Wykaz godeł jednostek

WRZESIEŃ 1939

1 Pułk Lotniczy w Warszawie

111 Eskadra Myśliwska

112 Eskadra Myśliwska

113 Eskadra Myśliwska

114 Eskadra Myśliwska

2 Pułk Lotniczy w Krakowie

121 Eskadra Myśliwska

122 Eskadra Myśliwska

123 Eskadra Myśliwska

3 Pułk Lotniczy w Poznaniu

131 Eskadra Myśliwska

132 Eskadra Myśliwska

4 Pułk Lotniczy w Toruniu

141 Eskadra Myśliwska

142 Eskadra Myśliwska

5 Pułk Lotniczy w Lidzie

151 Eskadra Myśliwska

152 Eskadra Myśliwska

6 Pułk Lotniczy we Lwowie

161 Eskadra Myśliwska

162 Eskadra Myśliwska

Szkoła Podchorążych Lotnictwa

(piloci z Dęblina i Ułęża)

Korpus Ochrony Pogranicza

Sowiecka niewola

Armia Podziemna w Polsce

Francja 1940

GC 1/145

Klucz kominowy

GC I/1, eskadra I

GC I/1, eskadra 2

GC II/1, eskadra 3

GC II/1, eskadra 4

GC III/1, eskadra 5

GC I/2, eskadra 1

GC III/2, eskadra 6

GC II/6, eskadra 3

GC II/6, eskadra 4

GC III/6, eskadra 5

GC II/7, eskadra 3

GC II/7, eskadra 4

GC I/8, eskadra 1

GC I/8, eskadra 2

GC II/8, eskadra 4

GC III/9, eskadra 5

GC II/10, eskadra 3

GC II/10, eskadra 4

GC III/10, eskadra 5

GC III/10, eskadra 6

Wielka Brytania 1940-1947

Dywizjony polskie

300 Dywizjon Bombowy

301 Dywizjon Bombowy

302 Dywizjon Myśliwski

303 Dywizjon Myśliwski

304 Dywizjon Bombowy

305 Dywizjon Bombowy

306 Dywizjon Myśliwski

307 Dywizjon Myśliwski Nocny

308 Dywizjon Myśliwski

309 Dywizjon Współpracy z Armią/

Myśliwski

315 Dywizjon Myśliwski

316 Dywizjon Myśliwski

317 Dywizjon Myśliwski

318 Dywizjon Myśliwsko-Rozpoznawczy

663 Dywizjon Współpracy z Artylerią

Polish Fighting Team

Wyższa Szkoła Lotnicza

Dywizjony Myśliwskie Royal Air Force

3 Dywizjon

17 Dywizjon

23 Dywizjon

32 Dywizjon

43 Dywizjon

46 Dywizjon

56 Dywizjon

65 Dywizjon

72 Dywizjon

74 Dywizjon

85 Dywizjon

87 Dywizjon

91 Dywizjon

92 Dywizjon

111 Dywizjon

112 Dywizjon

116 Dywizjon

122 Dywizjon

125 Dywizjon

145 Dywizjon

151 Dywizjon

152 Dywizjon

182 Dywizjon

183 Dywizjon

213 Dywizjon

222 Dywizjon

234 Dywizjon

238 Dywizjon

242 Dywizjon

245 Dywizjon

249 Dywizjon

253 Dywizjon

257 Dywizjon

258 Dywizjon

501 Dywizjon

504 Dywizjon

601 Dywizjon

602 Dywizjon

603 Dywizjon

605 Dywizjon

607 Dywizjon

609 Dywizjon

611 Dywizjon

615 Dywizjon

616 Dywizjon

Dywizjony współpracy z OPL

286 Dywizjon

587 Dywizjon

Kanadyjski dywizjon myśliwski

418 Dywizjon

Australijski dywizjon myśliwski

453 Dywizjon

Amerykańskie jednostki myśliwskie

61 FS

354 FS

390 FS

Flying Tigers

Inne jednostki

ATA

Odznaczenia

Polskie

Virtuti Militari IV klasy

Virtuti Militari V klasy

Krzyż Walecznych

Francuskie

Croix de Guerre

Brytyjskie

CBE

DSO

DFC

DFM

Amerykańskie

DFC

Przypisy

1 Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (dalej: IPMS), Akta z Francji. Lotnictwo myśliwskie, LOT.A.IV.2/4, Komisja dla ustalenia listy zwycięstw w Kampanii 1939 r. w Polsce i 1940 r. we Francji, 25 VI 1945 r.

2 W literaturze przedmiotu zazwyczaj błędnie nazywaną Wyższą Szkołą Pilotażu.

3 Jedynym odstępstwem od tej reguły był por. rez. Stanisław Zieliński z 4 pl w Toruniu, który w 1933 r. został w pułku zakwalifikowany jako pilot myśliwski.

4 J.B. Cynk, Polskie lotnictwo myśliwskie w boju wrześniowym, Gdańsk 2000.

5 J. Pawlak, Polskie eskadry w wojnie obronnej, Warszawa 1991.

6 Próbę takiego opracowania można znaleźć w artykule: G. Śliżewski, Myśliwcy zapomniani. Działania polskich pilotów myśliwskich na zapleczu frontu we wrześniu 1939 roku, "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2018, z. 3-4. W związku z dotarciem autora do dokumentów nieuwzględnionych w tym opracowaniu przedstawiona tam lista pilotów została poszerzona o kilka nazwisk.

7 W. Zmyślony, Myśliwiec z Wrocławia. Podporucznik Leon Kosmowski (1919-1942), Warszawa 2017.

8 G. Śliżewski, Benedykt Zieliński. Zapomniany obrońca wrześniowego nieba, "Gapa" 2015, z. 2.

9 P. Sikora, The Polish "Few". Polish Airmen in the Battle of Britain, London 2018; J. Zieliński, W. Matusiak, R. Gretzyngier, Lotnicy polscy w Bitwie o Anglię, Polish airmen in the Battle of Britain, Warszawa 2010. Ta druga pozycja jest rozwinięciem książki: J. Zieliński, Lotnicy polscy w Bitwie o Anglię, Polish airmen in the Battle of Britain, Warszawa 1999.

10 R. Gretzyngier, W. Matusiak, Polish Aces of World War 2, London 1998; P. Sikora, Asy polskiego lotnictwa, Warszawa 2014. W mniejszym stopniu J. Zieliński, Asy polskiego lotnictwa, Warszawa 1994.

11 Czyż mogli dać więcej. Dzieje 13 promocji SPL w Dęblinie, red. A. Dreja, K. Łukaszewicz-Prejhs, J. Prejhs, Londyn 1989; M.J. Hasiński, Encyklopedia. Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, t. 1: A-Ł, Poznań 1993; t. 2: M-R, Poznań 1994; t. 3: S-Z, Poznań 1994; J.R. Konieczny, T. Malinowski, Mała encyklopedia lotników polskich, t. 2, Warszawa 1988; G. Łukomski, B. Polak, A. Suchcitz, Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945, Koszalin 1997; J. Pawlak, Absolwenci Szkoły Orląt 1925-1939, Warszawa 2002; J. Zieliński, T. Krzystek, Dowódcy dywizjonów Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie. Commanders of the Polish Air Force Squadron in the West, Poznań 2002.

12 www.mysliwcy.pl, dostęp 13 V 2021 r.

13 www.polishairforce.pl, dostęp 13 V 2021 r.

14 A. Krzystek, T. Krzystek, Polskie Siły Powietrzne w Wielkiej Brytanii w latach 1940-1947. Łącznie z pomocniczą lotniczą służbą kobiet (PLSK - WAAF), Sandomierz 2012.

15 www.listakrzystka.pl, dostęp 13 V 2021 r.

16 www.niebieskaeskadra.pl, dostęp 13 V 2021 r.

17 www.cwgc.org, dostęp 13 V 2021 r.

18 Zob. np. Z. Charytoniuk, W. Zmyślony, Ppor. pil. Marian Bełc - As myśliwski Dywizjonu 303 (1914-1942), Warszawa 2012; F. Grabowski, Skalski. Against All Odds. The first Allied Ace of the Second World War, Stroud 2017; A.R. Janczak, Ostatni lot, Warszawa 1979; W. Krajewski, Witold Urbanowicz - legenda polskich skrzydeł, Piekary Śląskie 2008; K. Kubala, Start w nieskończoność. Biografia asa Polskich Skrzydeł, pilota Dywizjonu 303 Mariana Pisarka, Toruń 2005; W. Matusiak, Generał brygady pilot - Tadeusz Sawicz 1914-2011, Warszawa 2012; K. Ochabska, Stanisław Skalski, Warszawa 2007; W. Pękala, I on bronił nieba nad Polską i Londynem 1939-1945. Wspomnienia o sierżancie pilocie Stanisławie Wieprzkowiczu, Skierniewice 2008; G. Sojda, G. Śliżewski, Generał pilot Stanisław Skalski. Portret ze światłocieniem, Warszawa 2015; G. Sojda, G. Śliżewski, Mjr pil. Karol Pniak - pilot akrobacyjny "Trójki Bajana", uczestnik Bitwy o Anglię, pilot Polskiego Zespołu Myśliwskiego w Afryce, dowódca 308 Dywizjonu Myśliwskiego "Krakowskiego", Warszawa 2015; G. Śliżewski, Z Polesia do Szkocji. Historia życia plut. pil. Aleksandra Popławskiego, Warszawa 2015.

19 W.J. Nowak, Biografia. Pamiętnik, red. W. Matusiak, Londyn-Toruń 2012; T.H. Rolski, Atom Leader. Wspomnienia dowódcy 306 Dywizjonu, Warszawa 2022; S. Skalski, Czarne krzyże nad Polską, Warszawa 1971; W. Urbanowicz, As. Wspomnienia legendarnego dowódcy Dywizjonu 303, Warszawa 2016.

20 Przykładem mogą być opracowania dotyczące Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich: M.J. Hasiński, Historia Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich z Bydgoszczy - Świecia - Krosna 1930-1939, [1981], mps; J. Kubit, Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich Krosno 1938-1939, Krosno 2019.

21 1 pl w Warszawie, 2 pl w Krakowie, 3 pl w Poznaniu i 4 pl w Toruniu. W zasobie archiwalnym brak tego typu dokumentów dotyczących 5 pl w Lidzie i 6 pl we Lwowie.

22 IPMS, LOT.A.II.12/1a-1, Działalność III dyonu myśliwskiego 1 pułku lotniczego w kampanii 1939 r. w Polsce; IPMS, LOT.A.II.13/1a/12-1, A. Kowalczyk, Sprawozdanie uzupełniające; IPMS, LOT.A.II. 14/1a/3, W. Jasionowski, Sprawozdanie z działań bojowych krakowskiego III/2 Dyw[izjonu] Myśl[iwskiego]; IPMS, LOT.A.II.15/1a/14, T. Rolski, Sprawozdanie z działalności III/4 p.lotn. w czasie od 31 VIII do 18 IX 1939 r.; IPMS, LOT. A.II/6/1a/1, E. Więckowski, Sprawozdanie z działań wojennych III/5 Dywizjonu Myśliwskiego; IPMS, LOT. A.II/17/1a, S. Morawski, Sprawozdanie z przebiegu działań wojennych III/6 Pułku Lotniczego; IPMS, LOT.A.II.19/1, J. Orzechowski, Oddział Lotnictwa Myśl[iwskiego] w Lublinie. Sprawozdanie z działalności.

23 J.B. Cynk, Polskie lotnictwo myśliwskie w boju wrześniowym, Gdańsk 2000.

24 J. Pawlak, Brygada Pościgowa - alarm!, Warszawa 1997; idem, Polskie eskadry w wojnie obronnej, Warszawa 1991; idem, Samotne załogi, Warszawa 1992.

25 Ł. Łydżba, Brygada Pościgowa, mps; idem, III/6. Dywizjon Myśliwski w latach 1937-1939, "Technika Wojskowa Historia" 2020, cz. 1, z. specjalny 6; 2021, cz. 2, z. specjalny 1; 2021, cz. 3, z. specjalny 2; 2021, cz. 4, z. specjalny 4; idem, IV/1 Dywizjon Myśliwski, Czerwonak 2013; idem, Dywizjon Myśliwski III/2 Krakowski, Czerwonak, 2012; idem, Dywizjon Myśliwski III/3 Poznański, maszynopis; idem, Dywizjon Myśliwski III/4 Toruński, mps; idem, Dywizjon Myśliwski III/5 Wileński, Czerwonak, 2010; idem, Dywizjon Myśliwski III/6 Lwowski, Czerwonak 2011; Ł. Łydżba, M. Rogusz, III/1 Dywizjon Myśliwski, Czerwonak 2015.

26 P. Rapiński, Lotnictwo Armii "Łódź", Łódź 2019; idem, Skrzydlate gronostaje. Lwowskie eskadry myśliwskie w czasie pokoju i wojny, Zabrze - Tarnowskie Góry 2021.

27 J. Molski, Wędrówki z notatnikiem i łopatą, Czerwonak 2015.

28 M. Emmerling, Luftwaffe nad Polską, t. 1-3, Gdynia 2002-2006.

29 IPMS, A.XII.85/171, Wnioski żołnierzy lotnictwa za kampanię 1939 r.

30 M. Rogusz, Jakie było godło 112 Eskadry Myśliwskiej?, "Gapa" 2014, z. 4. Rysunek salamandry użyty w słowniku został wykonany przez Wojciecha Niewęgłowskiego.

31 G. Śliżewski, "Turyści Sikorskiego", czyli kurs na zachód. Ewakuacja polskich pilotów myśliwskich do Francji i Wielkiej Brytanii na przełomie 1939/1940. Wybrane zagadnienia [w:] Za linią wroga, Warszawa 2015.

32 IPMS, LOT.A.IV. 1/15, Rozkazy Dowódcy Lotnictwa 1940.

33 IPMS, Centrum Wyszkolenia Lotnictwa w Lyonie, LOT.A.IV. 3/6a-e, Rozkazy dzienne.

34 B. Belcarz, Caudrony nad Francją. Historia Dywizjonu Myśliwskiego GC 1/145 Varsovie, Warszawa 2020; idem, Grupa Myśliwska Montpellier 1940, Sandomierz 2012; idem, Pod niebem Mahrebu. Lotnicy polscy we francuskiej Afryce Północnej 1940, Stalowa Wola 2023; idem, Polskie lotnictwo we Francji, Sandomierz 2002.

35 G. Śliżewski, Gorzka słodycz Francji. Polscy piloci myśliwscy wiosny 1940, Warszawa 2010.

36 IPMS, Centrum Lotnictwa Polskiego w Anglii, LOT.A.V. 14/21, Rozkazy dzienne, 1940 r.

37 R. Gretzyngier, Poles in Defence of Britain. A day-by-day chronolgy of Polish Day and Night Fighter Operations: July 1940 - June 1941, London 2001.

38 G. Sojda, G. Śliżewski, P. Hodyra, Ci cholerni Polacy! Polskie Siły Powietrzne w Bitwie o Anglię, Warszawa 2012.

39 G. Śliżewski, Kalendarium polskiego dziennego lotnictwa myśliwskiego w trzech pierwszych miesiącach 1941 r., "Grot. Zeszyty Historyczne" 2006, z. 26; idem, Polskie dzienne lotnictwo myśliwskie w listopadzie i grudniu 1940 roku [w:] Polskie Siły Powietrzne w XX wieku, red. B. Polak, G. Śliżewski, Koszalin 2003.

40 G. Śliżewski, Karmazynowy błękit nieba. Działania bojowe I Polskiego Skrzydła Myśliwskiego w 1941 r., Wrocław-Warszawa 2022.

41 IPMS, LOT.A.V.1/XXIV, Ewidencja pilotów myśliwskich 1940-1945.

42 Znajdują się one w The National Archives w Kew (dzielnica Londynu) pod sygnaturą AIR 27.

43 B.K. Buchwald, 316 Warszawski Dywizjon Myśliwski, Warszawa 1989; P. Hodyra, 301 Dywizjon Bombowy 1940-1943, Warszawa 2016; A.R. Janczak, Przez ciemnię nocy. Dzieje 307 Nocnego Dywizjonu Myśliwskiego "Lwowskiego" 1940-1947, Poznań 1997; J. Kutzner, 303. Dywizjon Myśliwski Warszawski im. Tadeusza Kościuszki. Działania wojenne 1940-1945, Częstochowa 2018; idem, 308. Dywizjon Myśliwski "Krakowski". Zarys działań wojennych, Warszawa 2012; idem, 315. Dywizjon Myśliwski "Dębliński". Zarys działań wojennych, Warszawa 2013; W. Matusiak, 306 Dywizjon Myśliwski Toruński, Warszawa 2003; G. Sojda, G. Śliżewski, God save the 303 Squadron! Historia Dywizjonu 303 z trochę innej perspektywy, Czerwonak 2018; Ch. Ward, G. Korcz, 300 Squadron, Merthyr Tydfil 2016; J. Zieliński, 305 Dywizjon bombowy Ziemi Wielkopolskiej i Lidzkiej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2003.

44 Na przykład M. Arbuz, Działania bojowe 315 Dywizjonu Myśliwskiego "Dęblińskiego" podczas operacji "Overlord" 6 czerwca - 7 lipca 1944 r., "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2021, z. 2; W. Król, Polskie skrzydła na zachodnio-europejskim froncie: wrzesień 1944 - maj 1945, Warszawa 1985; idem, Polskie skrzydła w inwazji na Francję, Warszawa 1983; K. Kubala, Krwawa niedziela Dywizjonu 317, "Skrzydlata Polska" 2000, z. 10; W. Matusiak, Wojnę przeżyje na pewno, chyba żeby udało mu się uciec... Piloci dziennego lotnictwa myśliwskiego PSP zaginieni w lotach nad okupowaną Europę w okresie 1.1.1941-5.6.1944 (przyczynek do statystyki) [w:] Przez ciernie do gwiazd. Rzecz o lotniczej edukacji, Warszawa 2016; P. Sikora, Ł. Gredys, Polskie skrzydła nad Irlandią, Warszawa 2015; P. Sikora, Bitwy polskiego lotnictwa 1918-1945, Warszawa 2016; G. Sojda, G. Śliżewski, Wiosna Drugiego Skrzydła. Działania 2. PSM w okresie styczeń-maj 1942 r., "Lotnictwo z Szachownicą" 2003, cz. 1, z. 4; 2004, cz. 2, z. 1; G. Śliżewski, Nad krwawiącymi liśćmi klonu. Polscy piloci myśliwscy w operacji "Jubilee" (Dieppe, 19 sierpnia 1942 roku), Oświęcim 2018; idem, Polscy lotnicy ze Stalag Luft IV Gross Tychow [w:] Obóz dla jeńców alianckich Stalag Luft IV w Tychowie (1944-1945). Studia, relacje i upamiętnienia, red. P. Michalak, M. Polak, Koszalin 2018.

45 Jednocześnie należy pamiętać, że liczba zgłoszonych zwycięstw rzadko kiedy jest jednoznaczna z liczbą faktycznie zestrzelonych maszyn przeciwnika. Wynika to z overclaimingu, czyli nieświadomego zawyżania przez pilotów wszystkich stron konfliktu rzeczywistej liczby zwycięstw odniesionych w powietrzu. W ferworze walki powietrznej decyzje są podejmowane w ułamkach sekund i brakuje czasu na pełną obserwację oraz analizę zachodzących wydarzeń.

46 Szczegóły można znaleźć w Ustawie z dnia 18 lipca 1924 r. o podstawowych obowiązkach i prawach szeregowych Wojska Polskiego oraz Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 października 1932 r. o służbie wojskowej podoficerów i szeregowców.

47 Obecnie Uzbekistan.

Mieczysław Adamek

(1918-1944)

por. WP, F/O RAF

Urodził się 18 IX 1918 r. w Taszkiencie (Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka47). Był synem Józefa i Heleny z d. Strzeleckiej. Po powrocie wraz z rodziną do Polski uczył się w Szkole Rzemieślniczo-Przemysłowej w Przemyślu. Zgłosił się jako ochotnik do wojska i między 18 a 29 VIII 1936 r. zdawał egzaminy wstępne do SPLdM, po których zaliczeniu został 1 IX tr. przyjęty do I es. Był tam członkiem drużyny reprezentującej szkołę w zawodach lekkoatletycznych. Między 1 IV a 29 IX 1938 r. przeszkolił się w pilotażu podstawowym, a 16 IV 1939 r. rozpoczął kurs wyższego pilotażu w SP w Ułężu. Po jego ukończeniu 1 VII tr. został przydzielony w stopniu starszego szeregowca do 113 em w 1 pl w Warszawie. Jednostka była częścią składową BP, która we wrześniu 1939 r. otrzymała zadanie obrony Warszawy przed atakami Luftwaffe.

Po południu 1 IX 1939 r. brał udział w walce przeciwko Luftwaffe i po powrocie meldował o zespołowym uszkodzeniu dwóch He 111 oraz zabiciu strzelców znajdujących się w atakowanych maszynach. Sukces ten nie znalazł się jednak w indywidualnym wykazie zwycięstw Adamka. Rankiem 6 IX tr. uczestniczył w przechwyceniu 29 Ju 87 z IV.(St)/LG 1 w eskorcie Me 110 z I.(Z)/LG 1, które miały zniszczyć warszawską stację rozrządową. W walce tej brał udział w zestrzeleniu w okolicy Zaborowa Me 110 z załogą: pilot Maj. Karl Hammes (zginął) i strzelec Ofw. Walter Steffens (dostał się do niewoli). Omyłkowo oficjalnie przypisano Adamkowi zespołowe zestrzelenie Ju 87.

Jeszcze tego samego dnia około południa do BP dotarł rozkaz wykonania wymiatania w rejonie Koło-Kutno-Łowicz, by osłonić przed atakami Luftwaffe przemieszczającą się Armię "Poznań". W czasie tego lotu Polacy przechwycili na południowy zachód od Koła formację dziewięciu He 111H z 4./KG 26. W walce tej Adamek został trafiony przez strzelców bombowców i lądował przymusowo na polach majątku Parski (7 km na zachód od Łęczycy). Pilotowi nic się nie stało i zdołał dołączyć do jednostki. Adamek prawdopodobnie miał udział w zespołowym zwycięstwie nad jednym z bombowców, ale błędnie dopisano mu do konta zespołowe zniszczenie Me 110 wraz z ppor. Włodzimierzem Klawem, ppor. Henrykiem Stefankiewiczem i ppor. Rajmundem Kalpasem. Poza tym korzystając z pomocy okolicznej ludności, wziął do niewoli zestrzelonych lotników niemieckich.

We wrześniu 1939 r. brał udział w dziesięciu lotach bojowych i został odznaczony KW. Był wówczas awansowany do stopnia kaprala.

Znalazł się w "Wykazie nazwisk żołnierzy lotnictwa, którzy odznaczyli się w czasie wojny polsko-niemieckiej 1939 r.", gdyż wyróżniał się "osobistą dzielnością w walce powietrznej z nieprzyjacielem".

18 IX 1939 r. przekroczył granicę rumuńską w transporcie kołowym i został internowany. Uciekł z obozu i dotarł do Bałcziku. Tam 15 X tr. zaokrętował się na statek Ájos Nikólaos i przez Bejrut dotarł 29 X tr. do Marsylii. 15 XII tr. został podoficerem zawodowym. W lutym 1940 r. znalazł się w składzie kadrowego I dm. 18 IV tr. skazano go na czternaście dni aresztu za "pozostanie w łóżku po pobudce i wyrażenie się, że jest to zwyczaj nieaktualny we Francji". 1 V tr. otrzymał awans do stopnia plutonowego. 1 VI tr. został wyznaczony do zespołu mjr. dypl. Eugeniusza Wyrwickiego z przydziałem do GC II/10. W nocy z 22 na 23 VI tr. przeleciał na pokładzie samolotu transportowego do Afryki Północnej. Stamtąd dotarł do Wielkiej Brytanii.

Po przeszkoleniu w 57 OTU 28 IV 1941 r. przydzielono go do 303 dm. 23 VI tr. uczestniczył w operacji Circus 20, a celem biorących w niej udział bombowców było lotnisko we francuskim Mardyck. Podczas przekraczania wybrzeża Francji Polacy zostali zaatakowani przez formację Me 109 z JG 2. Po walce Adamkowi przyznano zestrzelenie samolotu niemieckiego i zestrzelenie prawdopodobne drugiego. 27 VI tr. brał udział w locie, który był połączeniem wymiatania nad Francją z atakowaniem celów naziemnych w rejonie Le Touquet - Gravelines. Po powrocie do bazy meldował zniszczenie Me 109 na ziemi. 12 VII tr. osłaniał bombowce atakujące dźwigi portowe przy kanale w Arques (operacja Circus 46). Ppor. Bolesław Drobiński, dowódca klucza Adamka, miał kłopoty z silnikiem, przez co znalazł się z tyłu formacji i został zaatakowany przez pojedynczy Me 109. W sukurs przyszedł Adamek, który meldował, że zestrzelił Niemca. 12 X tr. uczestniczył w operacji Circus 107, podczas której bombowce wzięły na cel doki w Boulogne. Niemcy zaatakowali lecący po sąsiedzku 308 dm i Adamek ruszył na pomoc, co skutkowało zgłoszeniem przez niego zestrzelenia w rejonie Le Touquet kolejnego Me 109. 28 X tr. w trakcie wizyty w Northolt gen. Władysława Sikorskiego został odznaczony KW dwukrotnie. 8 XII tr. podczas osłony ataku na destylarnię alkoholu w Hesdin (operacja Low Ramrod XV) zgłosił zestrzelenie Fw 190 i był to prawdopodobnie samolot pilotowany przez Lt. Waltera Thorna z III./JG 26, który wprawdzie ratował się skokiem ze spadochronem, ale ten nie otworzył się i lotnik niemiecki zginął.

14 IV 1942 r. podczas powrotu z operacji Circus 123 meldował zestrzelenie w rejonie Caen atakującego jego jednostkę Me 109. Samolot niemiecki wpadł do morza niedaleko wybrzeża francuskiego. W drugiej połowie tr. został odznaczony DFM. W tym samym roku był także odznaczony KW po raz trzeci. 1 I 1943 r. promowano go do stopnia oficerskiego. 9 IV tr. odszedł na odpoczynek do PSzM przy 58 OTU, gdzie objął funkcję instruktora pilotażu. Po ukończeniu kursu oficerskiego został 2 XI tr. przydzielony do 317 dm. 1 III 1944 r. awansowano go do stopnia porucznika.

18 V 1944 r. prowadził cztery samoloty na lot typu ranger nad Francję. Jego samolot został trafiony przez OPL i Adamek zdecydował się dolecieć w uszkodzonej maszynie do Anglii. W pobliżu wybrzeża angielskiego wyskoczył z samolotu ze spadochronem - według niepotwierdzonych informacji jego maszyna została ostrzelana przez brytyjską OPL. Kiedy załoga statku alianckiego wyłowiła go z morza, już nie żył. Jest pochowany na cmentarzu w Northwood. Na liście Bajana znalazł się na 36. pozycji z zapisem 59?20-1-0.

Zwycięstwa wg listy Bajana

6 IX 1939 - 1?5 Ju 87

6 IX 1939 - ? Me 110

23 VI 1941 - Me 109

23 VI 1941 - Me 109 prawd.

12 VII 1941 - Me 109

12 X 1941 - Me 109

8 XII 1941 - Fw 190

14 IV 1942 - Me 109

Bibliografia

CAW WBH, 1 PL; CAW WBH, SPLdM; IPMS, IV/1; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; IPMS, CWL Lyon; IPMS, Ewidencja; IPMS, PSzM; ORB 303; ORB 317; Belcarz 2002; Cumft, Kujawa 1989; Cynk 2000; Gretzyngier et al. 2006; Hasiński 1993; Hasiński 1981; Joanne 2003; Klimaszewski 2012; Kubit 2019; Łydżba 2013; Pawlak 1991; Pawlak 1997; Sojda, Śliżewski 2018; Śliżewski 2010; Śliżewski 2018a; Śliżewski 2022; Zieliński 2003; Krzystek; Myśliwcy; Niebieska; PAF.

Bohdan Anders

(1915-1941)

por. WP, P/O RAF

Urodził się 27 II 1915 r. w Poznaniu. Był synem kupca Jana i Marii z d. Bartkowiak. Miał dwie siostry: Irenę i Halinę (druga była cywilną ofiarą bombardowania podczas powstania warszawskiego). Kształcił się w Państwowym Gimnazjum Męskim im. Bergera w Poznaniu i w 1936 r. zdał maturę. Zgłosił się jako ochotnik do wojska i wybrał służbę w lotnictwie. 15 IX tr. rozpoczął kurs unitarny w SPRArt we Włodzimierzu Wołyńskim. Po jego ukończeniu został na początku stycznia 1937 r. przeniesiony do SPL w Dęblinie. 11 IX tr. otrzymał awans do stopnia kaprala, a 29 XI tr. - plutonowego. Od 5 IV do 10 VI 1939 r. uczestniczył w kursie pilotażu myśliwskiego w SP w Ułężu. 19 VI tr. został przydzielony na praktykę do 132 em w 3 pl w Poznaniu. W składzie tej jednostki wziął udział w kampanii 1939 r., podczas której osłaniał działania Armii "Poznań". 1 VIII tr. promowano go do stopnia oficerskiego (XII prom., lok. 82/173).

17 IX 1939 r., po rozwiązaniu dywizjonu w Poznaniu, udało mu się wydostać z kotła nad Bzurą i 20 IX tr. samotnie dotarł do stolicy. Tam został włączony do BLOW, spieszonego oddziału lotników broniącego stolicy.

Znalazł się w "Wykazie nazwisk żołnierzy lotnictwa, którzy odznaczyli się w czasie wojny polsko-niemieckiej 1939 r.", gdyż wyróżniał się "osobistą dzielnością w walce powietrznej z nieprzyjacielem".

W nocy z 23 na 24 IX 1939 r. wraz z ppor. pil. Ryszardem Malczewskim z BLOW (wcześniej walczącym w składzie 34 er) wystartował samolotem z lotniska mokotowskiego z rozkazem dotarcia na Węgry. Z powodu braku paliwa lotnicy lądowali 100 m na południe od granicy węgierskiej, niedaleko miejscowości rumuńskiej Satu Mare, i tam pozostali. Aby przedostać się na Zachód, Anders udał do Bukaresztu, gdzie po otrzymaniu paszportu planował wyjechać do Jugosławii. Został zatrzymany w Timisoarze i wysłany do obozu Turnu Severin. Po tygodniu odzyskał wolność i ponownie udał się do Bukaresztu, gdzie otrzymał drugi paszport i wyruszył do Bałcziku. 5 XI tr. zaokrętował się na statek Patris i po krótkim postoju na Malcie 19 XI 1939 r. przybył do Marsylii.

4 I 1940 r. znalazł się w grupie dwudziestu pilotów, którzy jako pierwsi mieli zapoznać się ze sprzętem francuskim. 11 I tr. wyjechał na kurs instruktorów myśliwskich do szkoły w Montpellier, a po zakończeniu nauki powrócił do CWL w Lyonie, gdzie przydzielono go do kadrowego II dm. 8 III tr. został ukarany czternastodniowym aresztem domowym, gdyż złamał zakaz tańców w lokalu. 26 III tr. przydzielono go do klucza kpt. Jana Pentza do GC II/6. Z jednostką tą wziął udział w kampanii francuskiej.

Pod koniec czerwca dotarł do Wielkiej Brytanii. 4 VII 1940 r. został odznaczony KW. Początkowo trafił do 302 dm, ale już po trzech dniach, 30 VII tr., został z tej jednostki odkomenderowany do CTS. Do służby bojowej wrócił na początku 1941 r., kiedy 24 III tr. został skierowany do 316 dm. Swój pierwszy lot bojowy wykonał 1 IV 1941 r. i wraz z por. Aleksandrem Gabszewiczem zgłosił wówczas zestrzelenie He 111. W ten sposób otworzył konto zwycięstw swojej jednostki. Bombowiec niemiecki był samolotem z KG 27, który wcześniej celnie ostrzelała artyleria przeciwlotnicza z niszczyciela chroniącego konwój. W wyniku ostrzału ciężko ranny został nawigator Lt. Heinz Grau. Pilot samolotu Ofw. Ernst Lorra zdołał uciec w chmury, ale maszyna była mocno uszkodzona, a Lt. Grau ciężko ranny, więc Niemcy zdecydowali się lądować przymusowo w Irlandii. Heinkel rozbił się w Ballyristeen. Załoga została internowana, ale niezdolny do służby Lt. Grau został repatriowany w 1943 r. przez Szwecję do Niemiec.

2 VI 1941 r. wykonywał lot służbowy (miał odebrać pilota, który przekazał drogą powietrzną samolot do naprawy, i wrócić z nim do jednostki), jednak z powodu mgły zboczył z wyznaczonej trasy. Ograniczona widoczność sprawiła, że wpadł w zaporę balonową w okolicy Newport i zderzył się z liną przytrzymującą jeden z balonów - samolot zapalił się, a lotnik zginął. Pośmiertnie został awansowany do stopnia porucznika. Jest pochowany na cmentarzu St. Illtyd Churchyard w Pembrey w Wielkiej Brytanii. Na liście Bajana znalazł się na 353. pozycji z zapisem ?-0-0.

Zwycięstwa wg listy Bajana

1 IV 1941 - ? He 111

Bibliografia

IPMS, III/3; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; IPMS, CWL Lyon; IPMS, Zeszyty ewidencyjne; IPMS, Ewidencja; ORB 302; ORB 316; Belcarz 2012; Belcarz 2002; Buchwald 1989; Cumft, Kujawa 1989; Cynk 2000; Gretzyngier 2001; Gretzyngier et al. 2006; Joanne 2003; Łydżba 2022a; Mucha 1996; Pawlak 1991; Pawlak 1992; Pawlak 2002; Sikora, Gredys 2015; Śliżewski 2010; Śliżewski 2019; Krzystek; Myśliwcy; Niebieska; PAF; zbiory prywatne: rozmowa autora z Andrzejem Kubickim z 13 IV 2023 r.

Michał Andruszko

(1917-1987)

kpt. WP, F/Lt RAF

Urodził się 30 IX 1917 r. w Mosuszynie Wielkim (pow. wołkowyski, woj. białostockie). Był synem Mikołaja i Katarzyny z d. Konarzewskiej. Początkowo kształcił się w szkole powszechnej w Nowym Dworze. W 1936 r. zdał maturę w Państwowym Gimnazjum Koedukacyjnym im. Adama Mickiewicza w Prużanej, a następnie zgłosił się jako ochotnik do wojska i wybrał służbę w lotnictwie. Po kursie unitarnym w SPRP w Zambrowie zameldował się 3 I 1937 r. w SPL w Dęblinie. 1 VI tr. został awansowany do stopnia starszego szeregowca, a 11 IX tr. - kaprala. Podczas nauki w SPL reprezentował szkołę w drużynie siatkówki. Od 5 IV do 10 VI 1939 r. uczestniczył w kursie pilotażu myśliwskiego w SP w Ułężu. 1 VI tr. otrzymał awans do stopnia sierżanta. 19 VI tr. został przydzielony na praktykę do 5 pl w Lidzie z przydziałem do 151 em. W składzie tej jednostki wziął udział w kampanii 1939 r. i osłaniał działania SGO "Narew". Jeszcze przed wybuchem wojny jednostka przeniosła się na lotnisko polowe w Bieli. 1 VIII tr. promowano go do stopnia oficerskiego (XII prom., lok. 94/173).

11 IX 1939 r. poleciał na rozpoznanie z zadaniem zlokalizowania kierunku uderzenia niemieckiego XIX KA. W rejonie Drohiczyna jego samolot został trafiony ogniem z ziemi i Andruszko musiał ratować się skokiem ze spadochronem z płonącej maszyny. Najpierw konno, a następnie na rowerze dotarł 13 IX tr. do swojej jednostki.

Znalazł się w "Wykazie nazwisk żołnierzy lotnictwa, którzy odznaczyli się w czasie wojny polsko-niemieckiej 1939 r.", gdyż wyróżniał się "bardzo dobrymi wynikami rozpoznania wykonywanego w ciężkich warunkach".

18 IX 1939 r. przekroczył lotem granicę z Rumunią i został internowany. Po uzyskaniu fałszywego paszportu udał się do Bałcziku, gdzie 5 XI tr. zaokrętował się na pokład statku Patris i przez Maltę dopłynął 12 XI tr. do Marsylii. Został umieszczony w stacji zbornej w Lyonie. 1 III tr. wyjechał na przeszkolenie do Tuluzy. Nie wziął udziału w walkach i po zakończeniu kampanii francuskiej przedostał się do Afryki Północnej, a stamtąd do Wielkiej Brytanii.

Początkowo przebywał w bazie PSP w Blackpool, a na początku 1941 r. rozpoczął przeszkolenie w 5 OTU. Z powodu braku dyscypliny został z tej szkoły usunięty i skreślony z listy pilotów myśliwskich. Przeniesiono go do lotnictwa transportowego, operującego w Wielkiej Brytanii i na Islandii (Dywizjon 271). 1 IX 1941 r. otrzymał awans do stopnia porucznika. 9 VII 1942 r. przeszedł do lotnictwa transportowego działającego w Afryce, początkowo na Złotym Wybrzeżu (obecnie Ghana), następnie w Maroku. Na początku 1944 r. w Palestynie przeszedł przeszkolenie w 74 OTU i 3 IV 1944 r. przydzielono go do 318 dmr. W pierwszej połowie maja został na miesiąc oddelegowany do 225 dmr. Powrócił do 318 dmr i z czasem otrzymał funkcję dowódcy eskadry B. 25 VII tr. odznaczono go KW. 25 IX tr. podczas lądowania po wykonaniu zadania bojowego podmuch wiatru zepchnął jego samolot poza pas startowy - maszyna rozbiła się, ale Andruszko wyszedł z kraksy bez obrażeń. 22 X tr. odszedł na odpoczynek i miesiąc później został pilotem transportowym, który w składzie 229 Grupy TC wykonywał loty na Dalekim Wschodzie. 31 XII tr. został odznaczony KW po raz drugi, a 25 IV 1945 r. po raz trzeci.

Po wojnie początkowo osiedlił się w Reading w Wielkiej Brytanii, potem zamieszkał w Bungay. Utopił się 21 XII 1987 r. w nieznanych okolicznościach - został znaleziony martwy w rzece Waveney przepływającej obok jego domu. Jest pochowany na cmentarzu Mortlake w Londynie.

Bibliografia

IPMS, III/5; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; IPMS, CWL Lyon; IPMS, Zeszyty ewidencyjne; IPMS, Ewidencja; ORB 225; ORB 318; Belcarz 2002; Cynk 2000; Gretzyngier et al. 2006; Łydżba 2010; Olejko 2023; Pawlak 2002; Pawlak 1991; Pawlak 1992; Śliżewski 2010; Andruszko; Krzystek; Myśliwcy; Niebieska; PAF; zbiory prywatne: rozmowa autora ze Zbigniewem Charytoniukiem z 23 V 2022 r.

Tadeusz Andruszków I

(1920-1940)

sierż. WP, Sgt RAF

Urodził się 18 XI 1920 r. we Lwowie. Był synem Teodora. Zgłosił się jako ochotnik do wojska i między 18 a 29 VIII 1936 r. zdawał egzaminy wstępne do SPLdM, po których zaliczeniu został 1 IX tr. przyjęty do I es. Był członkiem szkolnej drużyny piłki ręcznej. Między 1 IV a 29 IX 1938 r. przeszkolił się w pilotażu podstawowym, a 16 IV 1939 r. rozpoczął kurs wyższego pilotażu w SP w Ułężu. Po jego ukończeniu 1 VII tr. został przydzielony do 162 em w 6 pl w rodzinnym Lwowie.

31 VIII 1939 r. lwowski dywizjon myśliwski przesunięto do Widzewa, gdzie otrzymał zadanie osłony działań Armii "Łódź". W jego składzie Andruszków I wziął udział w kampanii 1939 r. Możliwe, że 2 IX tr. został wyznaczony do obsady zasadzki w Łasku, ale podczas lądowania uszkodził samolot i prawdopodobnie odsunięto go od lotów. 18 IX tr. przekroczył granicę rumuńską i z czasem udało mu się przedostać do Francji. Podczas kampanii 1939 r. otrzymał awans do stopnia kaprala. 15 XII tr. mianowano go podoficerem zawodowym.

W lutym 1940 r. znalazł się w składzie kadrowego I dm. 30 V tr. został przydzielony do klucza kominowego por. Jana Falkowskiego, który bronił Cognac. Wyjechał tam dzień później. 1 VI tr. otrzymał awans do stopnia plutonowego.

Po kampanii francuskiej dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie został oddelegowany do 5 OTU. 10 IX 1940 r. przydzielono go do 303 dm. Pierwszy lot bojowy w jednostce wykonał 14 IX tr. 15 IX tr. wraz z sierż. Mirosławem Wojciechowskim zgłosił zestrzelenie Do 17. Jednak podczas drugiego lotu tego dnia sam został zestrzelony i ratował się skokiem ze spadochronem. Rankiem 25 IX tr., lądując po wykonaniu zadania, zderzył się ze znajdującym się na lotnisku samochodem, ale nie odniósł obrażeń (jego samolot został uszkodzony). Następnego dnia w walce z niemiecką wyprawą bombową zameldował zestrzelenie do morza He 111.

Rankiem 27 IX 1940 r., gdy przygotowywał się do ataku na bombowce niemieckie 303 dm, został ostrzelany przez Me 109. Został wówczas trafiony w głowę i spadł wraz z samolotem na Holywych Farm niedaleko Cowden. Pośmiertnie odznaczono go KW. Jest pochowany na cmentarzu w Northwood. Jego o dwa lata starszy brat Marian również był absolwentem SPLdM i także przedostał się do Wielkiej Brytanii. Był radiooperatorem-strzelcem w 305 db i pod koniec 1943 r. zginął w wypadku podczas lotu treningowego. Na liście Bajana Tadeusz Andruszków I znalazł się na 210. pozycji z zapisem 1?-0-0.

Zwycięstwa wg listy Bajana

15 IX 1940 - ? Do 17

26 IX 1940 - He 111

Bibliografia

CAW WBH, CWL 1; CAW WBH, SPLdM; IPMS, III/6; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; IPMS, CWL Lyon; IPMS, Ewidencja; ORB 303; Belcarz 2002; Cumft, Kujawa 1989; Cynk 2000; Gretzyngier 2001; Gretzyngier et al. 2006; Hasiński 1981; Hasiński 1993; Kubit 2019; Łydżba 2011; Łydżba 2020-2021; Pawlak 1991; Pawlak 1992; Sikora 2018; Sojda, Śliżewski 2018; Sojda et al. 2012; Śliżewski 2010; Zieliński et al. 2010; Zieliński 2003; Krzystek; Myśliwcy; Niebieska; PAF; zbiory prywatne: rozmowa autora z Andrzejem Kubickim z 13 IV 2023 r.

Stanisław Andrzejewski

(1916-2002)

mjr WP, S/Ldr RAF

Urodził się 21 XI 1916 r. w Bielawach (pow. kutnowski, woj. warszawskie). Był synem rolnika Władysława i Bronisławy z d. Pawłowskiej. Miał troje młodszego rodzeństwa (w tym brata Mieczysława, który działał w konspiracji i został w 1944 r. w Łodzi zamordowany przez Gestapo). Do szkoły powszechnej uczęszczał w Holendrach Strzeleckich. W 1936 r. zdał maturę w Państwowym Gimnazjum Męskim im. Henryka Dąbrowskiego w Kutnie, a następnie zgłosił się jako ochotnik do wojska i wybrał służbę w lotnictwie. 21 IX 1936 r. rozpoczął w SPRP w Zambrowie kurs unitarny, po którego ukończeniu został 4 I 1937 r. przyjęty do SPRL w Dęblinie. 3 III tr. ukończył kurs teoretyczny i przeniesiono go do Sadkowa, gdzie odbywał kurs pilotażu. 11 IX tr. otrzymał awans do stopnia kaprala, a 21 IX tr. - plutonowego. SPRL ukończył 25 IX tr. Dwa dni później otrzymał przydział do 3 pl w Poznaniu i był przeniesiony do rezerwy. Zdecydował się na służbę zawodową i 1 X tr. został przydzielony do SPL. Od 5 IV do 10 VI 1939 r. uczestniczył w kursie pilotażu myśliwskiego w SP w Ułężu. 8 IV tr. awansowano go do stopnia sierżanta. 19 VI tr. został przydzielony na praktykę do 5 pl w Lidzie z przydziałem do 151 em. W składzie tej jednostki wziął udział w kampanii 1939 r. i osłaniał działania SGO "Narew". Jeszcze przed wybuchem wojny jednostka przeniosła się na lotnisko polowe w Bieli. 1 VIII tr. był promowany do stopnia oficerskiego (XII prom., lok. 128/173).

3 IX 1939 r. wykonywał w kluczu rozpoznanie za linią frontu i w drodze powrotnej kilka razy ostrzelał kolumnę samochodów niemieckich. 5 IX tr., lecąc w kluczu, otrzymał zadanie przechwycenia bombowców niemieckich przemieszczających się w kierunku Ostrołęki, Małkini i Ostrowi Mazowieckiej. Najpierw Polacy napotkali pojedynczy He 111 (prawdopodobnie z III./KG 27), który im umknął, a następnie nad Ostrowią zaatakowali rozpoznawczy Do 17. Andrzejewski nie doszedł do strzału, ponieważ zacięły mu się karabiny maszynowe. 8 IX tr. wraz z ppor. Wiktorem Szulcem wykonał rozpoznanie nad linią frontu i w rejonie Różana Polaków zaatakowały Me 109 z 2./JG 21. Piloci polscy zdołali im uciec. 11 IX 1939 r. wykonał samotny lot rozpoznawczy z zadaniem zlokalizowania kierunku uderzenia niemieckiego XIX KA. Podczas tego lotu został ostrzelany przez własne oddziały z ziemi i lądował przymusowo w Adamkowie, w wyniku czego rozbił samolot, natomiast sam nie odniósł obrażeń. Udało mu się dołączyć do swojej jednostki i 18 IX tr. przekroczył granicę rumuńską w rzucie kołowym 151 em.

We wrześniu 1939 r. wykonał dziewięć lotów bojowych. Znalazł się w "Wykazie nazwisk żołnierzy lotnictwa, którzy odznaczyli się w czasie wojny polsko-niemieckiej 1939 r.", gdyż wyróżniał się "bardzo dobrymi wynikami rozpoznania wykonywanego w ciężkich warunkach".

W Rumunii został internowany, ale udało mu się zbiec z obozu i uzyskać fałszywy paszport. W drugiej połowie października pełnił funkcję kuriera przemieszczającego się między ambasadą polską w Bukareszcie a obozami z internowanymi lotnikami. Na początku listopada wysłano go do Bałcziku, gdzie 5 XI 1939 r. zaokrętował się na statek Patris, którym dotarł na Maltę. Stamtąd wyruszył w kierunku Francji i 12 XI tr. dopłynął do Marsylii. Został skierowany do stacji zbornej w Lyonie. 4 III 1940 r. w grupie dowodzonej przez mjr. Czesława Krajewskiego został wysłany do Caen. Między 1 a 24 IV tr. przeszkolił się na samolotach myśliwskich w Étampes i powrócił do Caen. Po ataku niemieckim na Francję stanął na czele samorzutnie utworzonego klucza kominowego broniącego okolic tego miasta. Polacy nie wzięli udziału w walkach i przedostali się do Wielkiej Brytanii.

1 III 1941 r. otrzymał awans do stopnia porucznika. 16 VI tr. rozpoczął szkolenie w 60 OTU, po którym 14 VII tr. przydzielono go do 307 dmn. 1 III 1942 r. był awansowany do stopnia kapitana. W nocy z 3 na 4 V tr. podczas lotu wraz z radioobserwatorem sierż. Stanisławem Kaliszewskim zgłosił zestrzelenie Ju 88. Za ten sukces został odznaczony KW. W marcu 1943 r. ożenił się z arystokratką angielską Daphne Sibyl Hughes-Gibb. 20 V tr. przeszedł na odpoczynek do 51 OTU, gdzie był instruktorem. Do 307 dmn wrócił 7 XI tr. i objął dowództwo eskadry B. 21 XII tr. stanął na czele jednostki i dowodził nią do końca wojny. 24 IV 1945 r. podczas ataku na lotnisko niemieckie zgłosił zniszczenie stojącego na ziemi Fw 190. W 1945 r. został odznaczony VM. 1 II 1946 r. przeszedł z 307 dmn do sztabu 9 Grupy, gdzie był polskim oficerem łącznikowym.

Po wojnie pozostał w Wielkiej Brytanii i od 1947 r. służył w RAF, zajmował m.in. stanowisko dowódcy eskadry w 264 dm. W 1956 r. odszedł ze służby i został pilotem oraz kontrolerem lotów w BOAC. W 1969 r. przeszedł na emeryturę. Zmarł 9 X 2002 r. w Barnstaple i został pochowany w Northam. Na liście Bajana znalazł się na 330. pozycji z zapisem 1-0-0.

Zwycięstwa wg listy Bajana

3/4 V 1942 - Ju 88

Bibliografia

IPMS, III/5; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; IPMS, CWL Lyon; IPMS, Zeszyty ewidencyjne; IPMS, Ewidencja; IPMS, Wnioski; ORB 307; Belcarz 2002; Cynk 2000; Janczak 1997; Łydżba 2010; Pawlak 2002; Pawlak 1991; Pawlak 1992; Śliżewski 2010; Krzystek; Myśliwcy; Niebieska; PAF; zbiory prywatne: rozmowa autora ze Zbigniewem Charytoniukiem z 23 V 2022 r.

Eugeniusz Antolak

(1909-1997)

kpt. WP, F/Lt RAF

Urodził się 15 I 1909 r. w Warszawie. Był synem Józefa i Franciszki z d. Satłowskiej. W 1923 r. rozpoczął naukę w Państwowym Gimnazjum im. Księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie. W 1929 r. brał udział w pokazie polskiej olimpijskiej sekcji gimnastycznej w Orleanie. W 1930 r. zdał maturę i zgłosił się jako ochotnik do wojska. Nim rozpoczął służbę, wyjechał jako zawodnik na zlot wszechsłowiańskiego sokolstwa w Belgradzie. 15 X 1930 r. został wcielony do 18 pp w Skierniewicach na służbę próbną. 15 XI tr. rozpoczął kurs unitarny w SPP w Ostrowi Mazowieckiej. 19 marca 1931 r. otrzymał awans do stopnia starszego szeregowca, a 11 VIII tr. - kaprala. 12 VIII tr. był przeniesiony do SPL w Dęblinie, gdzie zameldował się 29 IX tr. 17 XII 1932 r. awansowano go do stopnia plutonowego, a 16 III 1933 r. - sierżanta. 10 VIII tr. promowano go do stopnia oficerskiego (VII prom., lok. 19/63) z przydziałem do 56 et z 5 pl w Lidzie. Między 11 IX a 6 X tr. uczestniczył w kursie szybowcowym w Ustjanowej. Po powrocie został zastępcą dowódcy pułkowego Plutonu Uzbrojenia oraz kierownikiem wychowania fizycznego 5 pl.

30 IV 1934 r. przeszedł do CWOL w Dęblinie, gdzie rozpoczął kurs pilotażu podstawowego. Po jego ukończeniu wrócił 30 X tr. do Lidy i doskonalił pilotaż w pułkowej eskadrze treningowej. 31 XII tr. został przeniesiony do 3 pl w Poznaniu, gdzie przydzielono go do 35 el. 16 VII 1935 r. rozpoczął kurs wyższego pilotażu w LSSiB w Grudziądzu. Po powrocie do Poznania został 1 X tr. przesunięty do 132 em. Od 11 III do 14 V 1937 r. uczestniczył w VI kursie instruktorów pilotażu w CWOL w Dęblinie. 19 III tr. otrzymał awans do stopnia porucznika. Między 22 V a 12 VI tr. ukończył kurs psychologiczno-pedagogiczny w warszawskim IBLL. W jego trakcie, 28 V tr., został przeniesiony do CWOL w Dęblinie, gdzie był instruktorem pilotażu w dywizjonie szkolnym. Między 16 VI a 17 VII tr. brał udział w kursie spadochronowym w Jabłonnie. 12 XI tr. objął funkcję dowódcy plutonu 1 esp w SPL w Dęblinie. Między 10 X a 12 XI 1938 r. ukończył VIII kurs instruktorów pilotażu przy SPRL w Sadkowie. 28 XII tr. został zastępcą dowódcy 3 esp w SPL, a 13 V 1939 r. - dowódcą plutonu w 5 esp w SPL.

1 IX 1939 r. osłaniał Dęblin przed atakami z powietrza. 2 IX tr. podczas bombardowania lotniska został trafiony odłamkiem w nogę. 4 IX tr. ewakuował się na południe i 17 IX tr. dotarł do Rumunii. Po uzyskaniu paszportu 21 X tr. przekroczył granicę jugosłowiańską, a 25 X tr. - grecką. 14 XI tr. zaokrętował się w Pireusie na statek Warszawa, na którego pokładzie 21 XI tr. dotarł do Marsylii. Został skierowany do stacji zbornej w Lyonie. W lutym 1940 r. przydzielono go do kadrowego II dm. 7 VI tr. wyjechał na front w kluczu por. Franciszka Skiby, by dołączyć do GC II/8. Polakom nie udało się jednak odnaleźć oddziału i 10 VI tr. wrócili do Lyonu. Następnego dnia ponownie wyruszył do jednostki frontowej - tym razem GC 1/55. Po kampanii francuskiej przedostał się do Wielkiej Brytanii.

Po przeszkoleniu w 5 OTU został 21 X 1940 r. przydzielony do 302 dm. 7 I 1941 r. przeszedł do bazy PSP w Blackpool. Pod koniec 1943 r. ponownie przeszkolił się w 41 OTU na sprzęcie brytyjskim i 13 III 1944 r. został przydzielony do 309 dmr. W 1945 r. był odznaczony KW, a 1 I 1946 r. - awansowany do stopnia kapitana.

Po wojnie zamieszkał w Cumberland w Wielkiej Brytanii. Zmarł w 1997 r.

Bibliografia

CAW WBH, I.481.A.1807, Por. zaw. Antolak Eugeniusz s. Józefa ur. 15 I 1909 r.; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; IPMS, CWL Lyon; IPMS, Zeszyty ewidencyjne; IPMS, Ewidencja; ORB 302; ORB 309; Belcarz 2002; Cynk 2000; Gretzyngier 2001; Król 1983; Król 1985; Pawlak 1991; Pawlak 2002; Śliżewski 2010; Śliżewski 2018; Krzystek; Myśliwcy; PAF.

Tadeusz Arabski

(1920-1986)

chor. WP

Urodził się 25 II 1920 r. w Brzesku (woj. krakowskie). Był synem Mieczysława i Heleny z d. Romańskiej. W Krakowie ukończył szkołę powszechną i sześć klas gimnazjalnych. Zgłosił się jako ochotnik do wojska i między 18 a 29 VIII 1936 r. zdawał egzaminy wstępne do SPLdM, po których zaliczeniu został 1 IX tr. przyjęty do I es. Między 1 IV a 29 IX 1938 r. przeszkolił się w pilotażu podstawowym, a 16 IV 1939 r. rozpoczął kurs wyższego pilotażu w SP w Ułężu. Po jego ukończeniu 1 VII tr. otrzymał przydział do 121 em z 2 pl w Krakowie. Dzień wcześniej był awansowany do stopnia starszego szeregowca.

Pod koniec sierpnia 1939 r. w składzie swojej jednostki przeniósł się na lotnisko polowe w Balicach. Rankiem 3 IX tr. wraz z kpr. Janem Kremskim patrolował w rejonie Kraków-Kalwaria i piloci dołączyli do walki, którą toczyli piloci III/2 dm z siedmioma He 111 z 1./KG 4 (bombowce niemieckie miały za zadanie atakowanie celów na liniach kolejowych między Bochnią a Tarnowem). Arabski z Kremskim zestrzeli wówczas jeden z He 111, który lądował przymusowo w pobliżu Gołuchowic koło Siewierza. Ogefr. Paul Kania i Gefr. Walter Dymek zdołali zbiec, natomiast przy wraku pozostali ranni Uffz. Walter Pfeiffer i Gefr. Heinz Haibach, którzy dostali się do niewoli. Zwycięstwo zapisano na konto Kremskiego i ppor. Franciszka Kozłowskiego (w rzeczywistości samolot ostrzelali trzej wspomniani piloci oraz plut. Antoni Markiewicz). Z powodu braku paliwa piloci lądowali przymusowo w rejonie Olkusza i po zatankowaniu nieznacznie uszkodzonego samolotu Arabski wrócił na lotnisko. 9 IX tr. wraz z sierż. Leopoldem Flankiem brał udział w walce z kilkoma Me 110 z 2./ZG 76, ale nie zgłaszał roszczeń do zwycięstwa.

Znalazł się w "Wykazie nazwisk żołnierzy lotnictwa, którzy odznaczyli się w czasie wojny polsko-niemieckiej 1939 r.", gdyż wyróżniał się "osobistą dzielnością w walce powietrznej z nieprzyjacielem".

18 IX 1939 r. przekroczył granicę rumuńską w Kutach, jednak zdecydował się na powrót do Polski, by wziąć udział w obronie Warszawy. Został zatrzymany przez Armię Czerwoną, ale udało mu się zbiec i pod koniec października przybył do rodziny w Krakowie. Na początku 1940 r. próbował przedostać się do Francji przez zieloną granicę, jednak ucieczka się nie powiodła i pozostał w kraju. W 1941 r. został wywieziony na roboty przymusowe do Linzu w Austrii. Rok później uciekł do Polski i wstąpił w szeregi AK. Działał w rejonie Wojnicza, Wielkiej Wsi i Zakliczyna. W 1944 r. Gestapo w Tarnowie skazało go zaocznie na karę śmierci, wrócił wówczas do Krakowa, gdzie był kierowcą w rozlewni piwa.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej był wcielony do LWP i po przeszkoleniu przydzielono go w kwietniu 1945 r. do 5 eł, gdzie wykonywał liczne loty łącznikowe na rzecz 1 Armii LWP. Za działalność wojenną został odznaczony VM, który przyznano mu w PRL. Po wojnie służył w 3 psz, a po demobilizacji był instruktorem w Szkole Pilotów i Mechaników w Ligocie Dolnej. W 1951 r. rozpoczął pracę przy budowie Nowej Huty, gdzie pracował początkowo w odlewni w Hucie im. Lenina, a następnie w nadzorze. Był aktywnym członkiem Aeroklubu Krakowskiego. Zmarł 11 I 1986 r. i jest pochowany w Krakowie.

Bibliografia

IPMS, III/2; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; Cynk 2000; Hasiński 1981; Hasiński 1993; Król 1973; Kubit 2019; Łydżba 2012; Markowski 1986; Pawlak 1991; Pawlak 1992; Niebieska; PAF.

Tadeusz Arentowicz

(1909-1941)

kpt. WP, S/Ldr RAF

Urodził się 19 IV 1909 r. w Sierpcu (woj. warszawskie). W 1930 r. był powołany do wojska i 11 VIII tr. rozpoczął kurs unitarny w SPP w Różanie. 1 X 1931 r. przeniesiono go do SPL w Dęblinie. 10 VIII 1933 r. został promowany do stopnia oficerskiego (VII prom., lok. 11/63) i przydzielony do 11 el w 1 pl w Warszawie. Między 15 III a 15 IX 1934 r. ukończył kurs pilotażu. Od 15 IV do 1 VII 1935 r. uczestniczył w kursie wyższego pilotażu w LSSiB w Grudziądzu. Po jego ukończeniu wrócił do 1 pl i 2 IX tr. został przesunięty z 11 el do 113 em. 6 IX tr. wyjechał na ćwiczenia letnie, z których powrócił 12 IX tr. 1 IV 1936 r. został oficerem technicznym 113 em. Od 8 do 14 X tr. był członkiem ekipy 1 pl, która brała udział w zawodach lotnictwa myśliwskiego w Grudziądzu. Od 2 do 22 I 1937 r. uczestniczył w kursie instruktorów narciarskich. Od 1 do 10 III tr. był słuchaczem III kursu psychologiczno-pedagogicznego dla instruktorów pilotażu w warszawskim LBLL, a po jego ukończeniu do 14 V tr. brał udział w VI kursie instruktorów pilotażu w CWOL w Dęblinie. 19 III tr. otrzymał awans do stopnia porucznika. 28 V tr. zapadła decyzja, że zostanie przeniesiony do CWOL, gdzie miał zostać instruktorem pilotażu w SPL. 5 VI tr. wyjechał na szkołę ognia do Brześcia nad Bugiem. 24 VI tr. przybył do CWOL w Dęblinie. 8 VIII tr. wyjechał do Ułęża, gdzie szkolił podchorążych w pilotażu. 15 III 1939 r. na krótki czas objął obowiązki dowódcy Eskadry Ćwiczebnej Pilotażu nr 3 w SPL. 19 VI tr. został mianowany p.o. dowódcą Eskadry Ćwiczebnej Pilotażu nr 3. Podczas służby w Dęblinie był kierownikiem sekcji sportów wodnych.

W pierwszych dniach września 1939 r. bronił Dęblina przed atakami Luftwaffe. Za tę działalność został przedstawiony do odznaczenia KW, ale wniosek ten został odrzucony. Po ewakuacji na południe 17 IX tr. przekroczył granicę rumuńską.

Po uzyskaniu fałszywego paszportu przedostał się do Jugosławii, a następnie do Grecji. 18 X 1939 r. zaokrętował się w Pireusie na statek Pułaski i 23 X tr. dopłynął do Marsylii. Trafił do stacji zbornej w Le Bourget. 15 III 1940 r. przeniesiono go do CWL w Lyonie. 24 III tr. został wysłany do Paryża na lotnisko Orly, by obsługiwać loty personelu latającego zatrudnionego w dowództwie PSP w Paryżu. Po zakończeniu kampanii francuskiej przedostał się do Wielkiej Brytanii.

Po przeszkoleniu w 55 OTU przydzielono go 9 XII 1940 r. do 303 dm. 20 II 1941 r. został dowódcą eskadry A. 20 III tr. otrzymał awans do stopnia kapitana. Od 13 IV do 4 V tr. pełnił obowiązki dowódcy 303 dm, po czym wrócił do dowodzenia eskadrą A. 25 VI tr. uczestniczył w operacji Circus 23 (eskorta bombowców atakujących lotnisko w Longuenesse) i po powrocie z zadania zgłosił uszkodzenie Me 109. 3 VII tr. stanął na czele 303 dm.

8 VII 1941 r. nie wrócił z osłony bombowców atakujących zakłady chemiczne Kuhlmanna w Chocques oraz elektrownię w Lille (Circus 40). Zakłada się, że zginął w morzu, ale nie można wykluczyć, że Arentowicz rozbił się niedaleko belgijskiego Koksijde i jako anonimowy pilot został pochowany na tamtejszym cmentarzu. Gdyby tak było, prawdopodobnie byłby ofiarą Oblt. Sigmunda Kahse z 1./JG 26. Pośmiertnie w 1941 r. został odznaczony KW. Na liście Bajana znalazł się na 418. pozycji z zapisem 0-0-1.

Zwycięstwa wg listy Bajana

25 VI 1941 - Me 109 uszk.

Bibliografia

CAW WBH, 1 PL; IPMS, Rozkazy d[owód]cy; IPMS, CWL Lyon; IPMS, Zeszyty ewidencyjne; IPMS, Ewidencja; IPMS, Wnioski; ORB 303; Belcarz 2002; Cumft, Kujawa 1989; Cynk 2000; Gretzyngier 2001; Gretzyngier et al. 2006; Pawlak 1991; Pawlak 2002; Sojda, Śliżewski 2018; Sojda et al. 2012; Śliżewski 2010; Śliżewski 2018; Śliżewski 2022; Krzystek; Myśliwcy; PAF.

Dalsza część w wersji pełnej

Wstęp

Porównanie potencjałów gospodarczych Polski i Niemiec oraz ich budżetów przeznaczanych na siły zbrojne w ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej uświadamia, że dysproporcje te były zbyt duże, by mówić o równorzędnych przeciwnikach. Przewaga techniczna oraz liczebna Luftwaffe nad polskim lotnictwem wojskowym w 1939 r. nie pozostawiała złudzeń, kto będzie kontrolował przestrzeń powietrzną podczas zbliżającego się konfliktu. Nawale powietrznej mogły przeciwstawić się - oprócz artylerii przeciwlotniczej - samoloty myśliwskie PZL P.11 i nieco starsze od nich PZL P.7. Były one efektem myśli konstrukcyjnej rodzimego przemysłu lotniczego i na początku lat trzydziestych XX w. miały doskonałe parametry, stawiające je w czołówce lotnictwa wojskowego na całym świecie. Jednak z powodu skokowego w tym czasie rozwoju lotniczej myśli technicznej straciły na wartości niespodziewanie i nadzwyczaj szybko.

Próba przeciwdziałania operacjom lotnictwa niemieckiego we wrześniu 1939 r. spoczęła w głównej mierze na barkach lotników siedzących za sterami wspomnianych maszyn, a ich wyszkolenie pozwalało na skuteczne starcia z samolotami Luftwaffe. Wydawałoby się, że walka ta jest z góry skazana na porażkę, jednak według oficjalnych danych myśliwcy polscy we wrześniu 1939 r. zniszczyli 125 samolotów wroga, prawdopodobnie zestrzelili kolejnych 10, a 13 innych zostało uznanych za uszkodzone1. Wynik ten odzwierciedla wysiłek pilotów, którzy na przestarzałym, gorszym od używanego przez wroga sprzęcie, przy problemach w zaopatrzeniu i przewadze liczebnej przeciwnika, próbowali powstrzymać Luftwaffe. Tym bardziej zatem należy docenić ten rezultat, a zwłaszcza nietuzinkowe umiejętności taktyczne i pilotażowe, które pozwoliły go osiągnąć. Jednocześnie należy podkreślić, że byli oni zbyt nieliczni, by skutecznie chronić polskie niebo i wywalczyć panowanie w powietrzu.

Kim zatem byli piloci myśliwscy, którzy we wrześniu 1939 r. przeciwstawili się niemieckiej nawale powietrznej? Mogli nimi zostać zarówno oficerowie, jak i podoficerowie, a warunkiem niezbędnym było ukończenie specjalnego kursu pilotażu, który początkowo odbywał się w Wyższej Szkole Pilotów w Grudziądzu, a po jej likwidacji, w 2 Pułku Lotniczym w Krakowie. Od 1927 r. szkolenie wróciło do Grudziądza. Utworzono tam bowiem wówczas Lotniczą Szkołę Strzelania i Bombardowania, w 1937 r. przekształconą w Szkołę Pilotażu2. W związku z zagrożeniem wojną z zachodu w marcu 1939 r. przeniesiono ją do Ułęża pod Dęblinem. Dopiero po ukończeniu wspomnianego kursu piloci byli kierowani do jednostek myśliwskich w poszczególnych pułkach lotniczych. Z reguły w literaturze szkolenie to miało się odbywać w ramach kursu wyższego pilotażu, podczas gdy w rzeczywistości miało one różne nazwy, np. kurs wyższego pilotażu myśliwskiego (1936 r.), kurs strzelania z samolotów myśliwskich (1937 r.) czy kurs specjalizacji myśliwskiej (1938 r.).

Droga do lotnictwa myśliwskiego kilku starszych stopniem oficerów była indywidualna. Na przykład płk Stefan Pawlikowski walczył w lotnictwie francuskim podczas I wojny światowej. Natomiast oficerowie w stopniu kapitana i w niższych rangach przebyli niemal identyczną drogę, której pierwszym szczeblem było ukończenie Szkoły Podchorążych Lotnictwa z siedzibą w Dęblinie. Lotnicy z ośmiu pierwszych promocji opuszczali szkołę w specjalizacji obserwatora i przeszkolenie w pilotażu przechodzili podczas służby w pułkach lotniczych. Dziewiąta promocja z 1936 r. w całości składała się natomiast z pilotów, którzy jeszcze w trakcie nauki w SPL ukończyli kurs w Grudziądzu. W kolejnych latach w trakcie nauki w Dęblinie podchorążowie byli dzieleni na obserwatorów i pilotów, a część tych ostatnich opuszczała mury uczelni ze specjalizacją myśliwską, zdobytą podczas szkolenia w Grudziądzu.

Od tej zasady były dwa wyjątki. Pierwszym byli abisyńczycy, czyli młodzi oficerowie innych broni, którzy zgłosili akces do lotnictwa i w ramach odbywającego się w dęblińskim Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa kursu aplikacyjnego byli szkoleni w pilotażu. Drugi stanowili oficerowie i podchorążowie rezerwy będący absolwentami Szkoły Podchorążych Rezerwy Lotnictwa w Sadkowie pod Radomiem. Był to wyjątek podwójny, ponieważ wspomniani piloci nie byli kwalifikowani na kurs w Grudziądzu, a tylko nieliczni przechodzili przeszkolenie myśliwskie w 3 pl w Poznaniu. Ponadto tylko rezerwiści, którzy byli absolwentami tego kursu, znaleźli się we wrześniu 1939 r. w jednostkach myśliwskich3.

Podoficerowie będący pilotami myśliwskimi wywodzili się przede wszystkim z żołnierzy służby zasadniczej, którą pełnili w pułkach lotniczych. Drogą selekcji wybierano wśród nich kandydatów na pilotów - wstępne szkolenie w pilotażu przechodzili w jednostkach macierzystych, a następnie byli wysyłani do Grudziądza. W 1936 r. ogłoszono też po raz pierwszy zaciąg do lotnictwa wśród podoficerów innych broni, którzy po przeniesieniu do oddziałów lotniczych przechodzili podobną drogę. Odrębną kategorię stanowili absolwenci Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, którzy po przydziale do pułków lotniczych byli kierowani na szkolenie w pilotażu na podobnych zasadach jak inni podoficerowie lotnictwa. Wyjątkiem był rocznik 1936/1939, którego czterdziestu uczniów rozpoczęło w kwietniu 1939 r. szkolenie w Szkole Pilotażu w Ułężu i w lipcu trafiło do jednostek myśliwskich (na front wyruszyli jedynie przydzieleni do pułków w Warszawie, Krakowie, Lidzie i we Lwowie).

Wybór pilotów, których życiorysy znalazły się w niniejszym opracowaniu, pozornie wydaje się prosty. Prace Jerzego Bogdana Cynka4 i Jerzego Pawlaka5, które na podstawie zachowanych archiwaliów podają wykazy myśliwców poszczególnych jednostek walczących we wrześniu 1939 r., są bowiem wielokrotnie powtarzane, co stwarza wrażenie wyczerpania tematu. Tymczasem konieczne są pewne korekty tych zestawień, które dotyczą zwłaszcza dywizjonu z Torunia oraz oddziałów powstałych samorzutnie na zapleczu frontu.

Obowiązującym w tym opracowaniu kryterium znalezienia się na liście pilotów myśliwskich walczących w 1939 r. w wypadku jednostek frontowych był przydział we wrześniu do jednego z dywizjonów lub do ścisłego dowództwa Brygady Pościgowej. Lotnik nie musiał brać bezpośredniego udziału w zmaganiach powietrznych, wystarczyło, że znajdował się w rezerwie. Uwzględnieni zostali także dowódcy jednostek, którzy zdecydowali się kierować nimi z ziemi (płk Stefan Pawlikowski i prawdopodobnie mjr Stanisław Morawski). Jednocześnie na liście zabrakło pilotów łącznikowych i członków sztabu Brygady Pościgowej, którzy nie brali bezpośredniego udziału w walkach powietrznych.

O wiele bardziej skomplikowana jest sprawa w wypadku jednostek powstałych samorzutnie we wrześniu 1939 r. Przede wszystkim nie jest znana ich pełna obsada personalna, a dotychczasowe wykazy były często bardziej życzeniowe niż zgodne z rzeczywistością. Dlatego w tej sytuacji kryterium był lot wykonany samolotem myśliwskim, który nie był zadaniem transportowym, a bojowym, operacyjnym lub rozpoznawczym - adekwatnym do wykonywanych przez pilotów z oddziałów frontowych6.

Z dotychczasowego wykazu pilotów III/4 Dywizjonu Myśliwskiego zostali usunięci natomiast absolwenci Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich. W 1939 r. byli oni wprawdzie przydzieleni do tej jednostki, ale przed wybuchem wojny przesunięto ich do pułkowej eskadry treningowej i nie wyruszyli na front. Zostali następnie ewakuowani do Warszawy, skąd część z nich przedostała się na Zachód, uciekając z oblężonej stolicy samolotami szkolnymi7. Jednocześnie w wykazie tej jednostki brakowało do tej pory ppor. Benedykta Zielińskiego, którego udział w walkach potwierdza dokument zdeponowany w archiwum londyńskim8.

Na podstawie zachowanych dokumentów można dziś stwierdzić, że we wrześniu 1939 r. polskiego nieba broniło 306 pilotów myśliwskich. Nie oznacza to jednak, że jest to liczba ostateczna. Może ona się zmienić, kiedy światło dzienne ujrzą nowe dokumenty, zwłaszcza te dotyczące jednostek powstałych na zapleczu frontu.

W literaturze przedmiotu biogramy polskich pilotów myśliwskich walczących podczas II wojny światowej ograniczają się do prac poświęconych lotnikom biorącym udział w Battle of Britain9 oraz asom, czyli myśliwcom mającym na swoim koncie co najmniej pięć oficjalnych zwycięstw odniesionych w powietrzu10. Warto też wspomnieć pozycje z biogramami lotników polskich, wśród których można znaleźć życiorysy pilotów myśliwskich11. Uzupełniają je strony internetowe, a wśród najbardziej wartościowych w tym zakresie należy wymienić witryny prowadzone przez Grzegorza Sojdę12 i Wojciecha Zmyślonego13. Podstawowe dane dotyczące lotników, którzy przedostali się do Wielkiej Brytanii, można odnaleźć w monumentalnej książce Anny i Tadeusza Krzystków14, którą uzupełnia i rozwija na stronie internetowej Piotr Hodyra15. W tym kontekście warto też wspomnieć Niebieską Eskadrę, witrynę o miejscach spoczynku rozsianych po całym świecie lotników polskich, gdzie czasem można znaleźć dodatkowe informacje o pochowanych16. Wiadomości o pilotach poległych podczas służby wojennej w Wielkiej Brytanii znajdują się w zasobach Commonwealth War Graves Commission (Komisja Grobów Wojennych Wspólnoty Narodów)17 w Maidenhead. Całość uzupełniają biografie niektórych pilotów18 oraz ich wspomnienia19.

W większości opracowań można zauważyć prawidłowość, że przedwojenne losy lotników są przedstawione w sposób powierzchowny, a fakty z ich życia nie zawsze są zgodne z rzeczywistością. W literaturze przedmiotu jest niewiele opracowań dotyczących lotników II Rzeczypospolitej (większość z nich dotyczy opisów samolotów, a nie losów personelu latającego), a tym bardziej brak takich, które przedstawiałyby szczegółowe biogramy20. Dlatego w niniejszej pracy sięgnięto do zdeponowanych w Centralnym Archiwum Wojskowym Wojskowego Biura Historycznego w Rembertowie rozkazów dziennych poszczególnych pułków lotniczych21 oraz szkół kształcących przyszłych lotników. Mimo że dokumentacja ta nie jest kompletna, pozwoliła przedstawić losy lotników w znacznie pełniejszy sposób, niż prezentowano je dotychczas. Wiedzę tę uzupełniają m.in. przedwojenne roczniki oficerskie i dzienniki personalne.

Podczas opracowywania losów pilotów we wrześniu 1939 r. wykorzystano przede wszystkim sprawozdania dowódców jednostek myśliwskich, które są zdeponowane w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie22. Właśnie opierając się na tej dokumentacji, swoje opracowania opublikowali Cynk23 i Pawlak24. Dalej poszedł historyk poznański Łukasz Łydżba, który rozbudował materiał, zestawiając dokonania lotników polskich z dokumentacją niemiecką oraz rozszerzając go o rozmowy z żyjącymi jeszcze świadkami wydarzeń25. Podobny kierunek obrał ostatnio Piotr Rapiński, ale jego prace dotyczące lotnictwa Armii "Łódź"26 - w kontekście niniejszego opracowania - nie wniosły do tematu niczego nowego. Uzupełnieniem tych materiałów jest pozycja autorstwa Juliusza Molskiego, który przez wiele lat badał miejsca zestrzeleń samolotów polskich, odtwarzając ich ostatnie loty i losy związanych z tymi wydarzeniami lotników27. Dodatkowo powinno się uwzględnić prace Mariusa Emmerlinga traktujące o działaniach Luftwaffe we wrześniu 1939 r.28 Należy także wspomnieć o znajdujących się w archiwum IPMS wnioskach odznaczeniowych lotników września 1939 r.29 Informacje o losach pilotów, którzy w 1939 r. dostali się do niewoli, pochodzą z archiwum Polskiego Czerwonego Krzyża.

W ikonografii wykorzystano natomiast badania Marka Rogusza, który ustalił, że we wrześniu 1939 r. 112 Eskadra Myśliwska z Brygady Pościgowej używała na swoich samolotach innego godła, niż podają dotychczasowe opracowania - zamiast walczącego koguta była nim salamandra30. Droga pilotów z Polski do Francji i Wielkiej Brytanii na przełomie 1939 i 1940 r. została przedstawiona na podstawie badań autora, który oparł się na zeszytach ewidencyjnych wypełnianych przez lotników po przekroczeniu granicy sojusznika31. Kwestie związane z pobytem lotników we Francji są odzwierciedleniem rozkazów Dowódcy Lotnictwa32 oraz rozkazów dziennych Centrum Wyszkolenia Lotnictwa w Lyonie33. Działalność bojową przedstawiono natomiast przy wykorzystaniu prac Bartłomieja Belcarza34 oraz autora niniejszego opracowania35. Ponieważ niektórzy lotnicy zostali w trakcie ewakuacji z Francji zatrzymani podczas przekraczania Pirenejów, po informacje na ich temat sięgnięto do Archivo General Militar de Guadalajara w Hiszpanii. Sprawy związane z przybyciem lotników polskich do Wielkiej Brytanii i ich pobytem tam w początkowym okresie stacjonowania znajdują się w rozkazach dziennych bazy Polskich Sił Powietrznych z Eastchurch36.

Stosunkowo najlepiej opracowany w historiografii lotnictwa polskiego okres Battle of Britain oparto na dwóch pracach najdokładniej omawiających to zagadnienie pod kątem indywidualnych działań poszczególnych pilotów. Są to opracowania Roberta Gretzyngiera37 oraz trójki autorów: Grzegorza Sojdy, Grzegorza Śliżewskiego i Piotra Hodyry38. Kolejne pół roku działalności polskiego lotnictwa myśliwskiego znalazło się w sferze zainteresowań autora niniejszego opracowania39, podobnie jak historia I Polskiego Skrzydła Myśliwskiego w 1941 r.40 Przy opracowaniu dalszych wojennych losów lotników oparto się przede wszystkim na ewidencji polskich pilotów myśliwskich41 oraz brytyjskich dziennikach działań (operations record book) poszczególnych dywizjonów42. Wiedzę tę uzupełniają mniej lub bardziej udane monografie poszczególnych dywizjonów43 oraz liczne książki i artykuły opisujące wybraną działalność lotnictwa polskiego44. Powojenne losy pilotów są potraktowane z mniejszą dozą szczegółowości, gdyż w większości wypadków nie były związane ze służbą wojskową.

Podczas zapisów miejsca urodzenia lotnika wszystkie powiaty i województwa podawane są według podziału administracyjnego obowiązującego w II Rzeczypospolitej od 1922 r. (tego typu zapisy znajdują się w oficjalnej dokumentacji personalnej prowadzonej w II RP, dlatego autor uznał, że są najbardziej adekwatne). Ich brak oznacza, że miasto było siedzibą powiatu lub województwa. Jeżeli miejsce urodzenia znajdowało się poza granicami II RP, podany został kraj, w którym lotnik przyszedł na świat. Natomiast wykaz zwycięstw powietrznych myśliwców polskich został podany według oficjalnej listy Bajana i czasem może się różnić (zwłaszcza w wypadku kampanii 1939 r. oraz kampanii francuskiej) od ustaleń opisanych w biogramie45. Kiedy w biogramie pilota pojawia się informacja o oficjalnych dokumentach związanych ze zwycięstwami powietrznymi, mowa jest właśnie o liście Bajana. Trzymanie się ścisłych zapisów tego dokumentu przekłada się także na zastosowanie w niniejszym opracowaniu nie zawsze zgodnych z rzeczywistością nazw samolotów niemieckich. W początkowych latach wojny Messerschmitt 109 nosił bowiem oficjalny skrót Bf 109, ale we wspomnianej liście Bajana konsekwentnie stosowany jest zapis Me 109. Aby nie wprowadzać zamieszania w używaniu dwóch różnych skrótów dotyczących tego samego samolotu, autor - mimo uznawania za właściwy zapisu Bf 109 - zdecydował się ujednolicić tekst w tym zakresie.

Czas awansu lotników podawany jest w opracowaniu według starszeństwa, a nie daty wydania rozkazu. Dlatego też piloci XII i XIII promocji SPL traktowani są jako oficerowie, a nie podchorążowie, gdyż zostali promowani do stopnia oficerskiego ze starszeństwem odpowiednio 1 VIII i 1 IX 1939 r. Ma to także odzwierciedlenie w wykazie pilotów przydzielonych do poszczególnych jednostek, gdzie oficerowie są przedstawiani w kolejności według starszeństwa (do tej pory w literaturze przedmiotu stosowano wykazy alfabetyczne). Warto przy tym zaznaczyć, że stopnie wojskowe podchorążych nie były równoznaczne z tymi otrzymywanymi przez podoficerów. Były bowiem stopniami tytularnymi, nadawanymi niezależnie od wakansu w stopniach przewidzianych etatami wojska. W szkołach podchorążych rezerwy uczniowie nosili dodatek do stopnia wojskowego z cenzusem, co wyróżniało ich jako żołnierzy, którzy zaliczyli egzamin maturalny46.

W wypadku lotników walczących w Wielkiej Brytanii w opracowaniu podawany jest także stopień brytyjski, ponieważ to on np. wyznaczał miejsce pilota w hierarchii jednostki, a także to od niego zależała np. wysokość otrzymywanego żołdu. Jednocześnie konieczne jest wyjaśnienie, że Polskie Siły Powietrzne nie były częścią Royal Air Force i stanowiły niezależną od RAF siłę, która jedynie działała w strukturach brytyjskich.

*

Praca ta nie powstałaby bez bezinteresownej pomocy osób, które wspomagały autora podczas zbierania materiałów i dzieliły się swoją wiedzą na temat losów opisywanych lotników. Szczególne podziękowania kieruję zwłaszcza do Łukasza Łydżby, który na potrzeby pracy udostępnił maszynopisy opracowań historii części jednostek polskich walczących we wrześniu 1939 r. i przekazał materiały niezbędne do ustalenia losów lotników w tym okresie. Nie mniejsze słowa uznania składam Zbigniewowi Charytoniukowi, niekwestionowanemu znawcy historii 5 Pułku Lotniczego w Lidzie, Rafałowi Bolczykowi, specjaliście od dziejów 6 Pułku Lotniczego we Lwowie oraz Remigiuszowi Gadaczowi, niestrudzonemu badaczowi historii lotnictwa II RP. Za wsparcie i pomoc podziękowania kieruję także do Grzegorza Sojdy, przyjaciela i towarzysza wielu wypraw z historią lotnictwa w tle, oraz Marcina Arbuza, Andrzeja Kubickiego, Wiesława Kaczmarczyka, Wojciecha Zmyślonego, Wojtka Matusiaka, Piotra Sikory, Roberta Gretzyngiera, Pawła Tulińskiego (który udostępnił zdjęcia odznak lotniczych ze swoich zbiorów), Wiesława Grudniaka, Jana Ambroziaka, Andrzeja Możejki, Łukasza Gredysa, Franciszka Grabowskiego, Marty Wiśnickiej i Borysa Pieńkowskiego, a także do znawców dziejów lotnictwa bombowego - Piotra Hodyry i Grzegorza Korcza, bez których wiedzy wielokrotnie znalazłbym się w ślepym zaułku. Wyrazy wdzięczności składam także rodzinom lotników, którzy podzielili się ze mną informacjami o swoich najbliższych, dzięki czemu praca nie jest oparta wyłącznie na archiwaliach. Tradycyjnie podziękowania za wyrozumiałość i wsparcie kieruję do żony Joanny.

Polskie jednostki myśliwskie we wrześniu 1939 r.

Lotnictwo Naczelnego Wodza

Brygada Pościgowa

dowódca - płk pil. Stefan Pawlikowski zastępca - ppłk pil. Leopold Pamuła szef sztabu - mjr dypl. pil. Eugeniusz Wyrwicki

III/1 Dywizjon Myśliwski

dowódca - kpt. Zdzisław Krasnodębski oficer taktyczny - por. Arsen Cebrzyński

111 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Gustaw Sidorowicz zastępca - por. Wojciech Januszewicz piloci: ppor. Jerzy Palusiński, Janusz Łabicki, Mirosław Ferić, Mieczysław Rozwadowski, Zbigniew Janicki, Janusz Maciński, Władysław Drecki sierż. Jan Kołcoń kpr. Stanisław Karubin, Eugeniusz Szaposznikow st. szer. Bogdan Cichocki, Henryk Szope, Stefan Wójtowicz, Kazimierz Wünsche

112 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Tadeusz Opulski zastępca - por. Stefan Okrzeja piloci: por. Wacław Łapkowski ppor. Wiktor Strzembosz, Jan Daszewski, Witold Łokuciewski, Władysław Nowakowski, Antoni Polek, Janusz Marciniak plut. Ludwik Lech kpr. Ryszard Górecki, Karol Krawczyński, Jan Musiał st. szer. Paweł Gallus, Leon Nowak, Zygmunt Rozworski, Władysław Wieraszka

IV/1 Dywizjon Myśliwski

dowódca - kpt. Adam Kowalczyk oficer taktyczny - por. Aleksander Gabszewicz

113 Eskadra Myśliwska

dowódca - por. Wieńczysław Barański zastępca - ppor. Jan Borowski piloci: ppor. Hieronim Dudwał, Stanisław Zatorski, Włodzimierz Klawe, Rajmund Kalpas, Henryk Stefankiewicz, Janusz Szaykowski, Jerzy Radomski plut. Kazimierz Sztramko kpr. Michał Cwynar, Mieczysław Kazimierczak st. szer. Mieczysław Adamek, Zdzisław Horn, Stefan Krzyżagórski, Jan Lipiński

114 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Juliusz Frey zastępca - por. Jerzy Szałowski piloci: ppor. Tadeusz Sawicz, Stanisław Szmejl, Tadeusz Szumowski, Marian Szalewicz, Włodzimierz Miksa, Zbigniew Wróblewski, Bogusław Mierzwa, Roman Stoga plut. Władysław Kiedrzyński kpr. Czesław Bielecki, Andrzej Niewiara st. szer. Benedykt Dąbrowski, Józef Kędziora, Bolesław Olewiński, Jerzy Zieliński

123 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Mieczysław Olszewski zastępca - ppor. Erwin Kawnik piloci: ppor. Feliks Szyszka, Stanisław Chałupa, Jerzy Czerniak, Antoni Danek, Władysław Bożek, Stanisław Czternastek, Tadeusz Kratke kpr. Henryk Flame, Stanisław Widlarz st. szer. Eugeniusz Nowakiewicz, Stanisław Zięba

Lotnictwo armijne

Lotnictwo Armii "Kraków"

III/2 Dywizjon Myśliwski

dowódca - kpt. Mieczysław Medwecki oficer taktyczny - kpt. Walerian Jasionowski

121 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Tadeusz Sędzielowski zastępca - ppor. Wacław Król piloci: ppor. Tadeusz Nowak, Tadeusz Kawalecki, Władysław Gnyś, Franciszek Surma, Ryszard Koczor, Władysław Chciuk sierż. Leopold Flanek kpr. Jan Kremski, Piotr Zaniewski st. szer. Tadeusz Arabski, Marian Futro

122 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Mieczysław Wiórkiewicz zastępca - ppor. Edward Pilch piloci: ppor. Bronisław Skibiński, Włodzimierz Samoliński, Franciszek Kozłowski, Władysław Grudziński, Bolesław Własnowolski plut. Władysław Majchrzyk, Antoni Markiewicz kpr. Paweł Kowala, Mieczysław Parafiński, Adolf Pietrasiak st. szer. Tadeusz Krieger, Edward Uchto

Lotnictwo Armii "Poznań"

III/3 Dywizjon Myśliwski

dowódca - mjr Mieczysław Mümler oficer taktyczny - por. Kazimierz Wiśniewski

131 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Jerzy Zaremba piloci: por. Zbigniew Moszyński ppor. Włodzimierz Gedymin, Leszek Grzybowski, Florian Kortus, Mirosław Nowak, Alfons Kabat, Jerzy Salski ppor. rez. Zbigniew Rowiński, Aleksander Wróblewski pchor. rez. Bolesław Rychlicki kpr. Tomasz Gabriel, Brunon Kroczyński, Romuald Żerkowski

132 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Franciszek Jastrzębski piloci: ppor. Henryk Bibrowicz, Mikołaj Gudelis-Kostecki, Paweł Łuczyński, Jan Pudelewicz, Kazimierz Olewiński, Stefan Wapniarek, Jan Maliński, Bohdan Anders, Witold Jaroszka ppor. rez. Jerzy Łazowski, Józef Czachowski kpr. Wawrzyniec Jasiński, Władysław Kuik, Stanisław Matuszak, Kazimierz Mazur, Bronisław Raszewski, Leon Skarbecki

Lotnictwo Armii "Pomorze"

III/4 Dywizjon Myśliwski

dowódca - kpt. Florian Laskowski oficer taktyczny - por. Franciszek Skiba

141 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Tadeusz Rolski piloci: por. Marian Pisarek ppor. Władysław Urban, Edward Jankowski, Władysław Różycki, Lech Lachowicki-Czechowicz, Franciszek Czajkowski, Zdzisław Langhamer, Zygmunt Drybański kpr. Jan Budziński, Józef Jeka, Benedykt Mielczyński, Władysław Wiśniewski

142 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Mirosław Leśniewski piloci: por. Wacław Wilczewski, Jerzy Słoński-Ostoja por. rez. Stanisław Zieliński ppor. Paweł Zenker, Jan Czapiewski, Stanisław Skalski, Stanisław Kogut, Leon Jaugsch, Karol Pniak, Benedykt Zieliński kpr. Zygmunt Klein, Antoni Łysek, Jan Śmigielski, Ludwik Weywer, Stanisław Wieprzkowicz, Mirosław Wojciechowski

Lotnictwo Armii "Modlin"

III/5 Dywizjon Myśliwski

dowódca - mjr Edward Więckowski oficer taktyczny - por. Kazimierz Woliński

152 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Włodzimierz Łazoryk zastępca - por. Marian Imiela piloci: ppor. Anatol Piotrowski, Jan Bury-Burzymski, Mieczysław Babiański, Mieczysław Waszkiewicz, Stanisław Kędzierski plut. Marian Bełc kpr. Stanisław Brzeski, Antoni Joda, Aleksander Popławski st. szer. Mieczysław Popek

Lotnictwo SGO "Narew"

151 Eskadra Myśliwska

dowódca - por. Józef Brzeziński oficer techniczny - ppor. Zygmunt Kinel piloci: por. Marian Wesołowski ppor. Wiktor Szulc, Jan Grzech, Józef Bondar, Marian Łukaszewicz, Zygmunt Słomski, Michał Andruszko, Stanisław Andrzejewski kpr. Czesław Cichoń, Eugeniusz Hoffman, Tadeusz Kawałkowski st. szer. Michał Brzezowski, Bronisław Kościk, Ryszard Lewczyński, Henryk Marchewicz

Lotnictwo Armii "Łódź"

III/6 Dywizjon Myśliwski

dowódca - mjr Stanisław Morawski oficer taktyczny - por. Tadeusz Jeziorowski

161 Eskadra Myśliwska

dowódca - kpt. Władysław Szcześniewski piloci: por. Władysław Göttel ppor. Marian Trzebiński, Kazimierz Rębalski, Jan Dzwonek, Tadeusz Koc, Edward Kramarski, Piotr Ruszel, Andrzej Malarowski, Wiesław Choms plut. Marian Domagała, Franciszek Prętkiewicz kpr. Feliks Gmur, Antoni Seredyn st. szer. Karol Sumara, Stanisław Węgliński

162 Eskadra Myśliwska

dowódca - por. Bernard Groszewski piloci: por. Jan Wiśniewski ppor. Zdzisław Zadroziński, Czesław Główczyński, Zbigniew Szubert, Franciszek Kornicki, Antoni Dzięgielewski, Ryszard Łopacki kpr. Kazimierz Kobusiński, Jan Malinowski, Jan Rogowski, Zdzisław Urbańczyk st. szer. Tadeusz Andruszków I, Tadeusz Andruszków II, Zbigniew Brzeźniak, Michał Krzyszowski

Jednostki powstałe samorzutnie

Szkoła Pilotażu w Ułężu

dowódca - kpt. Stanisław Brzezina piloci: por. Piotr Ozyra, Michał Stęborowski, Stefan Witorzeńć, Henryk Szczęsny, Kazimierz Bursztyn, Lew Kuryłowicz, Władysław Nowak, Walerian Żak, Marian Duryasz ppor. Piotr Ostaszewski, Józef Górski, Witold Dobrzyński, Janusz Żurakowski, Włodzimierz Karwowski, Witold Jander, Tadeusz Kumiega plut. Wacław Giermer, Marian Wędzik kpr. Stanisław Duszyński

Instruktorzy CWL 1 Dęblin w Ułężu

kpt. Antoni Wczelik por. Witold Urbanowicz, Tadeusz Arentowicz ppor. Marian Chełmecki kpr. Zdzisław Górecki, Tadeusz Nastorowicz, Antoni Siudak

3 Eskadra Pilotażu SPL w Dęblinie

dowódca - kpt. Jan Czerny por. Eugeniusz Antolak, por. Tadeusz Czerwiński ppor. Dominik Fengler plut. Wacław Bernatowicz, Antoni Głowacki, Paweł Mokwa, Lucjan Szempliński, Józef Zalewski des. Jaroslav Vyhnis

Eskadra Osłonowa z Wielicka

kpt. Piotr Łaguna por. Henryk Szczęsny ppor. Władysław Walendowski, Tadeusz Kumiega, Eugeniusz Horbaczewski, Roman Hrycak, Marceli Neyder, Eugeniusz Fiedorczuk, Józef Pukło, Witold Domański, Jerzy Schmidt, Jan Preihs, Stanisław Czarnecki

Oddział Lotnictwa Myśliwskiego w Świdniku

dowódca - kpt. Jerzy Orzechowski pchor. rez. Aleksander Narucki

Klucz obrony Bazy nr 5 w Lidzie

kpt. Kazimierz Kuzian ppor. rez. Jerzy Bandrowski plut. Władysław Borys kpr. Józef Głuchowski, Zygmunt Popławski, Adam Różycki

Eskadra KOP

por. Robert Janota, Franciszek Małecki

Zespół Lotniczy Dowództwa Obrony Warszawy

kpr. Stanisław Rochmiński

Baza nr 4 w Toruniu

plut. Kazimierz Waśkiewicz

Wykaz skrótów

AACU - Anti-Aircraft Cooperation Unit (Oddział Współpracy z Obroną Przeciwlotniczą)

AAEE - Aircraft and Armament Experimental Establishment (Ośrodek Doświadczalny Samolotów i Uzbrojenia)

AAN - Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AAS - Air Armament School (Szkoła Uzbrojenia Lotniczego)

ADF - Air Delivery Flight (Eskadra Dostawcza Samolotów)

ADGB - Air Defence of Great Britain (Obrona Powietrzna Wielkiej Brytanii)

AFDU - Air Fighting Development Unit (Oddział Rozwoju Walki Powietrznej)

AGS - Air Gunner School (Szkoła Strzelców Pokładowych)

AK - Armia Krajowa

APC - Armament Practice Camp (Jednostka Szkolenia Ogniowego)

BAFO - British Air Force of Occupation (Brytyjskie Okupacyjne Siły Powietrzne)

BB - Brygada Bombowa

BCh - Bataliony Chłopskie

BKZ - Brązowy Krzyż Zasługi

BLOW - Batalion Lotniczy Obrony Warszawy

BP - Brygada Pościgowa

bsap - batalion saperów

CAW - Centralne Archiwum Wojskowe w Rembertowie

CBE - Commander Order of the British Empire (Krzyż Komandorski Orderu Imperium Brytyjskiego, III kl.)

CdG - Croix de Guerre (francuski Krzyż Wojenny)

CGS - Central Gunner School (Centralna Szkoła Strzelania)

CSPPL - Centralna Szkoła Podoficerów Pilotów Lotnictwa

CSS - Combat Support Squadron (Dywizjon Wsparcia Bojowego)

CWA - Centrum Wyszkolenia Artylerii

CWL - Centrum Wyszkolenia Lotnictwa

CWOL - Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa

CWPiech - Centrum Wyszkolenia Piechoty

CWPL - Centrum Wyszkolenia Podoficerów Lotnictwa

CWSap - Centrum Wyszkolenia Saperów

CZL - Centralne Zakłady Lotnicze

db - dywizjon bombowy

DFC - Distinguished Flying Cross (brytyjski Zaszczytny Krzyż Lotniczy)

DFM - Distinguished Flying Medal (brytyjski Zaszczytny Medal Lotniczy)

DL - dywizja lekka

dm - dywizjon myśliwski

dmn - dywizjon myśliwski nocny

dmr - dywizjon myśliwsko-rozpoznawczy

Do - Dornier

DP - dywizja piechoty

DPG - dywizja piechoty górskiej

DSO - Distinguished Service Order (brytyjski Order Zaszczytnej Służby)

dt - dywizjon transportowy

dwa - dywizjon współpracy z armią

eb - eskadra bombowa

EFTS - Elementary Flying Training School (Szkoła Pilotażu Początkowego)

el - eskadra liniowa

eł - eskadra łącznikowa

em - eskadra myśliwska

eo - eskadra obserwacyjna

er - eskadra rozpoznawcza

ErpGr - Erprobungsgruppe (niemiecka jednostka testująca w walce nowe modele samolotów)

es - eskadra szkolna

esp - eskadra szkolna pilotażu

et - eskadra towarzysząca

ETPS - Empire Test Pilots' School (Imperialna Szkoła Pilotów Doświadczalnych)

ew - eskadra wywiadowcza

F/Lt - Flight Lieutenant (kapitan RAF)

F/O - Flying Officer (porucznik RAF)

F/Sgt - Flight Sergeant (starszy sierżant RAF)

FC - Fighter Command (lotnictwo myśliwskie RAF)

FG - Fighter Group (amerykańska jednostka myśliwska)

FIS - Flying Instructors School (Szkoła Instruktorów Pilotażu)

Frhr - Fähnrich (niemiecki kandydat na oficera)

Fw - Focke-Wulf

Fw. - Feldwebel (sierżant Luftwaffe)

G/Cpt - Group Captain (pułkownik RAF)

GC - Groupe de Chasse (francuski dywizjon myśliwski)

Gefr. - Gefreiter (starszy szeregowy Luftwaffe)

GenOb - General Obest (generał pułkownik Luftwaffe)

GSU - Group Support Unit (Jednostka Wsparcia Grupy RAF)

gt - Grupa Transportowa

He - Heinkel

Hptm. - Hauptmann (kapitan Luftwaffe)

Hs - Henschel

IBTL - Instytut Badań Technicznych Lotnictwa

IPMS - Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie

ITL - Instytut Techniczny Lotnictwa

JG - Jagdgeschwader (Pułk Myśliwski Luftwaffe)

Ju - Junkers

KA - Korpus Armijny

KG - Kampfgeschwader (Pułk Bombowy Luftwaffe)

KK - Korpus Kadetów

kpr. - kapral

kpt. - kapitan

KW - Krzyż Walecznych

LG - Lehrgeschwader (Pułk Szkolny Luftwaffe)

lok. - lokata (lokata na roku / liczba absolwentów)

LSSiB - Lotnicza Szkoła Strzelania i Bombardowania

Lt. - Leutnant (podporucznik Luftwaffe)

LWP - ludowe Wojsko Polskie

Maj. - Major (major Luftwaffe)

MDLot - Morski Dywizjon Lotniczy

Me - Messerschmitt

mjr - major

nadt. - nadterminowy

Oblt. - Oberleutnant (porucznik Luftwaffe)

obs. - obserwator

Obstlt. - Oberstleutnant (podpułkownik Luftwaffe)

Ofw. - Oberfeldwebel (starszy sierżant Luftwaffe)

OPL - obrona przeciwlotnicza

OSP - Oficerska Szkoła Pilotów

OTU - Operational Training Unit (Jednostka Szkolenia Operacyjnego)

P/O - Pilot Officer (podporucznik RAF)

pac - pułk artylerii ciężkiej

pal - pułk artylerii lekkiej

pap - pułk artylerii polowej

PFT - Polish Fighting Team (Cyrk Skalskiego)

pkaw - pułk kawalerii

pl - pułk lotniczy

PL WBPM - Pluton Lotniczy Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej

plm - pułk lotnictwa myśliwskiego

plotm - pułk lotniczy myśliwski

plsz - pułk lotnictwa szturmowego

plut. - plutonowy

płk - pułkownik

pm - pułk myśliwski

Po - Polikarpow

por. - porucznik

pp - pułk piechoty

pp Leg. - pułk piechoty legionów

PPL - Polowy Port Lotniczy

ppłk - podpułkownik

ppor. - podporucznik

psap - pułk saperów

psk - pułk strzelców kresowych

pskan - pułk strzelców kaniowskich

PSM - Polskie Skrzydło Myśliwskie

PSP - Polskie Siły Powietrzne

pspodh - pułk strzelców podhalańskich

PSzM - Polska Szkoła Myśliwska

pszwol - Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich

puł - pułk ułanów

PW - Politechnika Warszawska

PWLotn - Przysposobienie Wojskowe Lotnicze

PWoj - Przysposobienie Wojskowe

PWS - Podlaska Fabryka Samolotów

PZL - Państwowe Zakłady Lotnicze

RAF - Royal Air Force

RNZAF - Royal New Zealand Air Force

RPA - Republika Południowej Afryki

RS - Radio School (brytyjska jednostka szkoląca w radiolokacji, nazwa obowiązująca od 1943 r. - wcześniej SS)

RSU - Repair & Salvage Unit (Ruchomy Warsztat Napraw i Ratownictwa Technicznego)

S/Ldr - Squadron Leader (major RAF)

SE - Service Echelon (Eszelon Serwisowy)

SEB - Samodzielna Eskadra Bombowa

SFIS - Supplementary Flying Instructors School (Uzupełniająca Szkoła Instruktorów Powietrznych)

SFTS - Service Flying Training School (Szkoła Pilotażu Podstawowego)

SGO - Samodzielna Grupa Operacyjna

Sgt - Sergeant (sierżant RAF)

sierż. - sierżant

SKZ - Srebrny Krzyż Zasługi

SM - Skrzydło Myśliwskie

SP - Szkoła Pilotażu

SPArt - Szkoła Podchorążych Artylerii

SPdP - Szkoła Pilotażu dla Podoficerów

SPL - Szkoła Podchorążych Lotnictwa

SPL GT - Szkoła Podchorążych Lotnictwa - Grupa Techniczna

SPLdM - Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich

SPŁącz - Szkoła Podchorążych Łączności

SPMW - Szkoła Podchorążych Marynarki Wojennej

SPP - Szkoła Podchorążych Piechoty

SPPdM - Szkoła Podoficerów Piechoty dla Małoletnich

SPPdP - Szkoła Podchorążych Piechoty dla Podoficerów

SPPL - Szkoła Podoficerów Pilotów Lotnictwa

SPR - Szkoła Podchorążych Rezerwy

SPRArt - Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii

SPRKaw - Szkoła Podchorążych Rezerwy Kawalerii

SPRL - Szkoła Podchorążych Rezerwy Lotnictwa

SPRL GT - Szkoła Podchorążych Rezerwy Lotnictwa - Grupa Techniczna

SPRŁącz - Szkoła Podchorążych Rezerwy Łączności

SPRP - Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty

SPRSap - Szkoła Podchorążych Rezerwy Saperów

SPRWL - Szkoła Podchorążych Rezerwy Wojsk Lotniczych

SPSap - Szkoła Podchorążych Saperów

SS - Signals School (brytyjska jednostka szkoląca w radiolokacji, nazwa obowiązująca do 1943 r., później RS)

st. szer. - starszy szeregowiec

StG - Stukageschwader (Pułk Lotnictwa Bombowego Nurkowego Luftwaffe)

szer. - szeregowiec

szpl - samodzielny zapasowy pułk lotniczy

TNA - The National Archives w Kew

USAAF - Siły Powietrzne USA

USRR - Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka

VM - Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari

W/Cdr - Wing Comander (podpułkownik RAF)

W/O - Warrant Officer (chorąży RAF)

WKS - Wojskowy Klub Sportowy

WSL - Wyższa Szkoła Lotnictwa

WSPil - Wyższa Szkoła Pilotów

WSWoj - Wyższa Szkoła Wojenna

ZG - Zerstörergeschwader (Pułk Lotnictwa Niszczycielskiego Luftwaffe)

ZKZ - Złoty Krzyż Zasługi

ZPA - Związek Południowej Afryki (od 1961 r. Republika Południowej Afryki)

zpp - zapasowy pułk piechoty ZWKS - Związek Wojskowych Klubów Sportowych

Wykaz skrótów bibliograficznych

Archiwa

(materiały, które znajdują się w bibliografiach co najmniej dwóch pilotów)

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego, Rembertów (CAW WBH)

CAW WBH, 1 PL - CAW WBH, I.323.1.12-20, Rozkazy dzienne 1 Pułku Lotniczego w Warszawie 1935-1939.

CAW WBH, 2 PL - CAW WBH, I.323.2.4-8, Rozkazy dzienne 2 Pułku Lotniczego w Krakowie, 1933-1937.

CAW WBH, 3 PL - CAW WBH, I.323.3.10-13, Rozkazy dzienne 3 Pułku Lotniczego w Poznaniu, 1937-1939.

CAW WBH, 4 PL - CAW WBH, I.323.4.5-8, 10-11, Rozkazy dzienne 4 Pułku Lotniczego w Toruniu, 1933-1938.

CAW WBH, CWL 1 - CAW WBH, I.340.49.10-16, Rozkazy dzienne Centrum Wyszkolenia Lotnictwa nr 1, 1936-1939.

CAW WBH, LSSiB - CAW WBH, I.340.51.10-14, Rozkazy dzienne Szkoły Pilotażu (Lotniczej Szkoły Strzelania i Bombardowania), 1935-1939.

CAW WBH, SPLdM - CAW WBH, I.340.53.10-15, Rozkazy dzienne Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, 1936-1938.

Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Londyn (IPMS)

IPMS, III/1 - IPMS, LOT.A.II.12/1a-1, Działalność III Dyonu Myśliwskiego 1. Pułku Lotniczego w kampanii 1939 r. w Polsce.

IPMS, IV/1 - IPMS, LOT.A.II.13/1a/12-1, A. Kowalczyk, Sprawozdanie uzupełniające.

IPMS, III/2 - IPMS, LOT.A.II. 14/1a/3, W. Jasionowski, Sprawozdanie z działań bojowych krakowskiego III/2 Dyw[izjonu] Myśl[iwskiego].

IPMS, III/3 - IPMS, LOT.A.II.18/1a, M. Mümler, Dziennik działania Dyonu III/3.

IPMS, III/4 - IPMS, LOT.A.II.15/1a/14, T. Rolski, Sprawozdanie z działalności III/4 P[ułku] Lotn[iczego] w czasie od 31 VIII do 18 IX 1939 r.

IPMS, III/5 - IPMS, LOT. A.II/6/1a/1, E. Więckowski, Sprawozdanie z działań wojennych III/5 Dywizjonu Myśliwskiego.

IPMS, III/6 - IPMS, LOT. A.II/17/1a/, S. Morawski, Sprawozdanie z przebiegu działań wojennych III/6 Pułku Lotniczego.

IPMS, Rozkazy d[owód]cy - IPMS, LOT.A.IV. 1/15, Rozkazy Dowódcy Lotnictwa 1940.

IPMS, CWL Lyon - IPMS, Centrum Wyszkolenia Lotnictwa w Lyonie, LOT.A.IV. 3/6a-e, Rozkazy dzienne.

IPMS, Zeszyty ewidencyjne - IPMS, Zeszyty ewidencyjne wypełnione po przybyciu do Francji, LOT.A.IV.23-47.

IPMS, Ewidencja - IPMS, LOT.A.V.1/XXIV, Ewidencja pilotów myśliwskich 1940-1945.

IPMS, Eastchurch - IPMS, Centrum Lotnictwa Polskiego w Anglii, LOT.A.V. 14/21, Rozkazy dzienne, 1940 r.

IPMS, PSzM - IPMS, LOT.A.V. 56, Kronika Polskiej Szkoły Myśliwskiej od powstania w Anglii, 1 III 1941 r.

IPMS, Wnioski - IPMS, A.XII.85/171, Wnioski żołnierzy lotnictwa za kampanię 1939 r.

The National Archives, Kew (TNA)

ORB 3 - TNA, AIR 27/32, ORB 3.

ORB 17 - TNA, AIR 27/235, ORB 17.

ORB 23 - TNA, AIR 27/287, ORB 23.

ORB 24 - TNA, AIR 27/294, ORB 24.

ORB 32 - TNA, AIR 27/360, ORB 32.

ORB 43 - TNA, AIR 27/442, ORB 43.

ORB 46 - TNA, AIR 27/460, ORB 46.

ORB 56 - TNA, AIR 27/529, ORB 56.

ORB 65 - TNA, AIR 27/594, ORB 65.

ORB 72 - TNA, AIR 27/624, ORB 72.

ORB 74 - TNA, AIR 27/641, ORB 74.

ORB 87 - TNA, AIR 27/712, ORB 87.

ORB 91 - TNA, AIR 27/738, ORB 91.

ORB 92 - TNA, AIR 27/744, ORB 92.

ORB 111 - TNA, AIR 27/866, ORB 111.

ORB 112 - TNA, AIR 27/873, ORB 112.

ORB 116 - TNA, AIR 27/901, ORB 116.

ORB 122 - TNA, AIR 27/915, ORB 122.

ORB 145 - TNA, AIR 27/985, ORB 145.

ORB 151 - TNA, AIR 27/1018, ORB 151.

ORB 152 - TNA, AIR 27/1025, ORB 152.

ORB 182 - TNA, AIR 27/1135, ORB 182.

ORB 213 - TNA, AIR 27/1315, ORB 213.

ORB 222 - TNA, AIR 27/1371, ORB 222.

ORB 225 - TNA, AIR 27/1398, ORB 225.

ORB 234 - TNA, AIR 27/1439, ORB 234.

ORB 238 - TNA, AIR 27/1453, ORB 238.

ORB 242 - TNA, AIR 27/1471, ORB 242.

ORB 245 - TNA, AIR 27/1481, ORB 245.

ORB 249 - TNA, AIR 27/1498, ORB 249.

ORB 253 - TNA, AIR 27/1511, ORB 253.

ORB 257 - TNA, AIR 27/1526, ORB 257.

ORB 258 - TNA, AIR 27/1530, ORB 258.

ORB 286 - TNA, AIR 27/1621, ORB 286.

ORB 289 - TNA, AIR 27/1625, ORB 289.

ORB 300 - TNA, AIR 27/1657, ORB 300.

ORB 301 - TNA, AIR 27/1660, ORB 301.

ORB 302 - TNA, AIR 27/1661, ORB 302.

ORB 303 - TNA, AIR 27/1664, ORB 303.

ORB 304 - TNA, AIR 27/1667, ORB 304.

ORB 305 - TNA, AIR 27/1672, ORB 305.

ORB 306 - TNA, AIR 27/1674, ORB 306.

ORB 307 - TNA, AIR 27/1675, ORB 307.

ORB 308 - TNA, AIR 27/1678, ORB 308.

ORB 309 - TNA, AIR 27/1679, ORB 309.

ORB 315 - TNA, AIR 27/1699, ORB 315.

ORB 316 - TNA, AIR 27/1702, ORB 316.

ORB 317 - TNA, AIR 27/1709, ORB 317.

ORB 318 - TNA, AIR 27/1711, ORB 318.

ORB 418 - TNA, AIR 27/1820, ORB 418.

ORB 453 - TNA, AIR 27/1893, ORB 453.

ORB 501 - TNA, AIR 27/1949, ORB 501.

ORB 601 - TNA, AIR 27/2069, ORB 601.

ORB 602 - TNA, AIR 27/2078, ORB 602.

ORB 605 - TNA, AIR 27/2089, ORB 605.

ORB 607 - TNA, AIR 27/2093, ORB 607.

ORB 609 - TNA, AIR 27/2103, ORB 609.

ORB 615 - TNA, AIR 27/2123, ORB 615.

ORB 616 - TNA, AIR 27/2126, ORB 616.

Literatura

A. Kr. 1977 - A. Kr., Stanisław Brzeski (1918-1972), "Skrzydlata Polska" 1977, z. 43.

Andrzejewski 2015 - Andrzejewski Z., Stanisław Jan Czternastek (1916-1941), "Gapa" 2015, z. 3.

Arbuz 2021 - Arbuz M., Działania bojowe 315 Dywizjonu Myśliwskiego "Dęblińskiego" podczas operacji "Overlord" 6 czerwca - 7 lipca 1944 r., "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2021, z. 2.

Belcarz 2002 - Belcarz B., Polskie lotnictwo we Francji, Sandomierz - 2002.

Belcarz 2003 - Belcarz B., Morane Chciuka, "Lotnictwo z Szachownicą" 2003, z. 4.

Belcarz 2004 - Belcarz B., Porucznik Chciuk i jego Morany, "Lotnictwo z Szachownicą" 2004, z. 2.

Belcarz 2012 - Belcarz B., Grupa Myśliwska Montpellier 1940, Sandomierz 2012.

Belcarz 2017 - Belcarz B., PSP we francuskiej Algierii w 1940 r., "Gapa" 2017, z. 3.

Belcarz 2023 - Belcarz B., Pod niebem Mahrebu. Lotnicy polscy we francuskiej Afryce Północnej 1940, Stalowa Wola - 2023.

Belcarz et al. 2020 - Belcarz B., Ryś M., Stenman K., Strzelczyk F., - Caudrony nad Francją. Historia Dywizjonu - Myśliwskiego GC 1/145 Varsovie, Warszawa 2020.

Belcarz, Kopański 2005 - Belcarz B., Kopański T.J., Polskie skrzydła 3 - - PWS-10, Avia BH-33, PZL P-7, Sandomierz 2005.

Buchwald 1989 - Buchwald B.K., 316 Warszawski Dywizjon Myśliwski, Warszawa 1989.

Ch 1973 - Ch, Michał W. Samoiliński (1916-1940), "Skrzydlata Polska" 1973, z. 5.

Charytoniuk 2003 - Charytoniuk Z., Niepotrzebnie uśmiercony, - "Lotnictwo z Szachownicą" 2003, z. 4.

Charytoniuk 2012 - Charytoniuk Z., Zmyślony W., Ppor. pil. Marian Bełc - As myśliwski Dywizjonu 303 (1914-1942), Warszawa 2012.

Charytoniuk, Zmyślony 2012 - Charytoniuk Z., Zmyślony W., Ppor. pil. Marian Bełc - As myśliwski Dywizjonu 303 (1914-1942), Warszawa 2012.

Chciuk 2007 - Chciuk A., Kapitan pilot Władysław Chciuk (1915- 2006), "Lotnictwo z Szachownicą" 2007, z. 1.

Cieplewicz 1980 - Cieplewicz M., Pawlikowski Stefan (1896-1943) [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 25, red. E. Rostworowski, Wrocław 1980.

Cieślak 2020 - Cieślak K., Samolot myśliwski DI-6. Nieznany uczestnik kampanii wrześniowej, "Technika Wojskowa Historia" 2020, z. 4 specjalny.

Comas 1998 - Comas M., La Chasse Française Inconnue Mai-Juin 1940, Outreau 1998.

Cornwell 2007 - Cornwell P.D., The Battle of France Then and Now, London 2007.

Cumft, Kujawa 1989 - Cumft O., Kujawa H.K., Księga Lotników Polskich poległych, zmarłych i zaginionych 1939-1945, Warszawa 1989.

Cwynar 2004 - Cwynar M., Wspomnienia wojenne, Warszawa 2004.

Cynk 1990 - Cynk J.B., Bracia Kalpasowie, "Skrzydlata Polska" 1990, z. 27.

Cynk 2000 - Cynk J.B., Polskie lotnictwo myśliwskie w boju wrześniowym, Gdańsk 2000.

Czarnota 2004 - Czarnota Z., Pożegnanie pilota, "Wiraże" 2004, - z 13.

Czerniszewski 1988 - Czerniszewski W., Opowieść o Okrzei, "Skrzydlata Polska" 1988, z. 36.

Czmur 1995 - Czmur S., Płk pil. Stefan Witorzeńć (1908-1994), "Wojskowy Przegląd Historyczny" 1995, z. 1-2.

Drecki 1997 - Drecki T., Cyrk Skalskiego. Czym, kto, kiedy..., "Aeroplan" 1997, z. 4.

Drecki 1997a - Drecki T., Śladami stryjka, "Skrzydlata Polska" 1997, - z. 5.

Dreja et al. 1989 - Czyż mogli dać więcej. Dzieje 13 promocji SPL - w Dęblinie, red. A. Dreja, K. Łukaszewicz-Prejhs, J. Prejhs, Londyn 1989.

Duryasz 2020 - Duryasz M., Moje podniebne boje. Wspomnienia dowódcy Dywizjonu 302, Warszawa 2020.

Dyrektorzy 2016 - Dyrektorzy, nauczyciele, pracownicy niepedagogiczni, - absolwenci i olimpijczycy w 100-lecie I liceum Ogólnokształcącego im. ks. Adama Jerzego Czartoryskiego - w Puławach 1916-2016, Puławy 2016.

Eljaszewicz 2015 - Eljaszewicz J., Z dziejów ruchu sportowego w Pruszkowie w latach 1916-1974, Pruszków 2015.

Emmerling 2001 - Emmerling M., III/4 Pomorski Dywizjon Myśliwski - - analiza efektywności działań z punktu widzenia działań przeciwnika, "Lotnictwo z Szachownicą" 2001, z. 1.

Fryc 2006 - Fryc S., Piloci jasielscy, "Rocznik Jasielski" 2006, - t. 6.

Frycz 1988 - Frycz S., Piloci Jasielscy. Dowódca dywizjonu, - "Rocznik Jasielski" 2016, t. 6.

Gadacz 2004 - Gadacz R., Bracia Urbańczyk, "Lotnictwo z Szachownicą" 2004, z. 4.

Gadacz 2024 - Gadacz R., Z Osowej góry do wieczności... Marceli Neyder - zapomniany bydgoszczanin [w:] Idzie nowe, Warszawa 2024.

Gajewski 2014 - Gajewski M., Złamana szabla, "Gapa" 2014, z. 3.

Gostkowska 2007 - Gostkowska B., Tolo, muszkieter z Dywizjonu 303. Wspomnienia o Witoldzie Łokuciewskim, Warszawa 2007.

Górska 2009 - Górska M., Kpt. pilot myśliwski Franciszek Jastrzębski, zapomniany bohater II wojny światowej, "Rocznik Mińsko-Mazowiecki" 2009.

Grabowski 1999 - Grabowski F.K., Bloch polskiego pilota, "Przegląd Lotniczy Aviation Revue" 1999, z. 4.

Grabowski 2002 - Grabowski F.K., Ostatni lot majora Wicka, "Model Hobby" 2002, z. 2.

Grabowski 2009 - Grabowski F.K., "Ostiary" i nie tylko. Lotnicy polscy - w operacjach specjalnych SIS, OPC i CIA w latach 1949-1965, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2009, z. 1.

Grabowski 2017 - Grabowski F., Skalski: Against All Odds. The first Allied Ace of the Second World War, Stroud 2017.

Greniuch 2008 - Greniuch T., Król Podbeskidzia. Biografia kpt. Henryka Flame "Bartka", Kęty 2008.

Gretzyngier 2001 - Gretzyngier R., Poles in Defence of Britain. A day-by-day chronology of Polish Day and Night Fighter Operations: July 1940 - June 1941, London 2001.

Gretzyngier 2002 - Gretzyngier R., Polskie rekiny, "Model Redukcyjny" - 2002, z. 2.

Gretzyngier 2006 - Gretzyngier R., Pierwsze zwycięstwo trzysta piętnastego?, "Lotnictwo" 2006, z. 3.

Gretzyngier 2022 - Patrz na zachód i patrz na wschód!!! Kronika Dyonu - Lotniczego w Tockoje i Stacji Zbornej Lotników, red. R. Gretzyngier, Warszawa 2022.

Gretzyngier et al. 2006 - Ku czci poległych lotników 1939-1945, red. - R. Gretzyngier, W. Matusiak, W. Wójcik, J. Zieliński, Warszawa 2006.

Gretzyngier, Matusiak 1998 - Gretzyngier R., Matusiak W., Polish Aces of World War 2, London 1998.

Grzybowski 2011 - Grzybowski A., Barbara Grzybowska - wzór poznańskiej kupcowej, "Rocznik Wielkopolskiego Towarzystwa Genealogicznego Gniazdo" 2011.

Gwardys 2004 - Gwardys J., Nazywali go "Zura"... Podpułkownik pilot Janusz Żurakowski (1914-2004), "Przegląd Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej" 2004, - z. 5.

Haluch 1996 - Haluch T., Pilot, adiutant, świadek historii, "Życie" z 11 lipca 1996.

Hasiński 1981 - Hasiński M.J., Historia Szkoły Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich z Bydgoszczy - Świecia - Krosna - 1930-1939, [1981], mps.

Hasiński 1993 - Hasiński M.J., Encyklopedia. Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, t. 1: A-Ł, Poznań 1993.

Hasiński 1994 - Hasiński M.J., Encyklopedia. Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, t. 2: M-R, Poznań 1994.

Hasiński 1994a - Hasiński M.J., Encyklopedia. Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich, t. 3: S-Z, Poznań 1994.

Hodyra 2016 - Hodyra P., 301 Dywizjon Bombowy 1940-1943, Warszawa 2016.

I Liceum 2001 - I Liceum im. ks. Adama Jerzego Czartoryskiego - w Puławach 1916-2001, red. Z. Konty-Zadura, Puławy 2001.

J.R. 1975 - J.R., Mieczysław Rozwadowski (1915-1940), "Skrzydlata Polska" 1975, z. 26.

Janczak 1979 - Janczak A.R., Ostatni lot, Warszawa 1979.

Janczak 1997 - Janczak A.R., Przez ciemnię nocy. Dzieje 307 Nocnego Dywizjonu Myśliwskiego "Lwowskiego" 1940- 1947, Poznań 1997.

Janowicz 2009 - Janowicz K., Myśliwiec z Choszczówki, "Militaria XX wieku" 2009, z. 3.

Janowicz 2010 - Janowicz Z., Mieczysław Medwecki. Historia prawdziwa, "Magazyn Lotniczy AERO" 2010, z. 1-2.

Janowicz 2014 - Janowicz K., Polskie dywizjony na samolotach North - American P-51 Mustang, "Aeroplan" 2014, z. 5-6.

Joanne 2003 - Joanne S., Le Bloch MB-152, Outreau 2003.

Kabatek 2011 - Kabatek M., Dornier z Wielkiej Kloni. Zwycięska walka por. Moszyńskiego oraz pchor. Nowaka - z 3 IX 1939 roku, "Militaria XX Wieku" 2011, z. 1.

Kędzierski 1969 - Kędzierski J., Florian Zbigniew Laskowski (1902- 1939), "Skrzydlata Polska" 1969, z. 16.

Kędzierski 1969 - Kędzierski J., Stefan Okrzeja (1907-1939), "Skrzydlata Polska" 1969, z. 34-35.

Kędzierski 1971 - Kędzierski J., Stefan Pawlikowski (1896-1943), "Skrzydlata Polska" 1971, z. 30.

Kędzierski 1976 - Kędzierski J., Edward Więckowski (1898-1940), "Skrzydlata Polska" 1976, z. 43.

Kędzierski 1977 - Kędzierski J. Jan Bury-Burzymski (1915-1949), "Skrzydlata Polska" 1977, z. 27.

Kędzierski 1977a - Kędzierski J., Adam Franciszek Kowalczyk, "Skrzydlata Polska" 1977, z. 39.

Kędzierski 1977b - Kędzierski J., Leopold Pamuła (1898-1940), "Skrzydlata Polska" 1977, z. 19.

Kędzierski 1978 - Kędzierski J., Zygmunt Kinel (1913-1941), "Skrzydlata Polska" 1978, z. 12.

Kędzierski 1978a - Kędzierski J., Andrzej Niewiara, "Skrzydlata Polska" - 1978, z. 23.

Kędzierski 1978b - Kędzierski J., Mieczysław Leonard Olszewski, "Skrzydlata Polska" 1978, z. 15.

Kędzierski 1978c - Kędzierski J., Anatol Piotrowski (1913-1939), "Skrzydlata Polska" 1978, z. 34.

Kędzierski 1979 - Kędzierski J., Marian Bełc (1916-1942), "Skrzydlata - Polska" 1979, z. 27.

Kędzierski 1980 - Kędzierski J., Antoni Głowacki (1910-1980), "Skrzydlata Polska" 1980, z. 31.

Kędzierski 1980a - Kędzierski J., Pamuła Leopold Stanisław (1898- 1940) [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 25, red. E. Rostworowski, Wrocław 1980.

Kędzierski 1984 - Kędzierski J., Eugeniusz Wyrwicki (1901-1940), "Skrzydlata Polska" 1984, z. 19.

Kędzierski 1986 - Kędzierski J., Stefan Pawlikowski (1896-1943), "Skrzydlata Polska" 1986, z. 21.

Kędzierski 1989 - Kędzierski J., Stefan Witorzeńć, "Skrzydlata Polska" 1989, z. 50.

Klawe-Mazurowa 2017 - Klawe-Mazurowa M., Z Meklemburgii do Warszawy, - dzieje potomków Jana Henryka Klawe, Warszawa 2017.

Klimaszewski 2012 - Klimaszewski K., Eskadry nad Poniatowem, Sandomierz 2012.

Klistała 2015 - Klistała J., Martyrologium harcerek i harcerzy chorągwi śląskich w latach 1939-1945. Słownik biograficzny, Katowice 2015.

Koliński 2020 - Koliński I., Lotnicze drogi asa, "Wiraże" 2020, z. 16.

Komandor 1977 - Komandor Walerian Jasionowski, "Kultura Paryska" - 1977, z. 9.

Konieczny 1985 - Konieczny J.R., Mirosław Ferić (1915-1942), "Skrzydlata Polska" 1985, z. 12.

Konieczny, Malinowski 1983 - Konieczny J., Malinowski T., Mała encyklopedia lotników polskich, t. 1, Warszawa 1983.

Konieczny, Malinowski 1988 - Konieczny J.R., Malinowski T., Mała encyklopedia lotników polskich, t. 2, Warszawa 1988.

Kopański 1996 - Kopański T., Generał brygady pilot Stefan Pawlikowski. Patron 1 PLM "Warszawa", "Skrzydlata Polska" 1996, z. 5.

Kopański 2001 - Kopański T.J., PZL P.7, cz. 2, Gdańsk 2001.

Kopański 2005 - Kopański T.J., Pierwsze zwycięstwo ppor. Strzembosza, "Lotnictwo - II Wojna Światowa w Powietrzu" 2005, z. specjalny 1.

Kornicki 2009 - Kornicki F., Zmagania. Autobiografia pilota myśliwskiego, Sandomierz - Piekary Śląskie 2009.

Kotowicz 2020 - Kotowicz G., Biografia Wacława Króla, [2020], mps.

Krajewski 2008 - Krajewski W., Witold Urbanowicz - legenda polskich - skrzydeł, Piekary Śląskie 2008.

Król 1973 - Król W., Tadeusz Arabski, "Skrzydlata Polska" 1973, - z. 37.

Król 1973a - Król W., Włodzimierz Eugeniusz Karwowski, "Skrzydlata Polska" 1973, z. 51-52.

Król 1974 - Król W., Mirosław Ferić (1915-1942), "Skrzydlata Polska" 1974, z. 36.

Król 1983 - Król W., Polskie skrzydła w inwazji na Francję, Warszawa 1983.

Król 1985 - Król W., Polskie skrzydła na zachodnio-europejskim froncie: wrzesień 1944 - maj 1945, Warszawa 1985.

Król 1988 - Król W., Pamięci Mariana Chełmeckiego, "Za Wolność i Lud" 1988, z. 19.

Księga pamiątkowa 1947 - Księga pamiątkowa Państwowego Gimnazjum i Liceum w Rybniku 1922-1947, Rybnik 1947.

Kubala 2000 - Kubala K., Krwawa niedziela Dywizjonu 317, "Skrzydlata Polska" 2000, z. 10.

Kubala 2004 - Kubala K., Janusz Żurakowski (1914-2004), "Lotnictwo" 2004, z. 3.

Kubala 2004a - Kubala K., Stanisław Józef Chałupa 1915-2004, "Lotnictwo" 2004, z. 5.

Kubala 2005 - Kubala K., Start w nieskończoność. Biografia asa Polskich Skrzydeł, pilota Dywizjonu 303 Mariana Pisarka, Toruń 2005.

Kubala 2012 - Kubala K., Tadeusz Sawicz 2014-2011, "Lotnictwo" - 2012, z. 4.

Kubit 2019 - Kubit J., Szkoła Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich Krosno 1938-1939, Krosno 2019.

Kuliński 1970 - Kuliński R., Niebieskie róże, "Skrzydlata Polska" 1970, z. 35-36.

Kuliński 1970a - Kuliński R., Nikt o nim pieśni nie śpiewa, "Skrzydlata - Polska" 1970, z. 39.

Laskowski 1994 - Laskowski P., Pilot z Dywizjonu 303, "Wiraże" 1994, - z. 21.

Laskowski 1996 - Laskowski P., Człowiek legenda, "Wiraże" 1996, - z. 21-22.

Lech 1990 - Lech W., Absolwenci z Bydgoszczy, "Skrzydlata - Polska" 1990, z. 6.

Łukomski, Polak 1997 - Łukomski G., Polak B., Suchcitz A., Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945, Koszalin 1997.

Łydżba 2010 - Łydżba Ł., Wileński III/5 Dywizjon Myśliwski, Czerwonak 2010.

Łydżba 2011 - Łydżba Ł., Lwowski III/6 Dywizjon Myśliwski, Czerwonak 2011.

Łydżba 2012 - Łydżba Ł., Krakowski III/2 Dywizjon Myśliwski, Czerwonak 2012.

Łydżba 2013 - Łydżba Ł., IV/1 Dywizjon Myśliwski, Czerwonak 2013.

Łydżba 2017 - Łydżba Ł., Toruniacy nad frontem - interwencja naziemna i wymiatanie III/4 Dywizjonu Myśliwskiego 2 IX 1939 roku, "Technika Wojskowa Historia" - 2017, z. 2.

Łydżba 2020-2021 - Łydżba Ł., III/6. Dywizjon Myśliwski w latach 1937- 1939, "Technika Wojskowa Historia" 2020, z. specjalny 6, cz. 1; 2021, z. specjalny 1, cz. 2; 2021, - z. specjalny 2, cz. 3; 2021, z. specjalny 4, cz. 4.

Łydżba 2021 - Łydżba Ł., Leopold Flanek, "Gapa" 2021, z. 1.

Łydżba 2022 - Łydżba Ł., Brygada Pościgowa, [2022], mps.

Łydżba 2022a - Łydżba Ł., Poznański III/3 Dywizjon Myśliwski, [2022], mps.

Łydżba 2022b - Łydżba Ł., Toruński III/4 Dywizjon Myśliwski, [2022], mps.

Łydżba, Poradowski 2012 - Łydżba Ł., Poradowski R., Myśliwiec ze Rzgowa, "Gazeta Rzgowska" 2012, z. 2.

Łydżba, Rogusz 2015 - Łydżba Ł., Rogusz M., III/1 Dywizjon Myśliwski, Czerwonak 2015.

Łynka 2014 - Łynka A., Zarys dziejów II Liceum Ogólnokształcącego - im. Gabriela Narutowicza w Łodzi w latach 1904- 2014 [w:] Moja szkoła. II Liceum Ogólnokształcące im. Gabriela Narutowicza w Łodzi 1904-2014, red. D. Jędrasiak, A. Łynka, Łódź 2014.

m 1990 - m, Zygmunt Słomski (1914-1942), "Skrzydlata Polska" 1990, z. 13.

Makowski 2001 - Makowski T., Polacy w 112 Dywizjonie RAF, "Skrzydlata Polska" 2001, z. 7.

Malinowski 1980 - Malinowski T., Pilot trzech frontów, "Skrzydlata Polska", 1980, z. 17.

Malinowski 1981 - Malinowski T., Walka o zwycięstwo, "Skrzydlata Polska" 1981, z. 19.

Malinowski 1985 - [Malinowski T.], Benedykt Dąbrowski (1920-1962), "Skrzydlata Polska" 1985, z. 3.

Malinowski 1985a - Malinowski T., Kazimierz Wünsche (1919-1980), "Skrzydlata Polska" 1985, z. 4.

Malinowski 1985b - Malinowski T., Mała Encyklopedia Lotników Polskich: Franciszek Jastrzębski (1905-1940), "Skrzydlata Polska" 1985, z. 2.

Malinowski 1987 - Malinowski T., Mieczysław Wiórkiewicz (1907- 1987), "Skrzydlata Polska" 1987, z. 12.

Malinowski 1987 - Malinowski T., Władysław Gnyś, "Skrzydlata Polska" - 1987, z. 35.

Malinowski 1988 - Malinowski T., Szkolił, walczył, dowodził, "Skrzydlata Polska" 1988, z. 36.

Malinowski 1989 - Malinowski T., My i zwycięstwo, "Skrzydlata Polska" - 1989, z. 19.

Malinowski 1989a - Malinowski T., Pilot 131 Eskadry, "Skrzydlata Polska" 1989, z. 33.

Malinowski 1990 - Malinowski T., Wrześniowe pojedynki, "Skrzydlata Polska", 1990, z. 35.

Malinowski 1998 - Gimnazjum Ojców Jezuitów w Wilnie w latach 1922-1940, red. L.J. Malinowski, Bydgoszcz 1998.

Maliński 2001 - Maliński J., Samolot zakrył słońce, Warszawa 2001.

Małachowski 2024 - Małachowski E., Lotnicy i cichociemni z bydgoskich gimnazjów 1920-1939, Bydgoszcz 2024.

Markowski 1986 - Markowski M., Tadeusz Arabski. Z kroniki żałobnej, - "Skrzydlata Polska" 1986, z. 8.

Matusiak 2003 - Matusiak W., 306 Dywizjon Myśliwski Toruński, Warszawa 2003.

Matusiak 2004 - Matusiak W., Polskie Skrzydła Myśliwskie, "Lotnictwo" 2004, z. 2.

Matusiak 2006 - Matusiak W., Dziubek u Kosynierów, "Lotnictwo" 2006, z. 4, cz. 1; 2006, z. 6, cz. 2.

Matusiak 2012 - Matusiak W., Generał brygady pilot - Tadeusz Sawicz 1914-2011, Warszawa 2012.

Matusiak 2016 - Matusiak W., Wojnę przeżyje na pewno, chyba żeby - udało mu się uciec... Piloci dziennego lotnictwa myśliwskiego PSP zaginieni w lotach nad okupowaną - Europę w okresie 1.1.1941-5.6.1944 (przyczynek do - statystyki) [w:] Przez ciernie do gwiazd. Rzecz o lotniczej edukacji, Warszawa 2016.

Matusiak, Zmyślony 2024 - Matusiak W., Zmyślony W., Święty Mikołaj w październiku [w:] Idzie nowe, Warszawa 2024.

Matwiej, Wyraz 2002 - Matwiej P., Wyraz P., Wacław Giermer, "Historyczny - Biuletyn Lotniczy Klubu Miłośników Lotnictwa Polskiego w Łodzi", sierpień 2002.

Matwiej, Wyraz 2004-2005 - Matwiej P., Wyraz P., Chor. pil. Henryk Wiktor Marchewicz, "Historyczny Biuletyn Lotniczy", sierpień 2004, cz. 1; styczeń 2005, cz. 2.

Matwiej, Wyraz 2008 - Matwiej P., Wyraz P., Pamięci kapitana pilota - Janusza Marciniaka, "Historyczny Biuletyn Lotniczy" - 2008.

Matwiej, Wyraz 2008a - Matwiej P., Wyraz P., Pamięci popułkownika pilota Henryka Szczęsnego, "Historyczny Biuletyn Lotniczy Klubu Miłośników Lotnictwa Polskiego w Łodzi", czerwiec 2008.

Mechlińśki 1980 - Mechliński R., P-11 kpt. pil. Floriana Laskowskiego, "Skrzydlata Polska" 1980, z. 39.

Mianowska 1982 - Mianowska A., Ucieczka pilota Szyszki, "Życie Literackie" 1982, z. 34.

Michalak 1996 - Michalak A., Między niebem a piekłem, Lublin 1996.

Misiak 2003 - Misiak J., Władca kruków, "Skrzydlata Polska", - 2003, z. 10.

Mleczak, Siekański 1995 - Mleczak E., Siekański A., Pożegnanie asa polskiego lotnictwa, "Wiraże" 1995, z. 2.

Mokwa 1998 - Mokwa P., Życiorys lotnika, "Skrzydlata Polska" 1998, z. 6.

Molski 2015 - Molski J., Wędrówki z notatnikiem i łopatą, Czerwonak 2015.

Mucha 1996 - Mucha M., Pierwsze zwycięstwo 316 Warszawskiego - Dywizjonu Myśliwskiego, "Skrzydlata Polska" 1996, z. 5.

Nowak 2012 - Nowak W.J., Biografia. Pamiętnik, red. W. Matusiak, - Londyn-Toruń 2012.

O zabójstwo 1926 - O zabójstwo szofera. Zasądzenie kpt. pil. Pawlikowskiego na 3 lata domu poprawy i wydalenie z wojska, - "Polska Zbrojna", 20 XI 1926, s. 5.

Ochabska 2007 - Ochabska K., Stanisław Skalski, Warszawa 2007.

Okoński 2014 - Okoński G., Kierunek: Rumunia. Ewakuacje Piotra Zaniewskiego, "Militaria XX wieku" 2014, z. 4 - (wyd. specjalne).

Olejko 2009 - Olejko A., Mroczkowski K, Operacja "Most I, II - i III", "Lotnictwo" 2009, z. 8, 10.

Olejko 2023 - Olejko A., Nad Lewantem i Italią. Z historii - 318. Dywizjonu Myśliwsko-Rozpoznawczego "Gdańskiego", t. 1-2, Tarnowskie Góry 2023.

P 1977 - [P], Eugeniusz Hoffman, "Skrzydlata Polska" 1977, z. 25.

Pass 2006 - Pass B., From Blitzkrieg on Poland to Cold War ops for the CIA, "The Armourer" 2006, z. 6.

Pawlak 1991 - Pawlak J., Polskie eskadry w wojnie obronnej, Warszawa 1991.

Pawlak 1992 - Pawlak J., Samotne załogi, Warszawa 1992.

Pawlak 1994 - Pawlak J., Ostatnie lądowanie. Lotnicy polscy zamordowani, zaginieni i zmarli w ZSRR IX 1939 - - IX 1942, Warszawa 1994.

Pawlak 1997 - Pawlak J., Brygada Pościgowa - alarm!, Warszawa 1997.

Pawlak 2002 - Pawlak J., Absolwenci Szkoły Orląt 1925-1939, Warszawa 2002.

Pękala 2008 - Pękala W., I on bronił nieba nad Polską i Londynem 1939-1945. Wspomnienia o sierżancie pilocie Stanisławie Wieprzkowiczu, Skierniewice 2008.

Pietrykowski 1939 - Pietrykowski T., Sądownictwo polskie na Śląsku 1922-1937, Katowice 1939.

Piwowarski 2018 - Piwowarski T., Kpt. pil. Florian Laskowski: ja poprowadzę tę eskadrę, Gruta 2018.

Polak 1997 - Polak K., Cień przeszłości, "Wiraże" 1997, z. 23.

Politechnika Warszawska 1937 - Politechnika Warszawska. Skład osobowy i plan studiów na rok akademicki 1937/38, t. 23, Warszawa

- 1937.

Powała-Niedźwiedzki 2011-2012 - Kapitan Pamuła opowiada, oprac. S. Powała-Niedźwiedzki, "Lotnictwo z Szachownicą" 2011, z. 4; - 2012, z. 1-2.

Rogusz 2013 - Rogusz M., Parę minut życia. Wspomnienie o pilocie - kościuszkowskiej eskadry Wojciechu Januszewiczu, Zielonka 2013.

Rogusz 2015 - Rogusz M., Arsen Cebrzyński - jeden z nielicznych, "Gapa" 2015, z. 3-4 (15-16).

Rogusz, Sawicki 2009 - Rogusz M., Sawicki M., Zielonka. Zapomniane lotnisko września 1939, Sandomierz 2009.

Rolski 2022 - Rolski T.H., Atom Leader. Wspomnienia dowódcy 306 Dywizjonu, Warszawa 2022.

Rybka, Stepan 2003 - Rybka R., Stepan K., Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935-1939, Kraków 2003.

Sacre 2005 - Sacre J., Mai 1940: Morane 406 contre Messerschmitt - 110, "Avions", listopad-grudzień 2005, z. 148.

Serocki 2000 - Serocki W., Wujek Władek, "Skrzydlata Polska" 2000, z. 9.

Sidorowicz 2012 - Sidorowicz G., Moja warszawska konspiracja (wspomnienia opracowane przez M. Rogusza), "Gapa" 2012, z. 4.

Sidorowicz 2012a - Sidorowicz G., Pierwszy dzień wojny nad Warszawą - (wspomnienia opracowane przez M. Rogusza), "Gapa" 2012, z. 3.

Sikora 2009 - Sikora P., Thunderbolty nad Belgią. Kpt. pil. Czesław - Główczyński w 390. Sqn USAAF, "Aero", 2009, z. 3.

Sikora 2011 - Sikora P., Kapitan Malarowski 1911-1985, "Lotnictwo z Szachownicą" 2011, z. 2, cz. 1; 2011, z. 3, cz. 2.

Sikora 2014 - Sikora P., Asy polskiego lotnictwa, Warszawa 2014.

Sikora 2018 - Sikora P., The Polish "Few". Polish Airmen in the Battle of Britain, London 2018.

Sikora, Gredys 2015 - Sikora P., Gredys Ł., Polskie skrzydła nad Irlandią, Warszawa 2015.

Skalski 1971 - Skalski S., Czarne krzyże nad Polską, Warszawa 1971.

Sojda 2002 - Sojda G., Marian Pisarek, "Lotnictwo z Szachownicą" 2002, z. 3.

Sojda 2006 - Sojda G., Jan Maliński - wspomnienie, "Lotnictwo" 2006, z. 3.

Sojda 2006a - Sojda G., Podpułkownik pilot Jan Maliński 1917- 2006, "Lotnictwo z Szachownicą" 2006, z. 2.

Sojda 2024 - Sojda G., Podchorąży zawsze zdąży, czyli Kursy Lotnicze w Szkole Podchorążych Piechoty i Kawalerii - Zmotoryzowanej czasu wojennego [w:] Idzie nowe, Warszawa 2024.

Sojda et al. 2012 - Sojda G., Śliżewski G., Hodyra P., Ci cholerni Polacy! - Polskie Siły Powietrzne w bitwie o Anglię, Warszawa 2012.

Sojda, Śliżewski 2003-2004 - Sojda G., Śliżewski G., Wiosna Drugiego Skrzydła. Działania 2. PSM w okresie styczeń-maj 1942 r., "Lotnictwo z szachownicą" 2003, z. 4, cz. 1; 2004, z. 1, cz. 2.

Sojda, Śliżewski 2009 - Sojda G., Śliżewski G., Cyrk Skalskiego, Warszawa 2009.

Sojda, Śliżewski 2014 - Sojda G., Śliżewski G., Jeżeli przyjąć, że Urbanowicz - pracował dla nas..., "Gapa" 2014, z. 1.

Sojda, Śliżewski 2015 - Sojda G., Śliżewski G., Generał pilot Stanisław Skalski. Portret ze światłocieniem, Warszawa 2015.

Sojda, Śliżewski 2015a - Sojda G., Śliżewski G., Mjr pil. Karol Pniak - pilot - akrobacyjny "Trójki Bajana", uczestnik Bitwy o Anglię, pilot Polskiego Zespołu Myśliwskiego w Afryce, - dowódca 308 Dywizjonu Myśliwskiego "Krakowskiego", Warszawa 2015.

Sojda, Śliżewski 2018 - Sojda G., Śliżewski G., God save the 303 Squadron! Historia Dywizjonu 303 z trochę innej perspektywy, Czerwonak 2018.

Śliżewski 1992 - Śliżewski G., Myśliwcy września na cmentarzu "Doły", "Dziennik Łódzki", 7-8 XI 1992.

Śliżewski 2001 - Śliżewski G., Zwycięstwa pilotów PSP (cz. 7), Eugeniusz Nowakiewicz, "Skrzydlata Polska" 2001, z. 10.

Śliżewski 2003 - Śliżewski G., Polskie dzienne lotnictwo myśliwskie - w listopadzie i grudniu 1940 roku [w:] Polskie Siły Powietrzne w XX wieku, red. B. Polak, G. Śliżewski, Koszalin 2003.

Śliżewski 2004 - Śliżewski G., Jan Bernard Kremski, "Grot. Zeszyty Historyczne Poświęcone Historii Wojska i Walk - o Niepodległość" 2004, z. 20.

Śliżewski 2005 - Śliżewski G., Pierwsze zaszczyty od sojuszników, "Lotnictwo z Szachownicą" 2005, z. 5.

Śliżewski 2005a - Śliżewski G., Towarzysze broni, "Lotnictwo z Szachownicą" 2005, z. 4.

Śliżewski 2006 - Śliżewski G., Kalendarium polskiego dziennego lotnictwa myśliwskiego w trzech pierwszych miesiącach 1941 r., "Grot. Zeszyty Historyczne Poświęcone Historii Wojska i Walk o Niepodległość" - 2006, z. 26.

Śliżewski 2008 - Śliżewski G., Operacja Veracity, "Aero. Magazyn Lotniczy" 2008, z. 7.

Śliżewski 2010 - Śliżewski G., Gorzka słodycz Francji. Polscy piloci myśliwscy wiosny 1940, Warszawa 2010.

Śliżewski 2012 - Śliżewski G., Śmierć dowódcy, "Gapa" 2012, z. 4.

Śliżewski 2013 - Śliżewski G., Atak od strony słońca, "Lotnictwo - z Szachownicą" 2013, z. 3.

Śliżewski 2013a - Śliżewski G., Pechowy Circus pilotów z Northolt, "Lotnictwo z Szachownicą" 2013, z. 1.

Śliżewski 2014 - Śliżewski G., Ostatnia operacja Circus w 1941 roku, "Gapa" 2014, z. 4.

Śliżewski 2015 - Śliżewski G., "Turyści Sikorskiego", czyli kurs na - zachód. Ewakuacja polskich pilotów myśliwskich - do Francji i Wielkiej Brytanii na przełomie 1939/1940. - Wybrane zagadnienia [w:] Za linią wroga, Warszawa - 2015.

Śliżewski 2015a - Śliżewski G., Z Polesia do Szkocji. Historia życia plut. pil. Aleksandra Popławskiego, Warszawa 2015.

Śliżewski 2015b - Śliżewski G., Benedykt Zieliński. Zapomniany obrońca - wrześniowego nieba, "Gapa" 2015, z. 2.

Śliżewski 2016 - Śliżewski G., Szkoła Orląt od wewnątrz. Kurs 1936- 1938 (XI promocja) Szkoły Podchorążych Lotnictwa na podstawie rozkazów dziennych Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa (Centrum Wyszkolenia Lotnictwa nr 1) w Dęblinie [w:] Przez ciernie do gwiazd. Rzecz o lotniczej edukacji, Warszawa 2016.

Śliżewski 2016a - Śliżewski G., Ludwik Weywer - pilot zapomniany, "Gapa" 2016, z. 1.

Śliżewski 2017 - Śliżewski G., Jak ja się nazywam?, "Gapa" 2017, z. 2.

Śliżewski 2018 - Śliżewski G., Myśliwcy zapomniani. Działania polskich pilotów myśliwskich na zapleczu frontu we - wrześniu 1939 roku, "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2018, z. 3-4.

Śliżewski 2018a - Śliżewski G., Nad krwawiącymi liśćmi klonu. - Polscy piloci myśliwscy w operacji "Jubilee" (Dieppe, - 19 sierpnia 1942 roku), Oświęcim 2018.

Śliżewski 2018b - Śliżewski G., Polscy lotnicy ze Stalag Luft IV Gross Tychow [w:] Obóz dla jeńców alianckich Stalag Luft - IV w Tychowie (1944-1945). Studia, relacje i upamiętnienia, red. P. Michalak, M. Polak, Koszalin 2018.

Śliżewski 2019 - Śliżewski G., Wojna na pociski i pisma. 302 "Poznański" Dywizjon Myśliwski w 1940 roku, Oświęcim 2019.

Śliżewski 2019a - Śliżewski G., Polskie lotnictwo wojskowe a wojna zimowa 1939/1940, "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2019, z. 1.

Śliżewski 2019b - Śliżewski G., Dwa życiorysy. Świat literatury a świat - dokumentów na przykładzie wspomnień Witolda Urbanowicza [w:] Wojna światów, Warszawa 2019.

Śliżewski 2020 - Śliżewski G., Czy faktycznie zestrzelony? Geneza eskapady Adolfa Pietrasiaka, "Gapa" 2020, z. 3.

Śliżewski 2022 - Śliżewski G., Karmazynowy błękit nieba. Działania bojowe I Polskiego Skrzydła Myśliwskiego w 1941 r., - Wrocław-Warszawa 2022.

Śliżewski 2022a - Śliżewski G., Puchacz z Częstochowy. Porucznik pilot Hieronim Dudwał (1913-1940), "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2022, z. 3.

Śliżewski 2023 - Śliżewski G., Samotny myśliwy. Ostatni lot kapitana Jastrzębskiego, "Polska Zbrojna Historia" 2023, - z. 4.

Śliżewski 2023a - Śliżewski G., Triumf i porażka. Walki powietrzne 302. Dywizjonu Myśliwskiego 8 maja 1941 roku, "Lotnictwo" 2023, z. 4.

Śliżewski 2024 - Śliżewski G., Pechowy "Circus 119" i śmierć "muszkietera", "Lotnictwo" 2024, z. 3.

Śliżewski 2024a - Śliżewski G., Polskie 133. Skrzydło Myśliwskie - w działaniach nad Normandią 7 czerwca 1944 roku, - "Technika Wojskowa Historia" 2024, z. specjalny 2.

Urbanowicz 2016 - Urbanowicz W., As. Wspomnienia legendarnego dowódcy Dywizjonu 303, Warszawa 2016.

Váňa, Rail 2003 - Váňa J., Rail J, Českoslovenští letci v polské obranné válce, Praha 2003.

w 1993 - w, Żurakowski, "Lotnictwo" 1993, z. 10.

Ward, Korcz 2016 - Ward Ch., Korcz G., 300 Squadron, Merthyr Tydfil 2016.

Wawrzyński 2008 - Wawrzyński M., Czerwone gwiazdy - lotnictwo sowieckie nad Kresami wrzesień - październik 1939, - Warszawa 2008.

Wiśnicka 2019 - Wiśnicka M., Zapomniany zwycięzca, "Skrzydlata Polska" 2019, z. 5.

WK 1975 - WK, Leopold Flanek (1909-1940), "Skrzydlata Polska" 1975, z. 7.

Woźniak 2011 - Woźniak H., Z Płockiego Strychu: pilot chorąży Karol Krawczyński, "Gazeta Wyborcza" (wydanie płockie), 17 VI 2011.

Wstrząsająca katastrofa 1932 - Wstrząsająca katastrofa lotnicza pod Monasterzyskami, "Ilustrowany Kurier Codzienny", 28 VIII 1932 r.

Zakrzewski 1983 - Zakrzewski B., Orlęta bez skrzydeł, Warszawa 1983.

Zaleski 2017 - Zaleski G., Pod obcym niebem, w obcej ziemi - groby - polskich lotników Francja 1940-1946, Warszawa 2017.

Zaniewski 2006 - Zaniewski P., Musimy się spieszyć, bo wojna skończy - się bez nas, "Lotnictwo" 2006, z. 5.

Zantara 1975 - Zantara S., Leopold Flanek, "Skrzydlata Polska" 1975, z. 17.

Zbiegniewski 2008 - Zbiegniewski A., Antoni Głowacki znany i nieznany, - "Aeroplan" 2008, z. 2.

Zieliński 2003 - Zieliński J., 303 Dywizjon Myśliwski Warszawski im. Tadeusza Kościuszki, Warszawa 2003.

Zieliński 2003a - Zieliński J., 305 Dywizjon bombowy Ziemi Wielkopolskiej i Lidzkiej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2003.

Zieliński et al. 2010 - Zieliński J., Matusiak W., Gretzyngier R., Lotnicy polscy w bitwie o Anglię, Polish airmen in the Battle of Britain, Warszawa 2010.

Zieliński, Krzystek 2002 - Zieliński J., Krzystek T., Dowódcy dywizjonów Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie. Commanders of the Polish Air Force Squadron in the West, Poznań 2002.

Zmyślony 2006 - Zmyślony W., Leopold Pamuła 1898-1940, "Lotnictwo z Szachownicą" 2006, z. 1.

Zmyślony 2009 - Zmyślony W., Antoni Polek, "Lotnictwo z Szachownicą" 2009, z. 2.

Zmyślony 2011 - Zmyślony W., Tadeusz Sawicz 1914-2011, "Lotnictwo z Szachownicą" 2011, z. 4.

Zmyślony 2015 - Zmyślony W., Podpułkownik Jan Preihs (1917-2014), - "Lotnictwo" 2015, z. 3.

Zmyślony 2015 - Zmyślony W., W tiurmie i stalagu: kapitan Lew Kuryłowicz w niewoli u dwóch wrogów [w:] Za linią - wroga, Warszawa 2015.

Zmyślony 2016 - Zmyślony W., Szkolenie operacyjne lotników polskich - w krajach śródziemnomorskich w latach 1941-1945 [w:] Przez ciernie do gwiazd. Rzecz o lotniczej edukacji, Warszawa 2016.

Zych 2009 - Zych T., Tarnobrzescy lekarze, "Tarnobrzeskie Zeszyty Historyczne" 2009, nr 31.

Strony internetowe

Afleetingpeace - www.afleetingpeace.org/the-ata/index.php/9-lists/4-ata-men-1943, dostęp 13 V 2021 r.

Andruszko - www.tracesofwar.com/persons/73302/Andruszko-Michal-Stanislaw.htm, dostęp 20 XII 2024 r.

Boliński - Boliński H., Relacja lotnika IV Pułku Lotniczego - w Toruniu dotycząca początku II wojny światowej, http://pamiecbydgoszczan.ukw.edu.pl/relacje/1-wrzesnia-1939-roku/, dostęp 13 V 2021 r.

Calisia - www.calisia.pl/ostrowski-swiadek-w-katyniu,38057, - dostęp 13 V 2021 r.

CSW2020 - www.csw2020.com.pl/biogram/pplk-zygmunt-drybanski/, dostęp 13 V 2021 r.

EPBA - www.epba.pl/1945-2000r.html, dostęp 13 V 2021 r.

Flame - www.nsz.com.pl/index.php/zyciorysy/506-flame-henryk-antoni-ps-bartek-grot, dostęp 13 V 2021 r.

Iszkowski - www.iszkowski.eu/losy-absolwentow, dostęp 13 V - 2021 r.

Jaspedia - http://jaspedia.jasnet.pl/wpis/142/koczor-ryszard. html, dostęp 13 V 2021 r.

Jaugschow - www.nowosci.com.pl/firma-jaugschow-w-przed-wojennym-toruniu-rzadzili-branza-miesna-album-rodzinny/ar/10797664, dostęp 13 V 2021 r.

Kabat - www.infolotnicze.pl/2015/02/12/kabat-alfons/, dostęp 13 V 2021 r.

Kogut - www.bobrownikimale.info/ppor-pil-stanislaw-kogut/, dostęp 13 V 2021 r.

Kortus - www.1944.pl/powstancze-biogramy/florian-kortus,22617.html, dostęp 13 V 2021 r.

Krzystek - www.listakrzystka.pl, dostęp 13 V 2021 r.

Kudrna - Kudrna L., Českoslovenští letci v polské kampani 1939, https://www.valka.cz/14005-Ceskoslovensti-letci-v-polske-kampani-1939-, dostęp 13 V 2021 r.

Kuik - www.kuik.info.pl/bio_wladyslaw_kuik.php, dostęp 13 V 2021 r.

Łabicki - www.1944.pl/powstancze-biogramy/janusz-labicki,27943.html, dostęp 13 V 2021 r.

Łazoryk - https://www.findagrave.com/memorial/120579263/ wlodzimierz-n-lazoryk, dostęp 13 V 2021 r.

Myśliwcy - www.mysliwcy.pl, dostęp 13 V 2021 r.

Niebieska - www.niebieskaeskadra.pl, dostęp 13 V 2021 r.

Niestrawski - Niestrawski M., Pawlikowski Stefan, www.infolotnicze.pl/2013/05/31/stefan-pawlikowski/, dostęp 13 V 2021 r.

Ostrowski - www.gloswielkopolski.pl/ostrowski-pilot-ktory-odwazyl-sie-przekazac-swiatu-prawde-o-katyniu-foto/ar/9956862, dostęp 13 V 2021 r.

Pabianice - www.nowezyciepabianic.pl/2021/12/30/wystapil-w-superprodukcji-filmowej-zbudowal-wlasny-samolot-i-walczyl-za-polske-historia-majora-z-pabianic/, dostęp 13 V 2021 r.

PAF - www.polishairforce.pl, dostęp 13 V 2021 r.

Palusiński - www.infolotnicze.pl/2015/01/20/palusinski-jerzy-hipolit/, dostęp 13 V 2021 r.

PSP - Publiczna Szkoła Podstawowa im. kpt. pil. Tadeusza Sędzielowskiego w Baryczy, http://pspbarycz.szkolnastrona.pl/index. php?c=page&id=28, dostęp 13 V 2021 r.

Rbudzinski - https://rbudzinski-piloci.pl.tl/Wspomnienia-po-rucznika-pilota-Jana-Budzi%26%23324%3Bskiego. htm, dostęp 13 V 2021 r.

Rogusz - Rogusz M., Uskrzydlone Salamandry cz. 4, Pilot "2" - z salamandrą: mjr Wacław Łapkowski, http://arma-hobbynews.pl/blog/2021/03/19/p-11c-pilot-2-z-salamandra-mjr-waclaw-lapkowski/, dostęp 13 V - 2021 r.

Rowiński - www.wlkp24.info/wspomnienie/w-rowinski-zbi-gniew-8cfd6/, dostęp 13 V 2021 r.

Salsky - www.ukrainiansintheuk.info/eng/02/salsky-e.htm, dostęp 13 V 2021 r.

Samoloty - www.samolotypolskie.pl/samoloty/14827/126/Sidorowicz-Gustaw, dostęp 13 V 2021 r.

Sekowa - http://sekowa.info/index.php?go=37&id2=88, dostęp 13 V 2021 r.

Sidorowicz - Rogusz M., Gustaw Sidorowicz, www.niebieska-eskadra.pl/?control=8&id=4042&title=gustaw-sidorowicz, dostęp 13 V 2021 r.

Sportowa - www.sportowahistoria.pl/wiadomosci/zwyciestwo-aeroklubu-lodzkiego,2638.html, dostęp 13 V 2021 r.

Suplicka - https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/10886/1/A_Suplicka_Uczniowie_Panstwowego_Gimnazjum_im_Marszalka_Jozefa_Pilsudskiego.pdf, dostęp 13 V 2021 r.

Świdnik - Klub Seniorów Lotnictwa w Świdniku, http://www.ksl.e-swidnik.pl/index.php/kultywuja-pamiec-o-bohaterskich-zolnierzach/, dostęp 13 V 2021 r.

Vyhnis - Brytyjska karta ewidencyjna Jaroslava Vyhnisa, http://www.vuapraha.cz/sites/default/files/Leteck%C3%A9%20karty/V/vyhnis_jaroslav_12.03.1919.pdf, dostęp 13 V 2021 r.

Widlarz - www.chocznia-kiedys.blogspot.com/2016/02/stanisaw-widlarz-znany-pilot-mysliwski.html, dostęp 13 V 2021 r.

Wilczewski - www.wilczewski.com.pl, dostęp 13 V 2021 r.

Wojciechowski - www.wojciechowski.org.uk, dostęp 13 V 2021 r.

Woldenberczycy - http://woldenberczycy.pl/wp-content/uploads/2019/02/Zb-Rowinski-calibri-12-ostat.pdf, dostęp 13 V 2021 r.

Woliński - www.kwolinskipilot.uk/, dostęp 13 V 2021 r.

Wróblewski - www.bbm.org.uk/airmen/Wroblewski.htm, dostęp 13 V 2021 r.

ZSK - www.zskdlugosz.pl/o-nas/znani-absolwenci/, dostęp 13 V 2021 r.