać ważne wnioski badawcze. W kontekście obecnego stanu badań można stwierdzić, że analizowane dokumenty jasno udowadniają, iż zwalczanie politycznego zaangażowania kapłanów należało do priorytetów władz Polski "ludowej". Z tego też względu uwagi na temat "negatywnych" postaw duchowieństwa (w tym przede wszystkim związków kapłanów z opozycją) pojawiają się w niemal każdym sprawozdaniu przygotowanym na potrzeby UdsW. Trzeba jednak zauważyć, że skala tego rodzaju opozycyjnych postaw wśród duchowieństwa była jednak dość niewielka, choć działało wówczas wiele emblematycznych postaci, takich jak księża Popiełuszko czy Jancarz. Zdecydowana większość ordynariuszy sprzeciwiała się zaangażowaniu politycznemu duchownych i to głównie z tego względu w działalność o tym charakterze angażowały się jednostki. Jedną ze skutecznych metod stosowanych przez wydziały ds. wyznań były naciski na biskupów, by ci tonowali aktywność opozycyjną podległych im kapłanów. Wspomniana kwestia wymaga jeszcze dokładnego przebadania, ale można już teraz sformułować wniosek, że znaczna część ordynariuszy ulegała żądaniom władz.

Słowa kluczowe: duchowieństwo, opozycja, władze, biskupi, Urząd ds. Wyznań, wydziały do spraw wyznań, sprawozdania

Streszczenie

Artykuł przybliża, w jaki sposób pisano o opozycyjnej działalności duchowieństwa katolickiego w Polsce w materiałach kontrolnych Urzędu ds. Wyznań. We wspomnianej dokumentacji znalazło się wiele informacji na ten temat, pisano m.in. o skali problemu, najważniejszych duchownych zaangażowanych w działalność podziemną; o podejściu biskupów do tego rodzaju działalności kapłanów oraz o działaniach podejmowanych przez wydziały ds. wyznań w poszczególnych urzędach wojewódzkich. Opisywany w tekście materiał źródłowy uzupełnia spojrzenie badaczy na kwestie "politycznej" aktywności duchowieństwa w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych.

Bibliografia

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Akt Nowych, Urząd ds. Wyznań

AAN UdsW, 128/45

AAN, UdsW, 128/46

AAN, UdsW, 128/48

AAN, UdsW, 128/49

AAN, UdsW, 128/50

AAN, UdsW, 128/52

AAN, UdsW, 128/55

AAN, UdsW, 128/59

AAN, UdsW, 128/60

AAN, UdsW, 128/64

AAN, UdsW, 128/65

AAN, UdsW, 128/70

AAN, UdsW, 128/73

AAN, UdsW, 128/75

AAN, UdsW, 128/77

AAN, UdsW, 128/79

AAN, UdsW, 128/81

AAN, UdsW, 128/83

AAN, UdsW, 128/85

AAN, UdsW, 128/87

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 1471/85, t. 1-5.

DOKUMENTY DRUKOWANE

Walka o krzyże Miętne-Włoszczowa, red. C. Wilanowski, Warszawa 2004.

Relacje i wspomnienia

Kotowski E., Wspomnienia (1971-1990), Dąbrowa Białostocka 2009.

Kotowski E., Wspomnienia i refleksje oficera wywiadu PRL w Watykanie, Warszawa 2019.

Kotowski E., Wspomnienia. Śladami życia, Warszawa 2019.

Non omnis moriar. Abp Ignacy Tokarczuk we wspomnieniach, red. M. Krzysztofiński, Rzeszów 2016.

Sommer T., Pazio R, X. Małkowski. Krzyż In hoc signo vinces!, Warszawa 2012.

Wyznania rezydenta wywiadu PRL w Watykanie. Z płk. Edwardem Kotowskim rozmawiał Adalbert Toscani, Warszawa 2019.

Opracowania

Bereszyński Z., Ksiądz biskup Antoni Adamiuk - kapelan regionalnej "Solidarności" opolskiej [w:] Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), t. 2, red. R. Łatka, Warszawa 2020.

Byszewski P., Nowak Mieczysław [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 4, red. J. Olaszek, Warszawa 2020, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/23657,Nowak-Mieczyslaw.html, dostęp 28 XII 2021 r.

Dudek A., Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988-1990, Kraków 2004.

Dziurok A., Wstęp [w:] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945-1989, red. A. Dziurok, Warszawa 2004.

Gryz R., Między liberalizacją a dezintegracją. Stosunki państwo-Kościół w latach siedemdziesiątych [w:] Stosunki państwo-Kościół w Polsce 1944-2010. Studia i materiały, red. R. Łatka, Kraków 2013.

Jarczewski A., Siemiński Jan [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 2, red. G. Waligóra et al., Warszawa 2012, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/18590,Sieminski-Jan.html?search=73464, dostęp 28 XII 2021 r.

Kowal P., Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986-1989, Warszawa 2012.

Kozłowski M., Ks. Stefan Dzierżek TJ (1913-2005) - przyjaciel "Solidarności" kaliskiej [w:] Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), red. R. Łatka, Warszawa 2019.

Krzysztofiński M., Arcybiskup Ignacy Tokarczuk (1918-2012). Metropolita przemyski obrządku łacińskiego, Rzeszów-Warszawa 2019.

Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), red. R. Łatka, Warszawa 2019.

Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), t. 2, red. R. Łatka, Warszawa 2020.

Łatka R., Antykościelny zwrot w polityce wyznaniowej władz PRL po drugiej pielgrzymce Jana Pawła II na przykładzie województwa krakowskiego [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2014. Referaty, red. Ł. Kamiński, J. Szumski, Warszawa 2015.

Łatka R., Episkopat Polski wobec stosunków państwo-Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970-1989, Warszawa 2019.

Łatka R., Funkcjonowanie wydziałów ds. wyznań w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych w świetle materiałów kontrolnych Urzędu ds. Wyznań [w:] Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie, t. 4: Struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności w latach 1975-1990, red. R. Łatka, Warszawa 2023.

Łatka R., Niełatwe relacje kard. Franciszka Macharskiego z duchownymi współpracującymi z opozycją (13 XII 1981-1989) [w:] Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), t. 2, red. R. Łatka, Warszawa 2020.

Łatka R., Polityka władz PRL wobec Kościoła katolickiego w województwie krakowskim w latach 1980-1989, Kraków 2016.

Łatka R., Prymas Józef Glemp wobec opozycji politycznej 1981-1982, "Warszawskie Studia Teologiczne" 2018, nr 2.

Łatka R., Prymas Józef Glemp wobec opozycji politycznej 1983-1984, "Warszawskie Studia Teologiczne" 2019, nr 1.

Łatka R., Reakcje na zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki na podstawie wybranych dokumentów Komitetu Krakowskiego PZPR i tekstów ,,Gazety Krakowskiej" (1984-1985), ,,Sowiniec", 2013, nr 43, s. 103-116.

Łatka R., "Współdziałanie" z Kościołem jako metoda walki z kryzysem legitymizacji społecznej władz PRL w latach 80-tych XX wieku i ocena jej efektów [w:] Europa XX-XXI wieku. Społeczno-polityczne konsekwencje kryzysów, red. M. Gruszczyk, L. Krzyżanowski, M. Skrzypek, Katowice 2017.

Łatka R., Zmienna amplituda stosunków państwo-Kościół katolicki w PRL w latach 80. XX w., ,,Res Historica" 2015, nr 39.

Rosiak D., Wielka odmowa. Agent, filozof, antykomunista, Wołowiec 2014.

Szlachta D., Ksiądz Bernard Czernecki - kapelan "Solidarności" w Jastrzębiu i duszpasterz ludzi pracy, "Biuletyn IPN" 2021, nr 7-8.

Tracz B., Niepokorny redemptorysta. Ojciec Jan Siemiński CSsR [w:] Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), red. R. Łatka, Warszawa 2019.

Trąba M., Kościół katolicki w Zagłębiu Dąbrowskim 1945-1989. Wspólnota religijna w rzeczywistości regionu miejsko-przemysłowego, Katowice-Kraków 2021.

Wielki swą skromnością. Pożegnanie księdza kanonika Mariana Lipskiego, "Merkuriusz Mszczonowski" 2005, nr 10.

Wiśniewska M., Eryk Sztekker - "pracownik merytoryczny" Urzędu do spraw Wyznań [w:] Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie, t. 1: Struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności, red. R. Łatka, Warszawa 2020.

Wójtowicz N., Biskupi płoccy w dokumentach sprawy obiektowej "Credo" [w:] Aparat bezpieczeństwa wobec kurii biskupich, red. A. Dziurok, Warszawa 2009.

Wyrwich M., Kapelani Solidarności 1980-1989, Warszawa 2005.

Wyrwich M., Kapelani Solidarności 1980-1989, t. 2, Warszawa 2007.

Wyrwich M., Kapelani Solidarności, t. 3, Warszawa 2010.

Zamiatała D., Współpraca zakonników z opozycją 1976-1989 [w:] Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją 1976-1989, red. R. Łatka, Warszawa 2019.

Zygner L., Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Płocku (1975-1989) [w:] Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie, t. 4: Struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności w latach 1975-1990, red. R. Łatka, Warszawa 2023.

Żaryn J., Miętne - współczesna Września (grudzień 1983 - kwiecień 1984) [w:] J. Żaryn, Kościół, naród, człowiek, czyli opowieść optymistyczna o Polakach w XX wieku, Warszawa 2012.

Żaryn J., Wstęp [w:] Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982-1984, t. 1, wstęp J. Żaryn, red. J. Mysiakowska, wybór i oprac. J. Gołębiewski, J. Mysiakowska, A.K. Piekarska, Warszawa 2009.

Netografia

Cieślak A., Wajzner Zdzisław, http://absolwenci.sieniu.czest.pl/index.php?show=art&which=1424, dostęp 28 XII 2021 r.

Saramonowicz J., Lipski Marian. Kapelan kutnowskiej Solidarności, http://muzeumkutno.com/dzieje-kutna/to-oni-tworzyli-historie/biogramy-osob-zwiazanych-z-kutnem/ks-kanonik-marian-lipski-kapelan-kutnowskiej-solidarnosci/, dostęp 28 XII 2021 r.

Szostek T., Ruzikowski T., Małkowski Stanisław Olaf, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/17491,Malkowski-Stanislaw-Olaf.html, dostęp 28 XII 2021 r.

Rafał Łatka (ur. 1985) - historyk i politolog, dr hab. nauk humanistycznych w zakresie historii, profesor Uniwersytetu Stefana Kardynała Wyszyńskiego, dr nauk społecznych w zakresie nauk o polityce, ekspert w Instytucie Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego, koordynator Centralnego Projektu Badawczego IPN: "Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944-1989". Redaktor serii wydawniczych: "Kościół katolicki w dokumentach", "Biskupi w realiach komunistycznego państwa", "Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie". Autor, współautor bądź redaktor 38 książek, m.in: Prymas Stefan Wyszyński w realiach PRL, Warszawa 2022; Episkopat Polski wobec stosunków państwo-Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970-1989, Warszawa 2019; Kościół katolicki w Polsce rządzonej przez komunistów, Warszawa 2017 (wspólnie z Józefem Mareckim); Arcybiskup Antoni Baraniak 1904-1977, Poznań-Warszawa 2017 (wspólnie z Konradem Białeckim, Rafałem Reczkiem i Elżbietą Wojcieszyk); Polityka władz PRL wobec Kościoła katolickiego w województwie krakowskim w latach 1980-1989, Kraków 2016; Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów, Kraków 2012. Zastępca redaktora naczelnego czasopisma "Pamięć i Sprawiedliwość", członek redakcji pisma ,,Glaukopis". Laureat konkursu "Książka Historyczna Roku" na Nagrodę im. Oskara Haleckiego w kategorii "Najlepsza książka naukowa poświęcona dziejom Polski i Polaków w XX wieku" w 2019 r.; Nagrody Prezesa Rady Ministrów za 2021 r. w kategorii Wysoko ocenione osiągnięcia naukowe będące podstawą nadania stopnia doktora habilitowanego oraz pięciu nagród Feniks przyznawanych przez Stowarzyszenie Wydawców Katolickich.

Dalsza część w wersji pełnej

"Wroga działalność" duchowieństwa w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych w świetle raportów kontrolnych centrali Urzędu ds. Wyznań

1 Są to materiały z zespołu AAN, UdsW, 128/45-100.

2 Na ten temat zob. szerzej R. Łatka, Antykościelny zwrot w polityce wyznaniowej władz PRL po drugiej pielgrzymce Jana Pawła II na przykładzie województwa krakowskiego [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2014. Referaty, red. Ł. Kamiński, J. Szumski, Warszawa 2015, s. 145-156.

3 AAN, UdsW, 128/83, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Radomiu, Protokół z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Radomiu w dniach 10-11 IV 1985 r., k. 1.

4 Szczególnie w zakresie omawiania zmieniających się postaw duchowieństwa w poszczególnych regionach Polski. Na temat współpracy duchownych z opozycją zob. szerzej M. Wyrwich, Kapelani Solidarności 1980-1989, Warszawa 2005; idem, Kapelani Solidarności, t. 2, Warszawa 2007; idem, Kapelani Solidarności, t. 3, Warszawa 2010; Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), red. R. Łatka, Warszawa 2019; Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), t. 2, red. R. Łatka, Warszawa 2020.

5 Poniższy fragment stanowi zmodyfikowaną część artykułu: R. Łatka, Funkcjonowanie wydziałów ds. wyznań w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych w świetle materiałów kontrolnych Urzędu ds. Wyznań [w:] Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie, t. 4: Struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności w latach 1975-1990, red. R. Łatka, Warszawa 2024.

6 AAN, UdsW, 128/46, Wizytacje Wydziałów ds. Wyznań Urzędów Wojewódzkich, Notatka min. Adama Łopatki na temat wyników pierwszej tury wizytacji wydziałów do spraw wyznań urzędów wojewódzkich, 21 VII 1984 r., k. 3-8. Na piśmie przewodnim dołączonym do wskazanej notatki min. Adam Łopatka jako jedynego i wyłącznego odbiorcę dokumentu wskazał Wojciecha Jaruzelskiego (ibidem, Pismo min. Adama Łopatki do gen. Wojciecha Jaruzelskiego, prezesa Rady Ministrów, 2 VIII 1984 r., k. 2).

7 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988-1990, Kraków 2004; P. Kowal, Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986-1989, Warszawa 2012.

8 R. Łatka, "Współdziałanie" z Kościołem jako metoda walki z kryzysem legitymizacji społecznej władz PRL w latach 80-tych XX wieku i ocena jej efektów [w:] Europa XX-XXI wieku. Społeczno-polityczne konsekwencje kryzysów, red. M. Gruszczyk, L. Krzyżanowski, M. Skrzypek, Katowice 2017, s. 171-190.

9 AAN, UdsW, 128/45, Wydziały ds. wyznań urzędów wojewódzkich - wizytacje, Wytyczne do wizytacji wydziałów ds. wyznań urzędów wojewódzkich, 28 XII 1983 r., k. 1-11.

10 R. Łatka, Zmienna amplituda stosunków państwo-Kościół katolicki w PRL w latach 80. XX w., ,,Res Historica" 2015, nr 39, s. 225-256.

11 AAN, UdsW, 128/45, Wydziały ds. wyznań urzędów wojewódzkich - wizytacje, Wytyczne do wizytacji wydziałów ds. wyznań urzędów wojewódzkich, 28 XII 1983 r., k. 1.

12 Ibidem, k. 1-3. Zob. także AAN, UdsW, 128/46, Wizytacje Wydziałów ds. Wyznań Urzędów Wojewódzkich, Notatka min. Adama Łopatki na temat wyników pierwszej tury wizytacji wydziałów do spraw wyznań urzędów wojewódzkich, 21 VII 1984 r., k. 3-8.

13 R. Gryz, Między liberalizacją a dezintegracją. Stosunki państwo-Kościół w latach siedemdziesiątych [w:] Stosunki państwo-Kościół w Polsce 1944-2010. Studia i materiały, red. R. Łatka, Kraków 2013, s. 77.

14 Zob. szerzej D. Rosiak, Wielka odmowa. Agent, filozof, antykomunista, Wołowiec 2014. Edward Kotowski pozostawił po sobie interesujące wspomnienia, w których wybiela swoją rolę jako pracownika UdsW i aparatu bezpieczeństwa (AIPN, 1471/85, t. 1-5, E. Kotowski, Wspomnienia (1971-1990), Dąbrowa Białostocka 2009, mps; idem, Wspomnienia i refleksje oficera wywiadu PRL w Watykanie, Warszawa 2019; Wyznania rezydenta wywiadu PRL w Watykanie. Z płk. Edwardem Kotowskim rozmawiał Adalbert Toscani, Warszawa 2019; E. Kotowski, Wspomnienia. Śladami życia, Warszawa 2019).

15 Na jego temat zob. szerzej M. Wiśniewska, Eryk Sztekker - "pracownik merytoryczny" Urzędu do spraw Wyznań [w:] Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie, t. 1: Struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności, red. R. Łatka, Warszawa 2020, s. 452-503.

16 AAN, 128/45, Wydziały ds. wyznań urzędów wojewódzkich - wizytacje, Wytyczne do wizytacji wydziałów ds. wyznań urzędów wojewódzkich, 28 XII 1983 r., k. 1.

17 Ibidem, k. 4.

18 Punkt o stosunkach wzajemnych z Wydziałem IV znajdował się w każdym sprawozdaniu - zarówno pokontrolnym, jak i przygotowywanym w zwykłym trybie. Relacje z aparatem bezpieczeństwa oceniano jako kluczowe do osiągnięcia właściwych rezultatów działań prowadzonych wobec Kościołów i związków wyznaniowych.

19 WUSW funkcjonowały od 1983 r. Wcześniej wydziały IV działały w ramach komend wojewódzkich MO. Zob. szerzej A. Dziurok, Wstęp [w:] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945-1989, red. A. Dziurok, Warszawa 2004.

20 Przykładowo wizytując WdsW w Krakowie, odwiedzono Nową Hutę; a przy okazji kontroli w WdsW w Skierniewicach wybrano się do Żyrardowa (AAN, UdsW, 128/64, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie, k. 51, Notatka z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Miasta Krakowa, przeprowadzonej w dniu 26 i 27 lipca br. przez Aleksandra Merkera, dyrektora generalnego i Edwarda Kotowskiego, gł[ównego] specjalistę Urzędu ds. Wyznań w Warszawie, 31 VIII 1984 r.; AAN, UdsW, 128/87, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach w dniach 21 i 22 marca 1985 r., k. 8-9).

21 AAN, UdsW, 128/60, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach przeprowadzonej w dniach 10-12 września 1984 r., k. 17.

22 Tego typu postawę potwierdza zresztą także dokumentacja aparatu bezpieczeństwa. Zob. szerzej R. Łatka, Polityka władz PRL wobec Kościoła katolickiego w województwie krakowskim w latach 1980-1989, Kraków 2016, s. 332-340.

23 AAN, UdsW, 128/49, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Białej Podlaskiej, Sprawozdanie dotyczące sytuacji wyznaniowej i działalności Wydziału ds. Wyznań w roku 1982, k. 59.

24 AAN, UdsW, 128/52, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Chełmie, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Chełmie, przeprowadzonej w dniach 5-6 grudnia 1984 r., k. 4.

25 Cyt. za: R. Łatka, Polityka władz PRL..., s. 338.

26 AAN, UdsW, 128/65, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Krośnie, Informacja: O skuteczności oddziaływania na kościoły, organizacje i stowarzyszenia wyznaniowe, 23 XI 1984 r., k. 4.

27 AAN, UdsW, 128/55, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Elblągu, Sprawozdanie o sytuacji wyznaniowej na terenie województwa elbląskiego i działalności Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w 1982 r., k. 97-98.

28 AAN, UdsW, 128/55, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Elblągu, Sprawozdanie o sytuacji wyznaniowej na terenie województwa elbląskiego i działalności Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w 1983 r., k. 67-69.

29 AAN, UdsW, 128/59, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Kaliszu, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału ds. Wyznań w Kaliszu dokonanej w dniach 10-11 XII 1984 r. przez J. Janitza wraz z I. Dykczak-Skorupską, k. 1-2.

30 Ibidem, k. 3-4.

31 Na ten temat zob. szerzej M. Kozłowski, Ks. Stefan Dzierżek TJ (1913-2005) - przyjaciel "Solidarności" kaliskiej [w:] Księża dla władzy groźni..., s. 303-332 (tam też pełne zestawienie dość już rozbudowanej literatury przedmiotu na temat tego kapłana).

32 AAN, UdsW, 128/59, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Kaliszu, k. 76.

33 Zob. szerzej D. Zamiatała, Współpraca zakonników z opozycją 1976-1989 [w:] Księża dla władzy groźni..., s. 95-120.

34 AAN, UdsW, 128/81, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu, przeprowadzonej w dniach 12-14 grudnia 1984 r., k. 38-39. Por. ibidem, Informacja o aktualnych postawach kościołów i księży na terenie województwa poznańskiego, 4 XII 1984 r., Poznań, k. 126-127.

35 R. Łatka, Reakcje na zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki na podstawie wybranych dokumentów Komitetu Krakowskiego PZPR i tekstów ,,Gazety Krakowskiej" (1984-1985), ,,Sowiniec" 2013, nr 43, s. 103-116.

36 AAN, UdsW, 128/50, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku, Sprawozdanie o sytuacji wyznaniowej i działalności Wydziału do spraw Wyznań w Białymstoku w 1983 r., k. 82.

37 R. Łatka, Polityka władz PRL..., s. 277-285.

38 Idem, Episkopat Polski wobec stosunków państwo-Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970-1989, Warszawa 2019, s. 573 i n.

39 AAN, UdsW, 128/75, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie, Informacja o sytuacji wyznaniowej w województwie olsztyńskim i działalności Wydziału do spraw Wyznań w roku 1983, Olsztyn, styczeń 1984 r., k. 66.

40 Ibidem, k. 66.

41 J. Żaryn, Wstęp [w:] Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982-1984, t. 1, wstęp J. Żaryn, red. J. Mysiakowska, wybór i oprac. J. Gołębiewski, J. Mysiakowska, A.K. Piekarska, Warszawa 2009, s. 7-26.

42 AAN, UdsW, 128/85, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Siedlcach, Sprawozdanie wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Siedlcach 17 III 1985 r., Warszawa, k. 18.

43 AAN, UdsW, 128/75, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie, Informacja o sytuacji wyznaniowej w województwie olsztyńskim, styczeń 1985 r., Olsztyn, k. 16.

44 AAN, UdsW, 128/70, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie przeprowadzonej w dniach 11-12 grudnia 1984 r., k. 40.

45 AAN, UdsW, 128/79, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Piotrkowie, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Piotrkowie Trybunalskim przeprowadzonej w dniach 11-13 kwietnia 1985 r., k. 15-16.

46 AAN, UdsW, 128/77, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Ostrołęce, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Ostrołęce przeprowadzonej w dniu 3 czerwca 1985 r., k. 6.

47 AAN, UdsW, 128/73, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Nowym Sączu, Sprawozdanie z wizytacji przeprowadzonej 3 i 4 grudnia 1984 r. przez E. Sztekkera i M. Imbierskiego w Wydziale do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Nowym Sączu, 19 XII 1984 r., Warszawa, k. 69-70.

48 AAN, UdsW, 128/73, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Nowym Sączu, Postawy społeczno-polityczne duchowieństwa w województwie nowosądeckim i wynikające stąd zadania w realizacji polityki wyznaniowej, grudzień 1984 r., k. 110.

49 Ibidem, k. 114.

50 AAN, UdsW, 128/48, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku, Sprawozdanie o sytuacji wyznaniowej i działalności Wydziału do spraw Wyznań w Białymstoku w 1983 r., k. 82.

51 AAN, UdsW, 128/73, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Nowym Sączu, Postawy społeczno-polityczne duchowieństwa w województwie nowosądeckim i wynikające stąd zadania w realizacji polityki wyznaniowej, grudzień 1984 r., k. 105.

52 Zob. szerzej R. Łatka, Niełatwe relacje kard. Franciszka Macharskiego z duchownymi współpracującymi z opozycją (13 XII 1981-1989) [w:] Księża dla władzy groźni..., t. 2, s. 13-37.

53 Na jego temat zob. szerzej A. Cieślak, Wajzner Zdzisław, http://absolwenci.sieniu.czest.pl/index.php?show=art&which=1424, dostęp 28 XII 2021 r.; zob. też tekst Jarosława Durki w tym tomie.

54 Na jego temat zob. szerzej A. Jarczewski, Siemiński Jan [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 2, red. G. Waligóra et al., Warszawa 2012, s. 409; B. Tracz, Niepokorny redemptorysta. Ojciec Jan Siemiński CSsR [w:] Księża dla władzy groźni..., s. 374-391.

55 Na jego temat zob. szerzej D. Szlachta, Ksiądz Bernard Czernecki - kapelan Solidarności w Jastrzębiu i duszpasterz ludzi pracy, "Biuletyn IPN" 2021, nr 7-8, s. 64-74; zob. też tekst tego autora w niniejszym tomie.

56 AAN, UdsW, 128/60, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach przeprowadzonej w dniach 10-12 września 1984 r., k. 2-6.

57 Zob. szerzej M. Trąba, Kościół katolicki w Zagłębiu Dąbrowskim 1945-1989. Wspólnota religijna w rzeczywistości regionu miejsko-przemysłowego, Katowice-Kraków 2021, s. 132 i n.

58 AAN, UdsW, 128/60, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach przeprowadzonej w dniach 10-12 września 1984 r., k. 3.

59 Na jego temat zob. szerzej Wielki swą skromnością. Pożegnanie księdza kanonika Mariana Lipskiego, "Merkuriusz Mszczonowski" 2005, nr 10, s. 2-7; J. Saramonowicz, Lipski Marian. Kapelan kutnowskiej Solidarności, http://muzeumkutno.com/dzieje-kutna/to-oni-tworzyli-historie/biogramy-osob-zwiazanych-z-kutnem/ks-kanonik-marian-lipski-kapelan-kutnowskiej-solidarnosci/, dostęp 28 XII 2021 r.; zob. też tekst Leszka Zygnera w tym tomie.

60 AAN, UdsW, 128/87, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach w dniach 21 i 22 marca 1985 r., k. 1.

61 AAN, UdsW, 128/80, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Płocku, Sprawozdanie o sytuacji wyznaniowej i działalności Wydziału ds. Wyznań w 1982 r., k. 31-32.

62 Na ten temat zob. szerzej N. Wójtowicz, Biskupi płoccy w dokumentach sprawy obiektowej "Credo" [w:] Aparat bezpieczeństwa wobec kurii biskupich, red. A. Dziurok, Warszawa 2009, s. 209-217; L. Zygner, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Płocku (1975-1989) [w:] Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie..., t. 4.

63 AAN, UdsW, 128/77, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Ostrołęce, Sprawozdanie z sytuacji wyznaniowej i działalności Wydziału za rok 1982, Ostrołęka, 28 I 1983 r., k. 21.

64 Na jego temat zob. szerzej P. Byszewski, Nowak Mieczysław [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976-1989, t. 4, red. J. Olaszek, Warszawa 2020, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/23657,Nowak-Mieczyslaw.html, dostęp 28 XII 2021 r.

65 AAN, UdsW, 128/46, Wizytacje Wydziałów ds. Wyznań Urzędów Wojewódzkich, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału ds. Wyznań Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy przeprowadzonej w dniach od 27 do 29 marca i 4 kwietnia 1985 r., k. 63.

66 Na jego temat zob. szerzej T. Szostek, T. Ruzikowski, Małkowski Stanisław Olaf, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/17491,Malkowski-Stanislaw-Olaf.html, dostęp 28 XII 2021 r.; T. Sommer, R. Pazio, X. Małkowski. Krzyż In hoc signo vinces!, Warszawa 2012.

67 Na ten temat zob. szerzej R. Łatka, Prymas Józef Glemp wobec opozycji politycznej 1981-1982, "Warszawskie Studia Teologiczne" 2018, nr 2, s. 28-45; idem, Prymas Józef Glemp wobec opozycji politycznej 1983-1984, "Warszawskie Studia Teologiczne" 2019, nr 1, s. 120-139.

68 Non omnis moriar. Abp Ignacy Tokarczuk we wspomnieniach, red. M. Krzysztofiński, Rzeszów 2016; M. Krzysztofiński, Arcybiskup Ignacy Tokarczuk (1918-2012). Metropolita przemyski obrządku łacińskiego, Rzeszów-Warszawa 2019.

69 AAN, UdsW, 128/77, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Rzeszowie, Sprawozdanie z sytuacji wyznaniowej i działalności Wydziału ds. Wyznań w Rzeszowie w 1983 r., Rzeszów, 20 I 1984 r., k. 109.

70 Wspomniany hierarcha był zaangażowany także w walkę o krzyż w Miętnem koło Garwolina. W ramach solidarności z uczniami podjął głodówkę. Zob. szerzej Walka o krzyże Miętne-Włoszczowa, red. C. Wilanowski, Warszawa 2004; J. Żaryn, Miętne - współczesna Września (grudzień 1983 - kwiecień 1984) [w:] idem, Kościół, naród, człowiek, czyli opowieść optymistyczna o Polakach w XX wieku, Warszawa 2012, s. 153-161.

71 AAN, UdsW, 128/85, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Siedlcach, Sprawozdanie z wizytacji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Siedlcach 17 III 1985 r., Warszawa, k. 18.

72 Zob. szerzej Z. Bereszyński, Ksiądz biskup Antoni Adamiuk - kapelan regionalnej "Solidarności" opolskiej [w:] Księża dla władzy groźni..., t. 2, s. 37-65.

73 AAN, UdsW, 128/76, Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Opolu, Sprawozdanie z wizytacji wydziału do spraw wyznań urzędu wojewódzkiego w Opolu, Warszawa, 23 I 1985 r., k. 5.

74 Ibidem, k. 5-6.

Wstęp

Sytuacja duchownych, których komunistyczne władze nazywały ,,księżmi negatywnymi" ze względu na ich współpracę z opozycją oraz otwarcie wyrażany sprzeciw wobec rządzących, była skomplikowana. Wynikało to z faktu, że nie tylko dygnitarze partyjni negatywnie oceniali ich działalność, lecz podobnie postrzegali ją także ich kościelni zwierzchnicy czy też niektórzy inni duchowi pracujący w tej samej diecezji. Już z tego powodu warto nakreślić sytuację tych księży i przeanalizować problemy wynikające z otwartego prezentowania przez nich poglądów niezgodnych z założeniami politycznymi władz PRL. Wspomnieć w tym miejscu należy, że zdecydowana mniejszość kleru angażowała się aktywnie po stronie opozycji. Po rewolucji solidarnościowej z sierpnia 1980 r., jak wynika z szacunków władz Polski "ludowej", było to ok. 5-10 proc. duchowieństwa1, a w latach ją poprzedzających, a dokładnie od 1976 do 1980 r., grupa ta liczyła jeszcze mniej osób (trudno dzisiaj bez dalszych pogłębionych badań dokładnie oszacować ich liczbę)2.

Zaangażowanie opozycyjne duchowieństwa władze PRL traktowały jako niezwykle groźny przejaw kooperacji między Kościołem a środowiskami "antysocjalistycznymi". Z tego względu, przede wszystkim za pomocą aparatu represji, prowadziły działania mające na celu zmuszenie osób konsekrowanych do zaniechania tego typu współpracy. Aktywność służb zaangażowanych w "dyscyplinowanie" księży przybierała rozmaite formy - od inwigilacji i tzw. rozmów profilaktyczno-ostrzegawczych po działania o charakterze przestępczym, naganne nawet z punktu widzenia ówczesnego prawa, takie jak zastraszanie i przemoc fizyczna. Najbardziej znanym przykładem zbrodni popełnionej przez aparat bezpieczeństwa jest oczywiście zamordowanie ks. Jerzego Popiełuszki. Niemniej nie był to wcale odosobniony przypadek, by wspomnieć np. sprawę pobicia ks. Romana Kotlarza, które doprowadziło do jego śmierci3, czy plany zabójstwa ks. Adolfa Chojnackiego4. Prawdopodobnie niewiele więcej uda nam się ustalić na temat zbrodniczej działalności tzw. Samodzielnej Grupy "D", która zasadniczo nie prowadziła dokumentacji swoich przedsięwzięć o charakterze przestępczym5.

Badania dotyczące zjawiska współpracy duchowieństwa z opozycją oraz reakcji na nią władz PRL wciąż pozostają na etapie początkowym. Więcej wiemy tylko o kilku emblematycznych postaciach, na których temat istnieje już bogata literatura6. W 2019 r. pod moją redakcją ukazała się pierwsza praca zbiorowa, która starała się wspomniane zagadnienie ująć w możliwie całościowy sposób. Chodzi o tom Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją 1976-19897, na który złożyły się 23 artykuły. Rok później ukazał się kolejny tom zawierający 14 tekstów poświęconych analizowanej problematyce8. Oddawana w ręce czytelników publikacja jest kontynuacją tamtych rozważań. W wydawnictwie z 2019 r. przywołano stan badań dotyczący tej problematyki, uznano więc, że nie ma potrzeby przedstawiać go tu ponownie9. Niniejszy tom składa się z 20 artykułów, których autorzy w różny sposób podchodzą do analizy współpracy duchowieństwa z opozycją w latach 1976-1989. W części tekstów podjęto próbę całościowego spojrzenia na aktywność danego kapłana, przekroczono więc cezurę lat wskazanych w tytule opracowania. Wynika to zwykle z ciągłości opozycyjnych działań duchownego ocenianych przez komunistyczne władze jako wrogie. Zaliczały się do nich np. walka o nowe świątynie, wygłaszanie kazań o wydźwięku antykomunistycznym czy wspieranie środowisk podejmujących opór wobec polityki PZPR, a niemających charakteru zorganizowanego.

Dziesięć pierwszych artykułów o różnorodnym charakterze prezentuje portrety zbiorowe duchowieństwa. W pierwszym tekście Rafał Łatka omówił "wrogą działalność" duchowieństwa w pierwszej połowie latach osiemdziesiątych w świetle raportów kontrolnych centrali UdsW10. W kolejnych czterech artykułach zaprezentowano postawy opozycyjne duchowieństwa na danym terenie (w mieście czy diecezji) w latach 1976-1989. Paweł Kostrzewski przybliżył aktywność księży częstochowskich; Krzysztof Sychowicz - duchowieństwa białostockiego, Jarosław Wąsowicz - kapłanów pilskich, a Ewelina Ślązak - księży diecezji łódzkiej. Wspomniane artykuły mają charakter całościowych analiz; odnotowano w nich wszakże, których duchownych na danym obszarze oceniano jako najgroźniejszych z punktu widzenia władz. Dwa kolejne teksty mają bardziej przyczynkarski charakter: Marek Kozak opisał postawy duchowieństwa diecezji drohiczyńskiej w latach 1980-1983, z kolei Katarzyna Jóźwik przeanalizowała sieć powiązań z ks. Jerzym Popiełuszką grupy kapłanów prezentujących postawy opozycyjne (wykorzystała metodę analizy sieci społecznych). W tej części tomu znalazły się jeszcze trzy artykuły. W pierwszym z nich Marcin Sanak przedstawił podejście prowincjałów Polskiej Prowincji Dominikanów wobec aktywności opozycyjnej współbraci w latach 1973-198911; w drugim Zbigniew Stanuch scharakteryzował wybrane przykłady mszy św. za ojczyznę sprawowanych na Pomorzu Zachodnim w latach osiemdziesiątych XX w.; a w trzecim Mariusz Krzysztofiński opisał działalność dezintegracyjną SB w Stalowej Woli w latach 1987-1989, mającą bezpośredni związek z miejscowym duchowieństwem.

Kolejnych dziesięć artykułów, które przedstawiają sylwetki księży, uszeregowano według kryterium problemowego, tzn. zakresu chronologicznego działalności danego duchownego, ocenianej przez władze PRL jako groźna dla systemu komunistycznego. Analiza Bogusława Wójcika jest poświęcona polemice ks. prof. Michała Hellera z materializmem dialektycznym. Wójcik ukazał, jak Heller obnażał pseudonaukowość wielu stwierdzeń, do których odwoływali się propagandziści marksizmu. Następny tekst, autorstwa Grzegorza Waligóry, przybliżył działalność opozycyjną ks. Czesława Sadłowskiego w latach 1976-1980 (m.in. jego bohaterską walkę o świątynię w Zbroszy Dużej). Leszek Zygner w całościowy sposób omówił aktywność antykomunistyczną ks. Mariana Lipskiego, kustosza sanktuarium Matki Bożej w Głogowcu. Elżbieta Wojcieszyk opisała formy współpracy z opozycją ks. Józefa Drzymały. Z kolei Jarosław Durka zajął się aktywnością opozycyjną duszpasterza akademickiego w Częstochowie i kapelana sosnowieckiej "Solidarności" ks. Zdzisława Wajznera. Grzegorz Szczecina przedstawił tematykę mszy św. za ojczyznę sprawowanych przez ks. Jerzego Popiełuszkę (1982-1984) w świetle dokumentów z działań aparatu represji PRL. Daniel Szlachta opisał aktywność ks. Bernarda Czerneckiego, duszpasterza "Solidarności" i ludzi pracy na Górnym Śląsku. Kolejny artykuł to analiza Sebastiana Drabika dotycząca działalności ks. Ignacego Piwowarskiego, kapelana beskidzkiej "Solidarności". Paweł Glugla omówił działalność ks. Bolesława Jewulskiego, więźnia stanu wojennego, a Tomasz Ceglarz w artykule zamykającym niniejszy tom podjął temat aktywności opozycyjnej ks. Tadeusza Rydzyka.

Rafał Łatka

Przypisy

Wstęp

1 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2006, s. 385. Zob. także R. Łatka, Polityka władz PRL wobec Kościoła katolickiego w województwie krakowskim w latach 1980-1989, Kraków 2016, s. 239-256. Minister-kierownik UdsW Władysław Loranc za najpowszechniejszą wśród księży postawę w analizowanym okresie uznawał podejście neutralne do władz i skupienie się na pracy duszpasterskiej (Relacja Władysława Loranca z 2013 r. w zbiorach autora; zob. także W. Loranc, Stare upiory w najnowszych dziejach Polski, Warszawa 1987, s. 264-265).

2 Należy podkreślić, że znaczna część duchownych angażujących się w działania opozycyjne w latach 1976-1980 w późniejszym okresie aktywnie wspierała "Solidarność" (zob. szerzej R. Łatka, Episkopat Polski wobec współpracy duchowieństwa z opozycją solidarnościową 1980-1989 na tle relacji państwo-Kościół [w:] Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją 1976-1989, red. R. Łatka, Warszawa 2019, s. 17-22).

3 T.A. Janusz, Ks. Roman Kotlarz. Męczennik robotniczego protestu "Czerwiec '76, Sandomierz 1996, S. Kowalik, J. Sakowicz, Ksiądz Roman Kotlarz. Życie i działalność 1928-1976, Radom 2000 oraz S. Kowalik, A. Kutkowski, J. Kutowski, "...byłem z tymi ludźmi". Życie i działalność księdza Romana Kotlarza, Radom 2007; T. Chojnacki, Walka organów państwa z "reakcyjną" działalnością ks. Romana Kotlarza [w:] Księża dla władzy groźni..., s. 392-400.

4 A. Dziurok, ,,Szczypanie" ks. Adolfa Chojnackiego, "Biuletyn IPN" 2003, nr 1, s. 57-60; M. Malec, Inwigilacja ks. Adolfa Chojnackiego przez SB [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą. Studia i materiały, t. 1, red. R. Terlecki, J. Szczepaniak, Kraków 2007, s. 167-204; idem, Represje wobec księdza Adolfa Chojnackiego [w:] Sen o wolności, głód nadziei. Wokół protestu głodowego w Krakowie-Bieżanowie, red. C. Kuta, J. Marecki, Kraków 2019, s. 219-240; J.L. Franczyk, Ks. Adolf Chojnacki 1932-2011, Boży buntownik [w:] Kościół w godzinie próby 1945-1989. Nieznane dokumenty i świadectwa, red. T. Balon-Mroczka, J. Szarek, Kraków 2006, s. 364-376; R. Łatka, Krakowskie władze wobec księży "negatywnych" na przykładzie działań wobec ks. Adolfa Chojnackiego [w:] Zimowa Szkoła Historii Najnowszej 2014. Referaty, red. Ł. Kamiński, M. Hańderek, Warszawa 2015, s. 152-159; Ł. Marek, Ksiądz Adolf Chojnacki jako patriota i kustosz pamięci narodowej [w:] Sen o wolności..., s. 181-217.

5 M. Lasota, O raporcie sejmowej komisji poświęconej Samodzielnej Grupie ,,D" w MSW, ,,Biuletyn IPN" 2003, nr 1, s. 27-36; idem, Sprawozdanie sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW. Informacja o działalności komórek ,,D" pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, ,,Biuletyn IPN" 2003, nr 1, s. 37-56.

6 Wypada w tym miejscu wymienić takie postacie, jak: ks. Jerzy Popiełuszko, ks. Henryk Jankowski, ks. Kazimierz Jancarz, bp Ignacy Tokarczuk, ks. Stanisław Małkowski, ks. Adolf Chojnacki, ks. Edward Frankowski, o. Jan Andrzej Kłoczowski, o. Ludwik Wiśniewski. Odwołania do konkretnych opracowań czytelnik znajdzie w poszczególnych artykułach znajdujących się w niniejszym tomie.

7 Księża dla władzy groźni...

8 Księża dla władzy groźni. Duchowni współpracujący z opozycją (1976-1989), t. 2, red. R. Łatka, Warszawa 2020.

9 Zainteresowanych czytelników odsyłam do: R. Łatka, Wstęp [w:] Księża dla władzy groźni..., s. 7-12. Stan wiedzy na ten temat od tego czasu znacząco się nie poszerzył.

10 Tego rodzaju źródło archiwalne stanowi cenne uzupełnienie wiedzy na temat polityki wyznaniowej władz PRL wobec Kościoła katolickiego (zob. szerzej R. Łatka, Funkcjonowanie wydziałów ds. wyznań w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych w świetle materiałów kontrolnych Urzędu ds. Wyznań [w:] Urząd do spraw Wyznań: struktury, działalność, ludzie, t. 4: Struktury wojewódzkie i wybrane aspekty działalności w latach 1975-1990, red. R. Łatka, Warszawa 2024, s. 376-402).

11 Wspomniany tekst pogłębia w zakresie badań nad dominikanami zagadnienia podejmowane wcześniej przez Dominika Zamiatałę (zob. szerzej idem, Współpraca zakonników z opozycją 1976-1989 [w:] Księża dla władzy groźni..., s. 95-120).