Księga rodzaju - Opracowanie zbiorowe
Kup ebooka
4.99 zł
«
»
Reflow text when sidebars are open.
O POCZĄTKACH ŚWIATA I CZŁOWIEKA 1,1-11,9
Stworzenie wszechrzeczy i człowieka: 1,1-2,4a*
1 Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. 2 Ziemia była [na początku] bezładna i pusta: ciemności zalegały bezmiar przestrzeni i [tylko] Duch Boży unosił się nad wodami.
3 Powiedział tedy Bóg: Niech się stanie światło! I stało się światło. 4 I widział Bóg, że światło było dobre. Wtedy oddzielił Bóg światło od ciemności. 5 I nazwał Bóg światło dniem, a ciemność - nocą. I tak Bóg oddzielił wieczór od poranka. Był to dzień pierwszy.
6 Potem powiedział Bóg: Trzeba utworzyć sklepienie pośrodku wód, by [w ten sposób] oddzieliły się jedne wody od drugich. 7 I uczynił Bóg to sklepienie, i oddzielił wody znajdujące się w górze od wód, które były na dole. A gdy się to dokonało, 8 nazwał Bóg sklepienie niebem. I tak upłynął wieczór i poranek dnia drugiego.
9 I powiedział Bóg: Niech się zbiorą na jedno miejsce wody, które są w górze, żeby mogła się ukazać sucha przestrzeń! I tak się stało. 10 I nazwał Bóg suchą przestrzeń ziemią, a zebrane na innym miejscu wody - morzem. I widział Bóg, że tak było dobrze. 11 I powiedział Bóg: niech ziemia zazieleni się różnymi roślinami: trawami rodzącymi nasiona, drzewami wydającymi, według swego gatunku, różnorodne owoce z nasionami wewnątrz! I tak się stało. 12 Ziemia zazieleniła się różną roślinnością: trawami rodzącymi nasiona i drzewami wydającymi, zgodnie ze swym gatunkiem, różnorodne owoce z nasionami wewnątrz. I widział Bóg, że tak było dobrze. 13 I tak upłynął wieczór i poranek dnia trzeciego.
14 I powiedział Bóg: Niech pojawią się na niebie światła, żeby oddzielały dzień od nocy, wyznaczały pory roku, poszczególne dni i lata! 15 Niech poprzez nie światłość pochodząca z nieba oświeca całą ziemię! I tak się stało. 16 Stworzył Bóg dwa duże ciała świecące: jedno większe, żeby świeciło za dnia, i drugie mniejsze, żeby rozpraszało mroki nocy. Nadto uczynił Bóg również gwiazdy, 17 które umieścił na sklepieniu niebieskim, żeby oświetlały ziemię; 18 żeby określały dzień i noc, oddzielając światło od ciemności. I widział Bóg, że tak było dobrze. 19 I tak upłynął wieczór i poranek dnia czwartego.
20 I powiedział Bóg: Niech istoty żywe, pływające i pełzające, pojawiają się w wodach, a ptactwo powietrzne niech zacznie latać nad ziemią, pod sklepieniem nieba! 21 I tak się stało. Stworzył Bóg wielkie potwory morskie według ich różnych rodzajów oraz wszelkie żywe istoty pływające, od których zaroiły się wody, a także mnóstwo skrzydlatych ptaków. I widział Bóg, że tak było dobrze. 22 I pobłogosławił je tymi słowami: Bądźcie płodne i rozmnażajcie się, napełniając wody morskie, ptactwo powietrzne zaś niech się rozmnaża na ziemi! 23 I tak upłynął wieczór i poranek dnia piątego.
24 Potem powiedział Bóg: Niech się pojawią na ziemi różne istoty żywe według swego gatunku, a więc bydło, płazy i [wszelkie] dzikie zwierzęta! I stało się tak. 25 Stworzył Bóg różne rodzaje dzikich zwierząt, bydła i płazów naziemnych. I widział Bóg, że tak było dobrze.
26 Na koniec powiedział Bóg: Stwórzmy człowieka na wzór i podobieństwo nasze, aby mógł panować nad istotami, które żyją w wodzie, i nad ptactwem, które lata w powietrzu, nad zwierzętami napełniającymi ziemię i nad płazami, które się po niej czołgają. 27 I tak stworzył Bóg człowieka na obraz swój, stworzył go na swoje własne podobieństwo - stworzył mężczyznę i niewiastę. 28 I pobłogosławił im, mówiąc: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się; zaludniajcie ziemię i bierzcie ją w posiadanie! Dla was są ryby w morzu, ptaki w powietrzu i wszelka istota żywa, która się porusza na ziemi. 29 Powiedział Bóg także: Dla was są też wszelkie rośliny rodzące ziarno, gdziekolwiek są na całej ziemi, oraz wszelkie drzewa, w których owocach są nasiona. Niech wam służą za pożywienie. 30 Wszelkie zaś zwierzęta polne, ptaki latające w powietrzu, płazy czołgające się po ziemi i dające oznaki życia niech się żywią zielonymi roślinami. I tak też było. 31 I widział Bóg, że wszystko, co stworzył, było bardzo dobre. I tak upłynął wieczór i poranek dnia szóstego.
1 W ten sposób zostało dokonane dzieło stworzenia nieba i ziemi, i wszystkiego, co je wypełnia. 2 Dopełniwszy w dniu szóstym dzieła, nad którym się trudził, dnia siódmego odpoczywał Bóg po wszystkim, czego dokonał. 3 Pobłogosławił też Bóg dzień siódmy i ustanowił go świętym na pamiątkę swojego odpoczynku po całym trudzie stwarzania.
4 Taka oto jest historia początków nieba i ziemi od chwili ich stworzenia.
Raj: 2,4b-25*
Po stworzeniu przez Jahwe ziemi i nieba 5 nie było jeszcze żadnego drzewa ani żadnej trawy na ziemi. Jahwe nie zsyłał bowiem jeszcze na ziemię deszczu i nie było nikogo, kto by uprawiał ziemię 6 i rozprowadzał kanałami wodę tryskającą z ziemi, żeby wszystko nawodnić.
7 Wtedy to utworzył Jahwe człowieka z gliny i tchnął w jego nozdrza tchnienie własnego życia. I w ten sposób stał się człowiek istotą żywą.
8 Potem, założywszy w Eden, na wschodzie, ogród, umieścił w nim Jahwe człowieka, którego sam ulepił z gliny. 9 I sprawił Jahwe, że ogród wypełnił się pięknymi drzewami, rodzącymi smakowite owoce. W środku zaś ogrodu wyrosło ponadto drzewo życia oraz drzewo poznania dobra i zła.
10 Była tam też rzeka nawadniająca cały ogród i rozdzielająca się potem na cztery różne strumienie. 11 Pierwszy z nich nazywał się Piszon i okrążał całą krainę Chawila, bogatą w pokłady złota, 12 szczególnie cennego, a ponadto obfitującą w wonną żywicę i czerwony kamień. 13 Drugi nazywał się Gichon i okrążał cały kraj Kusz, 14 a trzeci - o nazwie Chiddekel - płynął na wschód od Aszszuru. Nazwa strumienia czwartego: Perat.
15 Tak więc umieścił Jahwe człowieka w ogrodzie Eden, żeby go uprawiał i strzegł. 16 Wówczas też Jahwe tak nakazał człowiekowi: Możesz spożywać owoce, według swego upodobania, ze wszystkich drzew tego ogrodu. 17 Nie wolno ci jeść jedynie z drzewa poznania dobra i zła. Jeśli bowiem zjesz owoc z tego drzewa, nieuchronnie umrzesz.
18 A potem powiedział Jahwe: Mężczyźnie nie jest dobrze być samemu; dam mu pomoc podobną do niego.
19 Przedtem jednak Jahwe, ulepiwszy z gliny zwierzęta żyjące na ziemi i ptaki latające w powietrzu, zgromadził je przed mężczyzną, aby dowiedzieć się, jaką każdemu z nich da on nazwę. Ale mężczyzna każde zwierzę nazwał tak samo: istota żyjąca. 20 Taką nazwę nadał mężczyzna wszystkim rodzajom bydła, ptakom żyjącym w powietrzu i wszelkim zwierzętom polnym. Nie znalazł jednak żadnej istoty, która, jako podobna do mężczyzny, mogłaby mu być pomocna.
21 Wtedy to Jahwe sprawił, że mężczyzna zapadł w głęboki sen, i w czasie tego snu wyjął z jego boku jedno żebro, a wolne po nim miejsce wypełnił ciałem. 22 A potem żebro, wyjęte z boku mężczyzny, przemienił w niewiastę. Gdy następnie przyprowadził ją do mężczyzny, 23 ten powiedział:
Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mojego ciała. Będzie się nazywać "niewiasta", gdyż została wzięta z mężczyzny.
24 Dlatego mężczyzna opuszcza ojca i matkę i łączy się z niewiastą tak ściśle, że odtąd stanowią jedno ciało.
25 Oboje, mężczyzna i niewiasta, byli nadzy, ale nie odczuwali z tego powodu wstydu.
Upadek człowieka: 3,1-24
1 Ze wszystkich zwierząt żyjących na ziemi, stworzonych przez Jahwe, najbardziej przebiegły był wąż. To właśnie on zapytał niewiastę: Czy to prawda, że Bóg polecił wam, żebyście nie jedli owoców z żadnego drzewa w tym ogrodzie? 2 A niewiasta odpowiedziała wężowi: Nie! Możemy jeść owoce z drzew w tym ogrodzie. 3 Tylko o owocach z drzewa, które rośnie w środku ogrodu, Bóg powiedział: Nie wolno wam ich spożywać ani nawet dotykać tego drzewa. W przeciwnym bowiem razie pomrzecie. 4 Na to rzekł wąż do niewiasty: Na pewno nie pomrzecie. 5 Ale Bóg wie, że gdybyście zaczęli spożywać owoce z tego drzewa, otworzyłyby się wam oczy i tak jak Bóg znalibyście dobro i zło. 6 I wtedy niewiasta zobaczyła [po raz pierwszy], że owoce tego drzewa są dobre do jedzenia, miłe dla oczu, i budzą pragnienie zdobycia wiedzy. Zerwała przeto owoc z niego, skosztowała go sama i dała mężczyźnie, który był z nią. I on też zjadł.
7 I natychmiast obojgu otworzyły się oczy, i dostrzegli, że są nadzy; sięgnęli zatem po gałązki figowe i zrobili sobie z nich przepaski. 8 Potem mężczyzna i kobieta, słysząc kroki Jahwe, który przechadzał się w ogrodzie podczas orzeźwiającego chłodu, skryli się przed Nim wśród drzew. 9 Ale Jahwe sam odezwał się do mężczyzny, pytając: Gdzie jesteś? 10 A on odpowiedział: Usłyszałem Twoje kroki w ogrodzie i przeraziłem się, bo jestem nagi. I dlatego się ukryłem. 11 Rzekł Bóg: A któż ci powiedział, że jesteś nagi? Czy może jadłeś owoce z drzewa, z którego nie wolno ci było jeść? 12 Odpowiedział mężczyzna: To niewiasta, którą umieściłeś przy mnie, dała mi owoc z tego drzewa. I zjadłem. 13 Wtedy rzekł Jahwe do niewiasty: Dlaczego to uczyniłaś? A niewiasta odpowiedziała: Wąż mnie skusił i dlatego zjadłam.
14 Rzekł Jahwe do węża: / Ponieważ się tego dopuściłeś, / będziesz przeklęty wśród innych zwierząt, / oswojonych i dzikich. / Będziesz się czołgał na brzuchu, / a pył ziemi będzie ci służył za pokarm przez wszystkie / dni twojego życia.
15 Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie i niewiastę, / między potomstwo twoje a potomstwo jej: / ono zmiażdży ci głowę, / a ty ugodzisz je w piętę.
16 Do niewiasty zaś powiedział: / Będziesz musiała znosić wiele cierpień / i trudy twojej brzemienności. / W bólu będziesz rodziła potomstwo. / Będziesz pożądała swego męża, / a on będzie nad tobą panował.
17 Do mężczyzny zaś [Bóg] powiedział: / Tak więc usłuchałeś twojej żony i zjadłeś [owoc] z drzewa, / o którym powiedziałem, że nie wolno ci z niego spożywać. / Dlatego też z twojego powodu niech będzie przeklęta ziemia. / Przez wszystkie dni twego życia będziesz się trudził, / by dała ci pożywienie.
18 Ona zaś będzie ci rodzić ciernie i osty, / a ty przecież masz się żywić tym, co z niej wyrośnie.
19 W pocie czoła będziesz się mozolił, / aby zdobyć pożywienie, / póki nie wrócisz do ziemi, / z której zostałeś wzięty. Z prochu bowiem jesteś / i w proch się przemienisz.
20 Mężczyzna nadał swojej żonie imię Ewa, ponieważ stała się matką wszystkiego, co żyje. 21 Sporządził też Jahwe odzienie ze skóry dla mężczyzny i kobiety, i tak okrył ich nagość. 22 Potem powiedział Jahwe: Tak więc stał się człowiek taki jak My. Teraz już zna zło i dobro. Niech więc przynajmniej nie wyciąga już ręki po owoc z drzewa życia łudząc się, że gdy go spożyje, będzie żył na wieki.
23 I wydalił Jahwe człowieka z ogrodu Eden, aby odtąd uprawiał ziemię, z której został uczyniony. 24 Po usunięciu człowieka [z ogrodu] postawił Bóg przed nim cherubów z mieczami o połyskujących ostrzach, aby strzegły dostępu do drzewa życia.
Kain i Abel: 4,1-16
1 I zbliżył się mężczyzna do swojej żony, Ewy, a ona poczęła i urodziła Kaina. I rzekła: Z pomocą Jahwe urodziłam człowieka. 2 A potem urodziła jeszcze Abla, brata Kaina. Abel był pasterzem owiec, a Kain uprawiał ziemię.
3 Po pewnym czasie Kain składał ofiarę dla Jahwe z płodów ziemi; 4 także Abel przygotował ofiarę z najprzedniejszych sztuk swojej trzody i z ich tłuszczu. Otóż, Jahwe wejrzał łaskawie tylko na Abla i jego ofiarę, 5 nie zaś na Kaina i na to, co on składał w ofierze. Bardzo to Kaina zasmuciło i chodził ze spuszczoną głową. 6 Wtedy zapytał Jahwe Kaina: Dlaczego jesteś taki smutny i chodzisz ze spuszczoną głową? 7 Gdybyś postępował sprawiedliwie, nie miałbyś powodu chodzić ze spuszczoną głową. [Pamiętaj] jednak: Jeśli nie będziesz postępował uczciwie, to grzech zaraz pojawi się u bramy [twojego domu] i będzie czyhał na ciebie. A to przecież ty masz nad nim panować.
8 Rzekł wtedy Kain do swego brata Abla: Chodźmy [razem] na pole. A kiedy już byli na polu, Kain rzucił się na Abla i zabił go. 9 I zaraz zapytał Jahwe Kaina: gdzie jest twój brat Abel? A on odpowiedział: Nie wiem! Czyż jestem stróżem mego brata? 10 Powiedział mu tedy Bóg: Cóżeś uczynił? Krew twojego brata woła z ziemi do Mnie! 11 Będziesz odtąd przeklęty na tej ziemi, która już się rozwarła, aby wchłonąć przelaną przez ciebie krew twego brata. 12 Choć będziesz nadal uprawiał tę ziemię, ona nie wyda ci już plonu. Będziesz się czuł jak tułacz i zbieg na tej ziemi. 13 Rzekł tedy Kain do Jahwe: Ta kara jest zbyt wielka, abym mógł ją znieść. 14 Skoro mnie wypędzasz z tej ziemi, skoro mam się ukrywać przed Tobą jako tułacz i zbieg, to [znaczy, że] każdy, kto mnie spotka, będzie mógł mnie zabić. 15 Ale Jahwe powiedział: O, nie! Ktokolwiek zabiłby Kaina będzie pomszczony siedmiokrotnie. I wycisnął Jahwe na Kainie specjalne znamię, aby nikt, ktokolwiek go spotka, nie odważył się go zabić. 16 Potem odszedł Kain od Jahwe i osiadł w kraju Nod, na wschód od Edenu.
Potomkowie Kaina: 4,17-24
17 Kain zbliżył się do swojej żony, która poczęła i urodziła Henocha. Gdy później Kain zbudował miasto, nazwał je, na cześć swego syna, Henoch. 18 Henoch z kolei miał syna Irada, a Irad - Mechujaela, Mechujael - Metuszaela, a Metuszael - Lameka.
19 Lamek miał dwie żony. Jedna nazywała się Ada, a druga - Silla. 20 Z Ady przyszedł na świat Jabala, który stał się praojcem wszystkich tych, którzy mieszkają pod namiotami, i wszystkich pasterzy. 21 Jego brat zaś miał na imię Jubal i od niego to wywodzą się wszyscy ci, którzy grają na cytrze i flecie. 22 Natomiast Silla była matką Tubal-Kaina, kowala, który z miedzi i z żelaza wykonywał wszelkie narzędzia. A siostra Tubal-Kaina nazywała się Naama. 23 Lamek powiedział raz do swoich żon:
Posłuchajcie mnie, Ado i Sillo! / Nadstawcie uszu na moje słowa, żony Lameka! / Gotów byłbym zabić człowieka dorosłego, gdyby mnie zranił, / a nawet dziecko, gdyby nabiło mi sińca!
24 Jeżeli Kain ma być pomszczony siedem razy, / to, Lamek [będzie pomszczony] siedemdziesiąt siedem razy!
Potomkowie Seta: 4,25-5,32
25 I znów zbliżył się Adam do swojej żony, która urodziła mu syna. Dała synowi na imię Set, mówiąc:
Obdarzył mnie Bóg jeszcze jednym synem, / w zamian za Abla, którego zabił Kain.
26 Także Setowi urodził się syn. Otrzymał imię Enosz. Wtedy też zaczęto wzywać imienia Jahwe.
Dalsza część dostępna w wersji pełnej.
1,1-2,4a Jest to tzw. pierwszy, oparty głównie na tradycji kapłańskiej, opis stworzenia świata i człowieka. Teologiczne myśli przewodnie tego opisu wydają się następujące: 1° Wszystko, co istnieje, Bogu zawdzięcza swoje istnienie. Podważa się w ten sposób jedno z twierdzeń starożytnych filozofów o prawieczności głównych elementów materialnego świata (woda, ogień, powietrze) albo różnych bóstw, które przez specyficzne akty rodzenia dały początek wszystkiemu, co istnieje. 2° Człowiek jest obowiązany część danego mu do dyspozycji czasu poświęcać wyłącznie sprawom religijnym (kultowi). 3° Wszystko, co wyszło z rąk Boga, jest dobre. 4° Wśród wszystkich stworzeń szczególną doskonałością odznacza się człowiek, powołany do życia jako obraz i podobieństwo Boga. "Stworzył" - użyty tu czasownik hebrajski (bara) nigdy nie występuje w połączeniu z jakąś materią, z której coś się tworzy, lecz zawsze określa powoływanie czegoś do istnienia z niczego. Na tę nicość wskazują również wyrażenia "bezład", "pustkowie", "ciemność".
1,6 "Sklepienie pośrodku wód" - wyraz ówczesnych przekonań kosmogonicznych, a nie twierdzenie z zakresu nauk przyrodniczych.
1,26 "Stwórzmy" (l. mn.) - aluzja 1° albo do całego dworu niebieskiego, stanowiącego otoczenie Boga (por. Ps 8,6; Hbr 2,7), 2° albo do liczby mnogiej imienia Boga - Elohim, wyrażającej majestat i wewnętrzne bogactwo Boga. Niektórzy Ojcowie Kościoła dostrzegali tu pierwszą zapowiedź nauki biblijnej o trzech osobach Trójcy Świętej. "Obraz i podobieństwo" - istota tego podobieństwa sprowadza się nie tyle do wolności woli i rozumności człowieka (tak sądzi wielu Ojców Kościoła), ile raczej do możności sprawowania przez niego władzy nad stworzeniami, danymi mu do dyspozycji.
2,2 "Odpoczywał Bóg" - przez co ustanowił święty dla każdego Izraelity dzień szabatu.
2,4b-25 Drugi, pochodzący z tradycji jahwistycznej, opis stworzenia świata i człowieka zwraca szczególną uwagę na niezwykłe miejsce człowieka wśród innych stworzeń. Żadną miarą nie może człowiek uchodzić za rezultat procesów ewolucyjnych, dokonujących się w świecie pozaludzkim. Jeszcze wyraźniej niż w pierwszym opisie - mniej obrazowym i konkretnym niż ten drugi - człowiek zostaje tu przedstawiony jako pan świata, roślin i zwierząt.
2,7-14 Ani sam ogród Eden - dosł.: "równina", "step" - ani wyliczone tu dwa pierwsze strumienie nie dadzą się geograficznie zlokalizować. Ogród pełen zieleni i obfitujący w świeżą wodę to obraz doczesnego szczęścia, którym został obdarzony człowiek. Natomiast kraina Kusz to odpowiednik mniej więcej dzisiejszego Sudanu, łącznie z częścią Etiopii, a rzeki Chiddekel i Perat to, według powszechnego mniemania, Eufrat i Tygrys. "Aszszur" - nazwa stolicy państwa asyryjskiego.
2,17 "Nie wolno ci" - w ten sposób wyrażał Bóg swoją suwerenną władzę nad człowiekiem. Niepodporządkowanie się temu poleceniu będzie stanowić istotę każdego grzechu, uważanego za bunt człowieka przeciwko Bogu.
2,21-23 Ten obrazowy opis stworzenia pierwszej niewiasty ma podkreślić jej szczególną bliskość z mężczyzną. "Wzięta z mężczyzny" - mężczyzna to po hebrajsku isz, kobieta zaś - iszsza.
2,24 "Jedno ciało" - monogamiczność pierwszego związku dwojga ludzi.
3,1 "Najbardziej przebiegły" - wąż nie jest jednak partnerem, lecz jedynie stworzeniem Boga. Wąż jest w Biblii najpierw uosobieniem mocy przeciwnych Bogu, a dopiero w księgach chronologicznie późniejszych nazywa się go po prostu szatanem, diabłem, złym duchem. Zob. Hi 1,6; Mdr 2,24; J 8,44; Ap 12,9; 20,2.
3,7 "Otworzyły się oczy" - inaczej: uświadomili sobie zło, którego się dopuścili.
3,15 "Ono zmiażdży ci głowę" - ta zapowiedź ostatecznego zwycięstwa potomka niewiasty nad potomstwem węża sprawia, że powyższy tekst nazywa się protoewangelią, czyli pierwszą dobrą nowiną. Wulgata zmienia - chociaż nie jest to filologicznie uzasadnione - zaimek osobowy "ono" na "ona", co pozwala odnosić do Matki Bożej zwycięstwo niewiasty nad szatanem.
3,16 "Trudy twojej brzemienności" - kara, która dotknie niewiastę, dotyczy jej naturalnego powołania: matki-rodzicielki. To swoje posłannictwo będzie musiała pełnić doznając bólu, choć z drugiej strony będzie odczuwać pociąg do swojego męża.
3,17-19 Praca, do której był powołany przede wszystkim mężczyzna, stanie się bardzo trudna ze względu na opory, jakie zacznie człowiekowi stawiać ziemia. Jednakże przekleństwo nie dotknie ani mężczyzny, ani niewiasty. Przeklęty został tylko wąż i ziemia. Ludzie, którym dzięki łaskawości Bożej została przyobiecana nieśmiertelność, wskutek niepodporządkowania się woli Bożej zostali pozbawieni tej łaski.
3,22 "Taki jak My" - por. 3,4-5, gdzie wąż, kusząc niewiastę, mówi: "(...) tak jak Bóg znalibyście dobro i zło".
3,24 "Postawił Bóg (...) cherubów z mieczami" - w wielu starożytnych opowiadaniach ogień oraz istoty nadziemskie strzegą miejsc, które powinny pozostać niedostępne dla zwykłych śmiertelników. Por. także Wj 25,18n.
4,7 "Grzech" - dosł.: "demon".
4,9 Kolejny etap w procesie dzielenia, którego sprawcą jest grzech. Najpierw człowiek odszedł od Boga - dosł.: "skryli się przed Nim [Jahwe]" (3,8); następnie pierwszy człowiek nie chciał mieć nic wspólnego z pierwszą niewiastą: "To niewiasta (...) dała mi owoc" (3,12), teraz dochodzi do dysharmonii między człowiekiem a całym światem rzeczy stworzonych: "Ona będzie ci rodzić ciernie i osty" (3,18).
4,16 "Nod" - prawdopodobnie od czasownika nad - "być niespokojnym", "błąkać się bez celu".
4,17 "Poczęła i urodziła" - niekoniecznie w znaczeniu dosłownym. Terminy takie, jak "rodzenie", "syn", "ojciec", w opisach tego rodzaju, a zwłaszcza we wszystkich genealogiach, mają sens bardziej ogólny: pochodzenie, potomstwo. Cała opowieść o Kainie i Ablu, być może, miała na celu wyjaśnienie początków rodu tzw. Kainitów.
4,24 "Siedemdziesiąt siedem razy" - obrazowe przedstawienie dalszych etapów dzielenia się ludzkości, skażonej pierwszym grzechem.
4,25 "Adam" - dosł.: "człowiek"; od tego momentu termin ten jest używany jako imię własne.
Ab - Księga Abdiasza
Ag - Księga Aggeusza
Am - Księga Amosa
Ap - Apokalipsa św. Jana
Ba - Księga Barucha
Dn - Księga Daniela
Dz - Dzieje Apostolskie
Ef - Św. Pawła List do Efezjan
Est - Księga Estery
Ez - Księga Ezechiela
Ezd - Księga Ezdrasza
Flm - Św. Pawła List do Filemona
Flp - Św. Pawła List do Filipian
Ga - Św. Pawła List do Galatów
Ha - Księga Habakuka
Hbr - List do Hebrajczyków
Hi - Księga Hioba
Iz - Księga Izajasza
J - Ewangelia według św. Jana
1 J - 1 List św. Jana
2 J - 2 List św. Jana
3 J - 3 List św. Jana
Jdt - Księga Judyty
Jk - List św. Jakuba
Jl - Księga Joela
Jon - Księga Jonasza
Joz - Księga Jozuego
Jr - Księga Jeremiasza
Jud - List św. Judy
Koh - Księga Koheleta (Eklezjastesa)
Kol - Św. Pawła List do Kolosan
1 Kor - Św. Pawła 1 List do Koryntian
2 Kor - Św. Pawła 2 List do Koryntian
Kpł - Księga Kapłańska
1 Krl - 1 Księga Królewska
2 Krl - 2 Księga Królewska
1 Krn - 1 Księga Kronik
2 Krn - 2 Księga Kronik
Lb - Księga Liczb
Lm - Lamentacje Jeremiasza
Łk - Ewangelia według św. Łukasza
1 Mch - 1 Księga Machabejska
2 Mch - 2 Księga Machabejska
Mdr - Księga Mądrości
Mi - Księga Micheasza
Mk - Ewangelia według św. Marka
Ml - Księga Malachiasza
Mt - Ewangelia według św. Mateusza
Na - Księga Nahuma
Ne - Księga Nehemiasza
Oz - Księga Ozeasza
1 P - 1 List św. Piotra
1 P - 2 List św. Piotra
Pnp - Pieśń nad Pieśniami
Prz - Księga Przysłów
Ps - Księga Psalmów
Pwt - Księga Powtórzonego Prawa
Rdz - Księga Rodzaju
Rt - Księga Rut
Rz - Św. Pawła List do Rzymian
Sdz - Księga Sędziów
1 Sm - 1 Księga Samuela
2 Sm - 2 Księga Samuela
So - Księga Sofoniasza
Syr - Mądrość Syracha (Eklezjastyk)
Tb - Księga Tobiasza
1 Tes - 1 List św. Pawła do Tesaloniczan
2 Tes - 2 List św. Pawła do Tesaloniczan
1 Tm - 1 List św. Pawła do Tymoteusza
2 Tm - 2 List św. Pawła do Tymoteusza
Tt - Św. Pawła List do Tytusa
Wj - Księga Wyjścia
Za - Księga Zachariasza
aram. aramajski
dosł. dosłownie
gr. grecki
hebr. hebrajski
LXX Septuaginta, grecki przekład ST
n. następny
NT Nowy Testament
par. miejsca paralelne
popr. poprawka lub: poprawiają
por. porównaj
rkp. rękopis, -y
Targ. Targum
ST Stary Testament
tłum. tłumaczą
TM tekst masorecki
Wulg Wulgata
wg według
ww. (w.) wiersze
zob. zobacz
[ ] zamyka słowa dodane do tekstu celem lepszego zrozumienia
(...) opuszczenie tekstu