Księga męczenników
Księga męczenników Foxe'a została po raz pierwszy opublikowana w 1563. roku przez protestanckiego drukarza Johna Daya. Za życia autora dzieło zostało wydane czterokrotnie, a po jego śmierci było wiele razy wznawiane i wydawane w edycjach skracanych lub uzupełnianych. W celu zilustrowania książki, przygotowano ponad sześćdziesiąt drzeworytów. Jej pojawienie się na rynku było najważniejszym przedsięwzięciem wydawniczym, jakiego kiedykolwiek dokonano na terenie Anglii. Tytuł książki, nadanej jej przez samego autora, brzmiał: Actes and Monuments of these Latter and Perillous Days, Touching Matters of the Church. Jako że owych czasach najczęściej stosowane tytuły były wyjątkowo długie, również i owa książka nie stanowi wyjątku. Jak ówcześni czytelnicy mogli dowiedzieć się z lektury znajdujących się na okładce treści, dzieło dotyczyło: prześladowań i strasznych niepokojów, powodowanych przez rzymskich prałatów, działających w szczególności na terenie Anglii i Szkocji, jakie działy się począwszy od tysięcznego roku Pańskiego do czasów współczesnych.
Krótki czas po ukazaniu się pierwszego wydania- już w roku 1570., ukazało się drugie, dwutomowe, zawierające dużo większą ilość informacji. Liczba stron Księgi męczenników wzrosła z 1800. stron w roku 1563. do ponad 2300. in folio, a ilość drzeworytów z 60. do 150. Ponieważ autor pisał o czasach mu współczesnych, nie mógł korzystać z istniejących źródeł i musiał wystarać się o nowe ilustracje.
Do dzieła autorstwa Foxe'a przylgnęła nazwa Księga męczenników. Sam autor nie był zadowolony z takiego stanu rzeczy i odniósł się do zaistniałej sprawy, pisząc:
Nie napisałem dzieła, które by się nazywało Księgą męczenników. Napisałem za to Acts and monuments (...); księgę zawierającą informacje na różne inne tematy oprócz męczenników chrześcijańskich[1].
Mimo sprzeciwu autora jednak, napisane przez niego dzieło wydawane było później pod tytułem, któremu był przeciwny, czyli jako Księga męczenników. Opublikowano je we wczesnym okresie rządów królowej Elżbiety I, w pięć lat po śmierci katolickiej królowej Marii, znanej jako krwawa. Książka stanowi apoteozę reformacji angielskiej. Powstawała w czasach, w których krajem szargały konflikty wyznaniowe i przynależność do określonej religii stanowiła o osobistym bezpieczeństwie bądź jego braku. Foxe uznawał katolicyzm za religię odstępczą; protestantyzm natomiast był dla niego prawdziwą religią, stanowiącą kontynuację pierwotnego chrześcijaństwa. Podejście owo stanowiło o nadzwyczajnej popularności książki w dawnej Anglii, gdzie najważniejszym wyznaniem jest -po dziś dzień- anglikanizm, czyli religia zrośnięta nierozerwalnie z dumą narodową tego kraju.
Praca, którą autor zawarł początkowo w pięciu księgach, opisywała pierwszych męczenników; historię kościoła średniowiecznego, inkwizycji, ruchu lollardów i działalności reformatorów takich jak Wycliffe. Opisywała także czasy, w których rządzili królowie Henryk VIII I Edward VI, kiedy to doszło do rozłamu między papiestwem a Narodowym Kościołem Anglii. Piąta księga zajmowała się opisem rządów królowej Marii i prześladowań chrześcijan, które rozpoczęły się wraz z jej wstąpieniem na tron.
Popularność książki spadała wraz z upływem czasu. Foxe, jak nazywano dzieło nieformalnie, w XIX w. przyciągał uwagę głównie przedstawicieli środowisk akademickich i chrześcijan. Mimo tego, że mniej osób sięgało po księgę, w czasie owego stulecia doczekała się ona pięćdziesięciu pięciu wydań skróconych; a oprócz tego również wielu naukowo-dydaktycznych i komentarzy.
Foxe przystąpił do pracy w roku 1552. Był to okres rządów króla Edwarda VI. To, co z początku było niewielką książeczką po łacinie, rozrosło się w pracę, pisaną w języku angielskim, mieszczącą się w dwóch tomach. W 1554. roku, kiedy Foxe przebywał na wygnaniu, opublikował w Strasburgu pracę, stanowiącą zapowiedź późniejszego monumentalnego dzieła. Traktowało ona o prześladowaniach lollardów w wieku XV. Wersję łacińską dzieła, wraz z fragmentem poświęconym uciskowi, jaki stał się udziałem chrześcijan za czasów królowej Marii, napisał w Bazylei.
Sławę zyskał dzięki dziełom, spisanym po łacinie. Miały one stanowić zawartość pierwszego z dwóch tomów dzieła poświęconego męczennikom. Drugi spośród nich miał traktować o prześladowaniach chrześcijan w różnych zakątkach Europy. I chociaż Foxe go w końcu nie napisał, zastąpił go w tym dziele Henry Panteleon (1563). W marcu roku 1563., Foxe opublikował pierwszą angielską edycję swej książki. Jego wydawcą został protestancki drukarz, John Day, który po śmierci doczekał się epitafium następującej treści:
On to sprawił, że Foxe napisał, jak przez śmierć do życia/biegną męczennicy/Foxe w bólach, kosztem zdrowia, oświetlał prawdzie drogę/Day wydał swój majątek poprzez druk/i ten majątek z zyskiem zwrócił mu Bóg/dając mu dar tak, jak on sam darował ubogim.
Książka, którą opublikowano, miała około 1800 stron, czyli była około trzykrotnie dłuższa od swe łacińskiej wersji. Jej ukazanie się przyniosło Foxe'owi sławę. Co ciekawe, autor nie pobierał żadnych prowizji od sprzedaży swej książki. Druga edycja książki ukazała się w roku 1570. Zawierała nowe materiały, takie jak np. osobiste świadectwa i treść martyrologii genewskiej, którą niejaki Jean Crespins napisał w roku 1564.
Jak można było się spodziewać, dzieło Foxe'a zostało bezpardonowo zaatakowane przez katolików. Głównymi jego przeciwnikami, zaraz po ukazaniu się książki, byli Thomas Harding, Thomas Stapleton i Nicholas Harpsfield. Harding wystąpił przeciw niej agresywnie, nazywając ją wielką kupą gnoju, pełną cuchnących męczenników i tysięcznych kłamstw. W następnym pokoleniu krytykiem książki został Robert Parsons, który potępiał ją w traktacie pod tytułem A Treatise of Tree Conversions of England (1603-1604).
Druga edycja książki byla prawie dwa razy bardziej obszerna od pierwszej. Składały się na nią dwa obszerne tomy, zawierające po 2300 dużych stron, wypełnionych tekstem w dwóch kolumnach.
Edycja trzecia i czwarta
Trzecia edycja dzieła Foxe's ukazała się w roku 1576 i stanowiła przedruk wydania drugiego. Edycja czwarta natomiast była ostatnią, jaka ukazała się za życia Foxe'a, była znacznie lepszej jakości od poprzedniej i składały się nań dwa tomy in folio, każdy spośród których miał około tysiąca stron z tekstem sformatowanym w dwie kolumny.
Edycja czwarta była cztery razy dłuższa niż Biblia i była najbardziej imponującą pod względem objętości i skomplikowania książką angielską swojej epoki. Można, jak się wydaje, stwierdzić, że jest to najbardziej złożona spośród książek, jakie powstały w czasie pierwszych dwóch lub trzech stuleci historii druku angielskiego.[2]
Pierwsze wydanie skrócone pojawiło się w roku 1589. Choć ukazało się zaledwie dwa lata po śmierci autora, zawierało informacje na temat jego życia, oddając przez to cześć jego pamięci. Był to zaledwie początek: w późniejszym czasie ukazały się setki skróconych wydań dzieła.
Od końca XVII w. skracano jego pracę tak, by zawierał jedynie elementy najbardziej sensacyjne. Zabieg ten sprawiał, że antykatolickość Księgi męczenników była znacznie bardziej jaskrawa, niż autor zakładał. Znaleźli się więc zajadli przeciwnicy dzieła, tacy jak Samuel Roffey Maitland, Richard Frederick Littledale, Robert Parsons i John Miller, którzy próbowali podważać wiarygodność użytych przez Foxe'a dokumentów[3]. Warren Wooden określił Foxe'a w 1983 roku mianem historykaco prawda stronniczego, a jednak akuratnego i dokładnego, natomiast Patrick Collins nazwał Foxe'a największym angielskim historykiem swojej ery[4]. Księga męczenników Foxe'a, opisująca między innymi cierpienia, jakie angielscy protestanci doznali z rąk prześladujących ich katolików, stanowi element angielskiej tożsamości narodowej.
Historia męczenników chrześcijańskich do czasów Pierwszego Wielkiego Prześladowania za cesarza Nerona
Gdy Chrystus, nasz Zbawiciel, w Ewangelii św. Mateusza, usłyszał wyznanie Szymona Piotra -który, jako pierwszy, otwarcie uznał go za Syna Bożego- i przeczuwając w tym tajemne działanie Ojca, nazwał go (w nawiązaniu do jego imienia) skałą, ma której zbuduje swój Kościół- w dodatku tak silną, że bramy piekielne go nie przemogą. Czytając te słowa, można zauważyć, że -po pierwsze- Chrystus posiadać będzie Kościół na tej ziemi. Po drugie: Kościołowi temu będzie przeciwstawiać się silnie nie tylko świat, lecz także najpotężniejsze spośród sił piekielnych. Wreszcie po trzecie: mimo usilnego działania diabła i wszystkich jego złości, Kościół ten przetrwa[1].
Owo proroctwo Chrystusa wypełnia się cudownym sposobem; do dziś dnia całe dzieje Kościoła to nic innego, jak urzeczywistnianie się jego treści. Po pierwsze: Chrystus ustanowił Kościół- nikt w to nie wątpi. Po drugie: siła książąt, królów, monarchów, rządców i władców tego świata i ludzi im poddanych, publicznie i prywatnie, z całą mocą i przebiegłością, zwróciła się przeciwko temu Kościołowi! I wreszcie po trzecie- rzeczony Kościół, wbrew temu wszystkiemu, przetrwał i pozostał nieustępliwy. Jakie burze i wichury nim szarpały- niesamowite samo wspomnienie. Spisuję tę historię, by to unaocznić: pragnę, by -po pierwsze- ukazały się nam wspaniałe dzieła boże, dokonane przez Jego Kościół ku Bożej chwale; także po to, by dzieje Kościoła, ukazujące jego niezłomność, mogły przyczynić się do budowania wiary chrześcijańskiej, a także przyjść z pomocą Czytelnikowi.
Jako że nie jest naszym zadaniem rozwodzić się nad historią naszego Zbawiciela- zarówno tą sprzed, jak i tą po ukrzyżowaniu- zadowolimy się jedynie stwierdzeniem, że Żydów ogarnęło ogromne zmieszanie po tym, jak zmartwychwstał. Chociaż jeden z apostołów go zdradził; chociaż inny się go zaparł, złamawszy przyrzeczenie; i choć wszyscy inni go opuścili, wyłączając jedynie ucznia znanego arcykapłanowi[2]; historia zmartwychwstania wyznaczyła nowy kierunek wszystkim ich sercom; i, po misji dokonanej przez Ducha Świętego, dała nową pewność ich umysłom. Moce, którymi byli obdarzeni, dały im siłę do głoszenia jego imienia. Głoszeniu ku zdziwieniu żydowskich władców i ku zaskoczeniu pogańskich prozelitów.
[1] Dz. Ap. 8:1
[2] Dz. Ap. 11:19
[3] Mk 10:35, Mk 3:17, Mt 4:21, Dz. Ap. 12:2
[4] Marcus Iulius Agrippa (ur. ok. 9 r. p.n.e., zm. 44. r. n.e. w Cezarei Nadmorskiej) - król Batanei, Gaulanitydy, Trachonu, Galilei i Judei. Wnuk Herda Wielkiego, brat Herodiady. Skazał na śmierć apostoła Jakuba Większego.
[5] Edessa (dzisiejsza Şanl?urfa) - miasto w dzisiejszej południowo-wschodniej Turcji. Znajdowała się tam szkoła teologiczna Efrema Syryjczyka.
[6] Plemię Lewiego- jedno z dwunastu plemion Izraela. Wyróżniało się na tle innych tym, że jego członkowie byli kapłanami. Jako jedyne nie otrzymało własnego terytorium podczas podziału ziemi Izraela, jaki dokonał się w czasach Jozuego.
[7] Serapis- synkretyczne bóstwo egipskie, związane w sposób szczególny z domem panującym. Najważniejszy Serapejon (świątynia ku czci tego bóstwa) znajdował się w Aleksandrii.
[8] Hegezyp- Święty Kościoła Katolickiego. Żył w II w. n.e. Napisał działo o nazwie Historia dziejów kościelnych.
[9] Zarówno imię Tomasz, jak Dydymus znaczą tyle, co bliźniak. Dydymus jest grecką wersją imienia Tomasz, które pochodzi z hebrajskiego.
[10] Partia- kraina historyczna, obejmująca tereny dzisiejszego Iranu i Turkmenistanu.
[11] gr. zelotai- gorliwi
[12] Jakub Większy, Jakub Starszy- apostoł zwany pielgrzymem; brat Jana Ewangelisty, zmarł w 43. lub 44. roku.
[13] Smyrna- dzisiejsze miasto Izmir w Turcji; trzecie co do wielkości miasto w kraju.
[14] Pergamon- miasto starożytne w północno-zachodniej Azji Mniejszej. Stolica nieistniejącego dziś Królestwa Pergamońskiego.
[15] Sardes- starożytne miasto w Azji Mniejszej, stolica Lidii.
[16] Filadelfia (obecnie Alaşehir) - miasto starożytne, położone w prowincji Lidia.
[17] Laodycea- starożytne miasto na terenie Frygii.
[18] Tiatyra- starożytne miasto, położone na ternie Lidii w Azji Mniejszej.
[19] Marek Kokcejusz Nerwa (łac. Marcus Cocceius Nerva, ur. 8 listopada 30. roku, zm. 27 stycznia 98. w Rzymie.) Cesarz rzymski w latach 96-99.
[20] Domicjan (Domitianus, Titus Flavius Domitianus, ur. 24 października 51. r. w Rzymie, zm. 18 września 96 r. w Rzymie) - Cesarz rzymski z dynastii Flawiuszy. Odnazaczał się wielkim okrucieństwem i podejrzliwością.
Dziesięć wczesnych prześladowań
Pierwsze prześladowanie Kościoła miało miejsce w roku 67, pod rządami Nerona[1], szóstego cesarza Rzymu. Monarcha ten rządził przez okres pięciu lat, w ciągu których nie działo się nic szczególnie złego; później jednak Neron oddał się we władanie ekstrawaganckim żądzom i zaczął popełniać najhaniebniejsze zbrodnie. Jedną z jego diabelskich zachcianek był rozkaz podpalenia Rzymu -i Rzym rzeczywiście stanął w płomieniach za sprawą wojskowych. Kiedy miasto płonęło, Neron wszedł na wieżę Mecenasa[2] gdzie grając na harfie, śpiewał pieśń o płonącej Troi i zadeklarował, że chce, by wszystko zginęło przed jego śmiercią. Wyłączając Cyrk, wiele pałaców i domów uległo spaleniu; kilka tysięcy ludzi zginęło w płomieniach; zadusiło się dymem albo zostało przygniecionych przez ruiny. Przerażający pożar szalał przez dziewięć dni. Neron zauważył, że winę za nieszczęście jest przypisywana głównie jemu; że staje się obiektem nienawiści- i zadecydował, że w ramach wybielenia się obarczy winą chrześcijan, dzięki czemu będzie mógł cieszyć się nowymi okrucieństwami.
Tak nastało pierwsze wielkie prześladowanie- i okrucieństwa popełniane na chrześcijanach były tak wielkie, że wzbudzały współczucie samych Rzymian. Neron, wyrafinowany w swoim okrucieństwie, wymyślał tortury, jakich nie powstydziłby się najbardziej diaboliczny umysł. Kazał zaszywać ludzi w skóry dzikich bestii i potem szczuł ich psami; innych z jego rozkazu ubierano w odzienie z wosku, przymocowywano odpowiednio i zapalano, by mogli służyć do oświetlania ogrodów władcy.
Rys. 1 Hybert Robert The Fire of Rome (1785)
Prześladowanie obejmowało swoim zasięgiem całość Imperium Rzymskiego- ale zamiast gasić ducha chrześcijańskiego, raczej go rozpalało. Święty Paweł i święty Piotr zginęli. Do tej listy możemy dodać Erastusa, skarbnika miejskiego Koryntu; Aristarchusa z Macedonii i Tropimusa Efezyjczyka, którego nawrócił i z którym głosił święty Paweł, a także Józefa, zwanego Barsabas i Ananiasza, biskupa Damaszku.
Drugie prześladowanie
Drugie Prześladowanie miało miejsce za czasów Domicjana, w roku 81 n.e. Cesarz Domicjan, obdarzony naturalną skłonnością do okrucieństwa, zanim ogłosił drugie prześladowanie chrześcijan, najpierw zabił swojego brata. W swoim gniewie zgładził część senatorów rzymskich- niektórych przez złośliwość, innych, chcąc skonfiskować ich mienie. Nakazał również, by zabito wszystkich potomków króla Dawida. Między wieloma męczennikami znalazł się Szymon, biskup Jerozolimy, którego ukrzyżowano; oraz święty Jan, którego gotowano w oleju i odesłano na wyspę Patmos. Flawię, córkę Rzymskiego senatora, zesłano do Pontu. Ogłoszono prawo mówiące o tym, że żaden chrześcijanin, którego by przyprowadzono przed oblicze trybunału, nie uniknie kary, jeśli nie wyrzeknie się swojej religii. W owym czasie krążyło wiele skandalicznych plotek, mających na celu obciążenie chrześcijan. Poganie, gdy głód, jakaś plaga lub trzęsienie ziemi nawiedzały którąś z prowincji, winili chrześcijan.
Prześladowanie chrześcijan zwiększyło liczbę donosicieli i wielu ludzi dla zysku zaprzedawało się, szkodząc niewinnym osobom.
Inna trudność polegała na tym, że kiedy chrześcijanie stawali przed sądami, kazano im składać przysięgę; kiedy odmawiali, skazywano ich na śmierć. Jeśli wyznawali dalej swą wiarę, spotykał ich ten sam los.
Spośród wielu historii tego prześladowania, najbardziej wyróżnia się ta, która opisuje dzieje Dionizego Areopagity[1], wykształconego i oczytanego Ateńczyka. Dionizy podróżował do Egiptu, by studiować astronomię i zaobserwował wielkie, nadprzyrodzone zaćmienie, które zdarzyło się w czasie, w którym został ukrzyżowany nasz Zbawiciel. Czystość jego mowy i obyczajów sprawiła, że zwrócili na niego uwagę chrześcijanie. Wkrótce mianowano go biskupem Aten.
Nikodem, dobry chrześcijanin, który osiągnął pewną pozycję w świecie, był prześladowany w Rzymie podczas terroru Domicjana. Protazy i Gerwazy zostali męczennikami w Mediolanie.
Tymoteusz był słynnym uczniem świętego Pawła i biskupem Efezu. Z zapałem zarządzał tamtejszym zborem do 97 r. n.e. W owym czasie, gdy nastało pogańskie święto zwane Catagogion, Tymoteusz, spotkawszy procesję, ostro skrytykował niedorzeczne bałwochwalstwo. Rozdrażniło to jej uczestników tak bardzo, że rzucili się na niego z pałkami i pobili tak dotkliwie, że zmarł na skutek odniesionych ran dwa dni później.
Trzecie prześladowanie
Trzecie Prześladowanie nastało za panowania Trajana, roku 108 n.e. Pliniusz Młodszy[1], sławny erudyta tamtego czasu, widząc opłakaną sytuację chrześcijan, pełen współczucia napisał do Trajana, donosząc, że wiele tysięcy wyznawców Chrystusa ginie każdego dnia, chociaż żaden z nich nie uczynił niczego niezgodnego z rzymskim prawem- niczego, do usprawiedliwiłoby prześladowanie.
Za cały dowód winy czy błędu (jakkolwiek by tego nie nazwać) starczyło to, że spotykali się wyznaczonego dnia przed świtem, by odmówić wspólnie modlitwę do Chrystusa-Boga i zobowiązać się nie do tego, by popełniać złe czyny- ale wręcz odwrotnie; do niepopełniania grzechów; do tego, że nie będą kraść, rabować, zdradzać małżonka; nie będą mówić fałszywego świadectwa ani oszukiwać innych: po czym, jak nakazywał ich zwyczaj, zbierali się ponownie, by wziąć udział we wspólnym posiłku. I nic w tym złego.
Podczas tego prześladowania cierpiał podziwiany przez wielu błogosławiony męczennik Ignacy. Ignacy został ustanowiony, następny po Piotrze, biskupem Antiochii. Niektórzy twierdzą, że, będąc zesłany do Rzymu z Syrii z powodu swej wiary w Chrystusa, został wydany na pożarcie dzikim bestiom. Mówi się także, że kiedy wędrował przez Azję- cały czas pod czujnym okiem strażników -pocieszał i dodawał siły wszystkim zborom, znajdującym się w miastach, które mijał, poprzez głoszenie Słowa i upominanie. Kiedy zaś przybył do Smyrny, napisał do zboru, znajdującego się w Rzymie, prosząc, by wierni nie próbowali ocalić go od męczeństwa, ponieważ ratunek ten pozbawiłby go tego, czego najwięcej pragnie i w czym pokłada nadzieję.
Stałem się teraz uczniem. Nie zależy mi na niczym- żadnej z widzialnych i niewidzialnych rzeczy- byle Chrystusa pozyskać. Niech zatem przyjdzie krzyż i ogień; niech przyjdą watahy dzikich zwierząt; zniszczenie całego ciała i wszystkie złości diabelskie niech przyjdą na mnie; niech tak się stanie- byłem tylko Chrystusa pozyskał.
I nawet wtedy, gdy został skazany na pożarcie przez dzikie zwierzęta, pałał takim ogniem wiary, że kiedy usłyszał ryki lwów, oświadczył: Jestem pszenicą Chrystusa. Zostanę starty przez zęby dzikich bestii, bym mógł się okazać czystym w jego oczach.
Po Trajanie rządził cesarz Hadrian[2], który kontynuował okrutne prześladowania. Tego czasu zabici zostali Aleksander, biskup Rzymu, wraz z dwoma diakonami; Kwirynus i Hernes z rodzinami; Zenon, rzymski szlachcic- i około dziesięć tysięcy innych chrześcijan. Wielu krzyżowano na górze Ararat[3]. Wkładano im na głowy korony cierniowe i kaleczono włóczniami ich boki, odtwarzając śmierć Chrystusa. Eustachemu, sławnemu i dzielnemu rzymskiemu dowódcy, wydano rozkaz uczestnictwa w uroczystościach składania pogańskich ofiar ku czci jego własnych zwycięstw militarnych, ale wiara (bo był w sercu chrześcijaninem) zatriumfowała nad jego pychą, i odmówił. Cesarz, niepomny na zasługi swojego zdolnego dowódcy, wpadł w furię i rozkazał zamordowanie Eustachego wraz z rodziną.
Podczas kaźni Faustyna i Jovity, rodzeństwa z Bresci, poganin Calocerius, widząc ogrom cierpień skazańców i cierpliwość, z którą je znoszą, wykrzyknął, pełen podziwu i ekstazy: wielki jest Bóg chrześcijan! Natychmiast go schwytano i tak podzielił los męczenników. Wiele innych, podobnych okrucieństw spotykało chrześcijan, do czasu, gdy Kwadratus, biskup Aten, wystąpił z uczoną obroną chrześcijan przed przebywającym w Atenach cesarzem- i Arystydes[4], filozof z tego samego miasta, napisał pełen elegancji list, który sprawił, że Hadrian[5] zmniejszył swoją surowość i ustąpił ze swojego nieprzejednanego stanowiska. Hadrian zmarł w 138 r. n.e.; jego następcą został Antoniusz Pius[6], jeden z najłagodniejszych monarchów, którzy kiedykolwiek rządzili. To właśnie on zakończył prześladowanie wymierzone w chrześcijan.
[1] Marek Aureliusz Antoninusz, Marek Anniusz Aureliusz Werus (Marcus Aurelius Antoninus, Marcus Annius Aurelius Verus; ur. 26 kwietnia 121 w Rzymie, zm. 17 marca 180 w Vindobonie. Cesarz rzymski w latach 161-180; pisarz i filozof stoicki, autor słynnych Rozmyślań.
[2] aureus (łac. aureus- złoty) - moneta rzymska (I w. p.n.e.- IV w. n.e.)
[3] Germanik (Gaius Claudius Drusus Caesar Germanicus, ur. 24 maja 15 p.n.e., zm. 10 października 19 n.e.) - wódz rzymski pochodzący z dynastii julijsko-klaudyjskiej. Ojciec Kaliguli.
[4] Justyn Męczennik, Justyn Filozof, Święty Justyn (ur. ok. 100. roku we Flawii Neapolis w Palestynie, zm. w Rzymie ok. 165 roku) - filozof i pisarz, zajmujący się apologetyką. Został zamordowany przez ścięcie mieczem.
[5] ...czyli wyznawcą doktryny rozwiniętej przez Pitagorasa I jego uczniów. Szkoła pitagorejska znajdowała się w Krotonie w Wielkiej Grecji a południowych Włoszech. Pitagorejczycy zajmowali się głównie filozofią, astronomią, matematyką i muzyką. Stanowią inspirację dla masonerii.
[6] Szkoła platońska została założona przez filozofa Platona w Atenach w roku 387. W 529 roku została zlikwidowana przez cesarza Justyniana. Nazywano ją "Akademią", ponieważ znajdowała się w gaju, poświęconemu herosowi Akademosowi.
[7] Wiminał - Jedno z siedmiu wzgórz Rzymu.
[8] Jupiter- w mitologii rzymskiej najwyższy bóg i ojciec bogów. Znany także jako Jowisz.
[9] Spolito (Spolito) - istniejące do dziś miasto, położone na terenie dzisiejszych Włoch, założone w VI w. p.n.e. Od 241 r. p.n.e. rzymska kolonia Spoletium.
[1] Lucjusz Domicjusz Aurelian (Lucius Domitius Aurelianus; ur. 9 września 214 w Mezji lub Sirmium, zm. w roku 275 w okolicach Byzanton) - cesarz rzymski w latach 270-275.
[2] Tacyt (Marcus Claudius Tacitus, ur. 200, zm, 276) - cesarz rzymski od 275 do 276 r. n.e.
[3] Marek Aureliusz Probus (Marcus Aurelius Probus, ur. 19 sierpnia 232, zm. w 282 r.) - cesarz rzymski w latach 276-282
[4] Marcus Aurelius Carus (ur. ok. 230 w Narbo w Galii Narbońskiej; zm. latem 283 w Kfezyfonie) - cesarz rzymski w latach 282-283.
[5] Marek Aureliusz Karynus (Marcus Aurelius Carinus, ur. ok. 250, zm. 285 nad Morawą.) - cesarz rzymski od 283 do lipca 285. Zamordowany przez własnych żołnierzy.
[6] Marek Aureliusz Numeriusz (Marcus Aurelius Numerius; ur. ok. 260, zm. 284 nad Bosforem) - cesarz rzymski w latach 283-284. Współrządził ze swoim bratem Karynusem.
[7] Dioklecjan (Gaius Aurelius Valerianus Diocletianus, ur. ok. 244 w Solinie, zm. ok. 313 w Spalatum) - cesarz rzymski od 20 listopada 284 do 1 maja 305.
[8] Maksymian (Marcus Aurelius Valerius Maximianus; ur. ok. 250 w Sirmium w Panonii, zm. 310) - cesarz rzymski, który współrządził z cesarzem Dioklecjanem, przez którego został wcześniej adoptowany.
[9] Święty Alban z Anglii (zm. 22 czerwca ok. 304) - pierwszy męczennik na Wyspach Brytyjskich. Uznany świętym przez kościół katolicki, prawosławny i anglikański.
[10] Lucjusz z Chur (zm. w II lub V/VI w.) - chrześcijanin, nawracający ludność w północnej Recji (prowincja rzymska na terenie obecnej Szwajcarii). Utożsamiany z legendarnym królem Brytanii lub Bretanii, zmarłym ok. 156 r.. Pierwszy biskup Chur w Gryzonii (kraina geograficzna na terenie obecnej Szwajcarii). Uznawany świętym przez szwajcarski kościół katolicki.
[11] Beda (ang. Bede; zwany Czcigodnym lub Wspaniałym- z łac.Venerabilis; ur. 672; zm. 25 maja 735 w Jarrow) - anglosaski mnich benedyktyn, prezbiter, pisarz i uczony; doktor Kościoła. Uznany za świętego przez kościół katolicki, prawosławny i anglikański. Jego główne dzieło było zatytułowane Historia kościelna narodu angielskiego.
[12] Offa (zm. 26 lipca 796) - król Mercji (jednego z siedmiu królestw anglosaskich) w latach 757 do 796.
[13] Somma- rzeka w północnej Francji.
[1] Lakonia- kraina historyczna w starożytnej Grecji, położona w południowo-wschodniej części Półwyspu Peloponoskiego. Centrum Lakonii była Sparta. W Lakonii uczono wyrażać się krótko i zwięźle- stąd wzięło się określenie lakoniczny.
[2] Święty Pantaleon (ur. ok. 280 w Nikomedii, zm. 27 lipca 305) - męczennik chrześcijański uznany za świętego przez kościół katolicki i prawosławny. Lekarz na dworze cesarza Galeriusza. Po nawróceniu zaczął leczyć bezpłatnie.
[3] Autor, na określenie miejsca, w którym miało miejsce męczeństwo, użył określenia znacznie późniejszego.
[4] Pamfil z Cezarei, również Pamfiliusz (ur. ok. 250 w Bejrucie, zm. 310) - biskup Cezarei palestyńskiej, ojciec kościoła, przedstawiciel szkoły aleksandryjskiej; uznawany za świętego przez kościół katolicki i prawosławny.
[5] Fausta (Flavia Maxima Fausta, ur. po 290, zm. 326 w Rzymie) - córka cesarza Maksymiana i żona cesarza rzymskiego, Konstantyna I Wielkiego.
[6] Konstantyn I Wielki (łac. Gaius Flavius Valerius Constantinus, ur. 27 lutego ok. 272 w Niszu na terenie dzisiejszej Serbii, zm. 22 maja 337) - cesarz rzymski od 306. Uznany za świętego przez kościół prawosławny.
[7] Nie wiadomo, czy było tak naprawdę.
[8] Święta Helena (łac. Flavia Iulia Helena, ur. 248-250 w Drepanum lub Niszu, zm. ok. 328 w Nikomedii lub w 330 r. w Trewirze) - casarzowa rzymska, uznana za świętą przez kościół katolicki i protestancki.
[9] Konstancjusz I Chlorus (Gaius Flavius Constantinus, ur. 31 marca 250, zm. 25 lipca 306) - żołnierz, adoptowany przez cesarza Maksymiana, rządził jako cezar od 293 r. 1 maja 305 roku otrzymał tytuł augusta. Zginął rok później.
[10] Maksencjusz zgromadził na północy Italii wojska, uważając, że Konstantyn zaatakuje, przeprawiwszy się przez Alpy. Jego rywal rzeczywiście przekroczył Alpy i zaczął zdobywać położone tam miasta. W rękach Maksencjusza pozostawał Rzym, który przeciwnik postanowił również zdobyć. 28 maja 312 rozegrała się bitwa przy moście mulwijskim, związana ze słynną legendą nawrócenia Konstantyna. Armia Maksencjusza została pokonana, a on sam utonął w trakcie ucieczki.
[11] Euzebiusz z Cezarei (ur. 262; zm. ok. 340) - pisarz chrześcijański, autor słynnej Historii kościelnej- dziejów kościoła do czasów mu współczesnych. W młodości wstąpił do szkoły teologicznej Pamfila z Cezarei i został jego oddanym przyjacielem i uczniem. Sam siebie nazywał synem Pamfila.
[12] Jan Wycliffe (ur. ok. 1329 w Hipswell w hrabstwie Yorkshire, zm. 31 grudnia 1384 w Lutterworth niedaleko Leicester) - duchowny katolicki, teolog i reformator kościoła; profesor uniwersytetu w Oksfordzie; założyciel i jeden z głównych przedstawicieli ruchu lollardów, czyli wędrownych kaznodziei, promujących nauczanie zgodne z Pismem Świętym.
[13] Święty Jerzy (ur. w III w. w Kapadocji, zm. 23 kwietnia 303 r. w Liddzie) - święty kościoła katolickiego, patron Anglii (St. George). Przez kościół prawosławny nazywany Jerzym Zwycięskim.
[1] Scytowie- koczownicze ludy irańskie, mieszkające od schyłku VII w. p.n.e. na północy od Morza Czarnego. Ich barbarzyństwo było przysłowiowe.
[2] Wizygoci, czyli Goci zachodni lub Terwingowie (dosł. leśni ludzie) - lud germański, odłam Gotów.
[3] Ostrogoci, czyli Goci Wschodni lub Greutungowie (dosł. ludzie stepu) - lud germański, odłam Gotów. W III w. i w 1. połowie IV w. osiedlili się na północnych wybrzeżach Morza Czarnego. Błąd w tekście: Atanaryk był królem Wizygotów, który uciskał chrześcijan.
[4] Alaryk I (ur. ok. 370, zm. 410) - od 395 król Wizygotów. Pierwszy wódz germański, który zdobył Rzym.
[5] Dowodzący rzymską armią Stylichon, którego ojciec był Wandalem, zwyciężył wodza Wizygotów Alaryka w bitwie pod Weroną (403 r. n.e.) Działo się to za panowania cesarza Honoriusza.
[6] łac. Ave, Ceasar, morituri te salutant!
[7] łac. mos maiorum- zwyczaje rzymskie. Rzymianie bardzo wysoko cenili zachowywanie swoich tradycji
[8] Telemach- według przekazów historyka Teodoreta z Cyru, święty Telemach próbował zatrzymać walki gladiatorskie w Rzymie i został ukamienowany przez rozwścieczony tłum. Działo się to pod koniec III w. n.e. Ostatnia walka gladiatorów odbyła się w roku 404 n.e.
