MERCEDES OF CASTILE: OR, THE VOYAGE TO CATHAY
CHAPTER I.
"There was knocking that shook the marble floor,
And a voice at the gate, which said-
'That the Cid Ruy Diez, the Campeador,
Was there in his arms array'd.'"--
Mrs. Hemans.
Whether we take the pictures of the inimitable Cervantes, or of that scarcely less meritorious author from whom Le Sage has borrowed his immortal tale, for our guides; whether we confide in the graver legends of history, or put our trust in the accounts of modern travellers, the time has scarcely ever existed when the inns of Spain were good, or the roads safe. These are two of the blessings of civilization which the people of the peninsula would really seem destined never to attain; for, in all ages, we hear, or have heard, of wrongs done the traveller equally by the robber and the host. If such are the facts to-day, such also were the facts in the middle of the fifteenth century, the period to which we desire to carry back the reader in imagination.
At the commencement of the month of October, in the year of our Lord 1469, John of Trastamara reigned in Aragon, holding his court at a place called Zaragosa, a town lying on the Ebro, the name of which is supposed to be a corruption of C?sar Augustus, and a city that has become celebrated in our own times, under the more Anglicised term of Saragossa, for its deeds in arms. John of Trastamara, or, as it was more usual to style him, agreeably to the nomenclature of kings, John II., was one of the most sagacious monarchs of his age; but he had become impoverished by many conflicts with the turbulent, or, as it may be more courtly to say, the liberty-loving Catalonians; had frequently enough to do to maintain his seat on the throne; possessed a party-colored empire that included within its sway, besides his native Aragon with its dependencies of Valencia and Catalonia, Sicily and the Balearic Islands, with some very questionable rights in Navarre. By the will of his elder brother and predecessor, the crown of Naples had descended to an illegitimate son of the latter, else would that kingdom have been added to the list. The King of Aragon had seen a long and troubled reign, and, at this very moment, his treasury was nearly exhausted by his efforts to subdue the truculent Catalans, though he was nearer a triumph than he could then foresee, his competitor, the Duke of Lorraine, dying suddenly, only two short months after the precise period chosen for the commencement of our tale. But it is denied to man to look into the future, and on the 9th of the month just mentioned, the ingenuity of the royal treasurer was most sorely taxed, there having arisen an unexpected demand for a considerable sum of money, at the very moment that the army was about to disband itself for the want of pay, and the public coffers contained only the very moderate sum of three hundred Enriques, or Henrys-a gold coin named after a previous monarch, and which had a value not far from that of the modern ducat, or our own quarter eagle. The matter, however, was too pressing to be deferred, and even the objects of the war were considered as secondary to those connected with this suddenly-conceived, and more private enterprise. Councils were held, money-dealers were cajoled or frightened, and the confidants of the court were very manifestly in a state of great and earnest excitement. At length, the time of preparation appeared to be passed and the instant of action arrived. Curiosity was relieved, and the citizens of Saragossa were permitted to know that their sovereign was about to send a solemn embassy, on matters of high moment, to his neighbor, kinsman, and ally, the monarch of Castile. In 1469, Henry, also of Trastamara, sat upon the throne of the adjoining kingdom, under the title of Henry IV. He was the grandson, in the male line, of the brother of John II.'s father, and, consequently, a first-cousin once removed, of the monarch of Aragon. Notwithstanding this affinity, and the strong family interests that might be supposed to unite them, it required many friendly embassies to preserve the peace between the two monarchs; and the announcement of that which was about to depart, produced more satisfaction than wonder in the streets of the town.
Henry of Castile, though he reigned over broader and richer peninsular territories than his relative of Aragon, had his cares and troubles, also. He had been twice married, having repudiated his first consort, Blanche of Aragon, to wed Joanna of Portugal, a princess of a levity of character so marked, as not only to bring great scandal on the court generally, but to throw so much distrust on the birth of her only child, a daughter, as to push discontent to disaffection, and eventually to deprive the infant itself of the rights of royalty. Henry's father, like himself, had been twice married, and the issue of the second union was a son and a daughter, Alfonso and Isabella; the latter becoming subsequently illustrious, under the double titles of the Queen of Castile, and of the Catholic. The luxurious impotency of Henry, as a monarch, had driven a portion of his subjects into open rebellion. Three years preceding that selected for our opening, his brother Alfonso had been proclaimed king in his stead, and a civil war had raged throughout his provinces. This war had been recently terminated by the death of Alfonso, when the peace of the kingdom was temporarily restored by a treaty, in which Henry consented to the setting aside of his own daughter-or rather of the daughter of Joanna of Portugal-and to the recognition of his half-sister Isabella, as the rightful heiress of the throne. The last concession was the result of dire necessity, and, as might have been expected, it led to many secret and violent measures, with a view to defeat its objects. Among the other expedients adopted by the king-or, it might be better to say, by his favorites, the inaction and indolence of the self-indulgent but kind-hearted prince being proverbial-with a view to counteract the probable consequences of the expected accession of Isabella, were various schemes to control her will, and guide her policy, by giving her hand, first to a subject, with a view to reduce her power, and subsequently to various foreign princes, who were thought to be more or less suited to the furtherance of such schemes. Just at this moment, indeed, the marriage of the princess was one of the greatest objects of Spanish prudence. The son of the King of Aragon was one of the suitors for the hand of Isabella, and most of those who heard of the intended departure of the embassy, naturally enough believed that the mission had some connection with that great stroke of Aragonese policy.
Isabella had the reputation of learning, modesty, discretion, piety, and beauty, besides being the acknowledged heiress of so enviable a crown; and there were many competitors for her hand. Among them were to be ranked French, English, and Portuguese princes, besides him of Aragon to whom we have already alluded. Different favorites supported different pretenders, struggling to effect their several purposes by the usual intrigues of courtiers and partisans; while the royal maiden, herself, who was the object of so much competition and rivalry, observed a discreet and womanly decorum, even while firmly bent on indulging her most womanly and dearest sentiments. Her brother, the king, was in the south, pursuing his pleasures, and, long accustomed to dwell in comparative solitude, the princess was earnestly occupied in arranging her own affairs, in a way that she believed would most conduce to her own happiness. After several attempts to entrap her person, from which she had only escaped by the prompt succor of the forces of her friends, she had taken refuge in Leon, in the capital of which province, or kingdom as it was sometimes called, Valladolid, she temporarily took up her abode. As Henry, however, still remained in the vicinity of Granada, it is in that direction we must look for the route taken by the embassy.
The cort?ge left Saragossa, by one of the southern gates, early in the morning of a glorious autumnal day. There was the usual escort of lances, for this the troubled state of the country demanded; bearded nobles well mailed-for few, who offered an inducement to the plunderer, ventured on the highway without this precaution; a long train of sumpter mules, and a host of those who, by their guise, were half menials and half soldiers. The gallant display drew crowds after the horses' heels, and, together with some prayers for success, a vast deal of crude and shallow conjecture, as is still the practice with the uninstructed and gossiping, was lavished on the probable objects and results of the journey. But curiosity has its limits, and even the gossip occasionally grows weary; and by the time the sun was setting, most of the multitude had already forgotten to think and speak of the parade of the morning. As the night drew on, however, the late pageant was still the subject of discourse between two soldiers, who belonged to the guard of the western gate, or that which opened on the road to the province of Burgos. These worthies were loitering away the hours, in the listless manner common to men on watch, and the spirit of discussion and of critical censure had survived the thoughts and bustle of the day.
"If Don Alonso de Carbajal thinketh to ride far in that guise," observed the elder of the two idlers, "he would do well to look sharp to his followers, for the army of Aragon never sent forth a more scurvily-appointed guard than that he hath this day led through the southern gate, notwithstanding the glitter of housings, and the clangor of trumpets. We could have furnished lances from Valencia more befitting a king's embassy, I tell thee, Diego; ay, and worthier knights to lead them, than these of Aragon. But if the king is content, it ill becomes soldiers, like thee and me, to be dissatisfied."
"There are many who think, Roderique, that it had been better to spare the money lavished in this courtly letter-writing, to pay the brave men who so freely shed their blood in order to subdue the rebellious Barcelans."
"This is always the way, boy, between debtor and creditor. Don John owes you a few maravedis, and you grudge him every Enrique he spends on his necessities. I am an older soldier, and have learned the art of paying myself, when the treasury is too poor to save me the trouble."
"That might do in a foreign war, when one is battling against the Moor, for instance; but, after all, these Catalans are as good Christians as we are ourselves; some of them are as good subjects; and it is not as easy to plunder a countryman as to plunder an Infidel."
"Easier by twenty fold; for the one expects it, and, like all in that unhappy condition, seldom has any thing worth taking, while the other opens his stores to you as freely as he does his heart-but who are these, setting forth on the highway, at this late hour?"
"Fellows that pretend to wealth, by affecting to conceal it. I'll warrant you, now, Roderique, that there is not money enough among all those varlets to pay the laquais that shall serve them their boiled eggs, to-night."
"By St. Iago, my blessed patron!" whispered one of the leaders of a small cavalcade, who, with a single companion, rode a little in advance of the others, as if not particularly anxious to be too familiar with the rest, and laughing, lightly, as he spoke: "Yonder vagabond is nearer the truth than is comfortable! We may have sufficient among us all to pay for an olla-podrida and its service, but I much doubt whether there will be a dobla left, when the journey shall be once ended."
A low, but grave rebuke, checked this inconsiderate mirth; and the party, which consisted of merchants, or traders, mounted on mules, as was evident by their appearance, for in that age the different classes were easily recognized by their attire, halted at the gate. The permission to quit the town was regular, and the drowsy and consequently surly gate-keeper slowly undid his bars, in order that the travellers might pass.
While these necessary movements were going on, the two soldiers stood a little on one side, coolly scanning the group, though Spanish gravity prevented them from indulging openly in an expression of the scorn that they actually felt for two or three Jews who were among the traders. The merchants, moreover, were of a better class, as was evident by a follower or two, who rode in their train, in the garbs of menials, and who kept at a respectful distance while their masters paid the light fee that it was customary to give on passing the gates after nightfall. One of these menials, capitally mounted on a tall, spirited mule, happened to place himself so near Diego, during this little ceremony, that the latter, who was talkative by nature, could not refrain from having his say.
"Prithee, Pepe," commenced the soldier, "how many hundred doblas a year do they pay, in that service of thine, and how often do they renew that fine leathern doublet?"
The varlet, or follower of the merchant, who was still a youth, though his vigorous frame and embrowned cheek denoted equally severe exercise and rude exposure, started and reddened at this free inquiry, which was enforced by a hand slapped familiarly on his knee, and such a squeeze of the leg as denoted the freedom of the camp. The laugh of Diego probably suppressed a sudden outbreak of anger, for the soldier was one whose manner indicated too much good-humor easily to excite resentment.
"Thy gripe is friendly, but somewhat close, comrade," the young domestic mildly observed; "and if thou wilt take a friend's counsel, it will be, never to indulge in too great familiarity, lest some day it lead to a broken pate."
"By holy San Pedro!-I should relish-"
It was too late, however; for his master having proceeded, the youth pushed a powerful rowel into the flank of his mule, and the vigorous animal dashed ahead, nearly upsetting Diego, who was pressing hard on the pommel of the saddle, by the movement.
"There is mettle in that boy," exclaimed the good-natured soldier, as he recovered his feet. "I thought, for one moment, he was about to favor me with a visitation of his hand."
"Thou art wrong-and too much accustomed to be heedless, Diego," answered his comrade; "and it had been no wonder had that youth struck thee to the earth, for the indignity thou putt'st upon him."
"Ha! a hireling follower of some cringing Hebrew! He dare to strike a blow at a soldier of the king!"
"He may have been a soldier of the king himself, in his day. These are times when most of his frame and muscle are called on to go in harness. I think I have seen that face before; ay, and that, too, where none of craven hearts would be apt to go."
"The fellow is a mere varlet, and a younker that has just escaped from the hands of the women."
"I'll answer for it, that he hath faced both the Catalan and the Moor in his time, young as he may seem. Thou knowest that the nobles are wont to carry their sons, as children, early into the fight, that they may learn the deeds of chivalry betimes."
"The nobles!" repeated Diego, laughing. "In the name of all the devils, Roderique, of what art thou thinking, that thou likenest this knave to a young noble? Dost fancy him a Guzman, or a Mendoza, in disguise, that thou speakest thus of chivalry?"
"True-it doth, indeed, seem silly-and yet have I before met that frown in battle, and heard that sharp, quick voice, in a rally. By St. Iago de Compostello! I have it! Harkee, Diego!-a word in thy ear."
The veteran now led his more youthful comrade aside, although there was no one near to listen to what he said; and looking carefully round, to make certain that his words would not be overheard, he whispered, for a moment, in Diego's ear.
"Holy Mother of God!" exclaimed the latter, recoiling quite three paces, in surprise and awe. "Thou canst not be right, Roderique!"
"I will place my soul's welfare on it," returned the other, positively. "Have I not often seen him with his visor up, and followed him, time and again, to the charge?"
"And he setting forth as a trader's varlet! Nay, I know not, but as the servitor of a Jew!"
"Our business, Diego, is to strike without looking into the quarrel; to look without seeing, and to listen without hearing. Although his coffers are low, Don John is a good master, and our anointed king; and so we will prove ourselves discreet soldiers."
"But he will never forgive me that gripe of the knee, and my foolish tongue. I shall never dare meet him again."
"Humph!-It is not probable thou ever wilt meet him at the table of the king, and, as for the field, as he is wont to go first, there will not be much temptation for him to turn back in order to look at thee."
"Thou thinkest, then, he will not be apt to know me again?"
"If it should prove so, boy, thou need'st not take it in ill part; as such as he have more demands on their memories than they can always meet."
"The Blessed Maria make thee a true prophet!-else would I never dare again to appear in the ranks. Were it a favor I conferred, I might hope it would be forgotten; but an indignity sticks long in the memory."
Here the two soldiers moved away, continuing the discourse from time to time, although the elder frequently admonished his loquacious companion of the virtue of discretion.
In the mean time, the travellers pursued their way, with a diligence that denoted great distrust of the roads, and as great a desire to get on. They journeyed throughout the night, nor did there occur any relaxation in their speed, until the return of the sun exposed them again to the observations of the curious, among whom were thought to be many emissaries of Henry of Castile, whose agents were known to be particularly on the alert, along all the roads that communicated between the capital of Aragon and Valladolid, the city in which his royal sister had then, quite recently, taken refuge. Nothing remarkable occurred, however, to distinguish this journey from any other of the period. There was nothing about the appearance of the travellers-who soon entered the territory of Soria, a province of Old Castile, where armed parties of the monarch were active in watching the passes-to attract the attention of Henry's soldiers; and as for the more vulgar robber, he was temporarily driven from the highways by the presence of those who acted in the name of the prince. As respects the youth who had given rise to the discourse between the two soldiers, he rode diligently in the rear of his master, so long as it pleased the latter to remain in the saddle; and during the few and brief pauses that occurred in the travelling, he busied himself, like the other menials, in the duties of his proper vocation. On the evening of the second day, however, about an hour after the party had left a hostelry, where it had solaced itself with an olla-podrida and some sour wine, the merry young man who has already been mentioned, and who still kept his place by the side of his graver and more aged companion in the van, suddenly burst into a fit of loud laughter, and, reining in his mule he allowed the whole train to pass him, until he found himself by the side of the young menial already so particularly named. The latter cast a severe and rebuking glance at his reputed master, as he dropped in by his side, and said, with a sternness that ill comported with their apparent relations to each other-
"How now, Master Nu?ez! what hath called thee from thy position in the van, to this unseemly familiarity with the varlets in the rear?"
"I crave ten thousand pardons, honest Juan," returned the master, still laughing, though he evidently struggled to repress his mirth, out of respect to the other; "but here is a calamity befallen us, that outdoes those of the fables and legends of necromancy and knight-errantry. The worthy Master Ferreras, yonder, who is so skilful in handling gold, having passed his whole life in buying and selling barley and oats, hath actually mislaid the purse, which it would seem he hath forgotten at the inn we have quitted, in payment of some very stale bread and rancid oil. I doubt if there are twenty reals left in the whole party!"
"And is it a matter of jest, Master Nu?ez," returned the servant, though a slight smile struggled about his mouth, as if ready to join in his companion's merriment; "that we are penniless? Thank Heaven! the Burgo of Osma cannot be very distant; and we may have less occasion for gold. And now, master of mine, let me command thee to keep thy proper place in this cavalcade, and not to forget thyself by such undue familiarity with thy inferiors. I have no farther need of thee, and therefore hasten back to Master Ferreras and acquaint him with my sympathy and grief."
The young man smiled, though the eye of the pretended servant was averted, as if he cared to respect his own admonitions; while the other evidently sought a look of recognition and favor. In another minute, the usual order of the journey was resumed.
As the night advanced, and the hour arrived when man and beast usually betray fatigue, these travellers pushed their mules the hardest; and about midnight, by dint of hard pricking, they came under the principal gate of a small walled town, called Osma, that stood not far from the boundary of the province of Burgos, though still in that of Soria. No sooner was his mule near enough to the gate to allow of the freedom, than the young merchant in advance dealt sundry blows on it with his staff, effectually apprising those within of his presence. It required no strong pull of the reins to stop the mules of those behind; but the pretended varlet now pushed ahead, and was about to assume his place among the principal personages near the gate, when a heavy stone, hurled from the battlements, passed so close to his head, as vividly to remind him how near he might be to making a hasty journey to another world. A cry arose in the whole party, at this narrow escape; nor were loud imprecations on the hand that had cast the missile spared. The youth, himself, seemed the least disturbed of them all; and though his voice was sharp and authoritative, as he raised it in remonstrance, it was neither angry nor alarmed.
"How now!" he said; "is this the way you treat peaceful travellers; merchants, who come to ask hospitality and a night's repose at your hands?"
"Merchants and travellers!" growled a voice from above-"say, rather, spies and agents of King Henry. Who are ye? Speak promptly, or ye may expect something sharper than stones, at the next visit."
"Tell me," answered the youth, as if disdaining to be questioned himself-"who holds this borough? Is it not the noble Count of Trevi?o?"
"The very same, Se?or," answered he above, with a mollified tone: "but what can a set of travelling traders know of His Excellency? and who art thou, that speakest up as sharply and as proudly as if thou wert a grandee?"
"I am Ferdinand of Trastamara-the Prince of Aragon-the King of Sicily. Go! bid thy master hasten to the gate."
This sudden announcement, which was made in the lofty manner of one accustomed to implicit obedience, produced a marked change in the state of affairs. The party at the gate so far altered their several positions, that the two superior nobles who had ridden in front, gave place to the youthful king; while the group of knights made such arrangements as showed that disguise was dropped, and each man was now expected to appear in his proper character. It might have amused a close and philosophical observer to note the promptitude with which the young cavaliers, in particular, rose in their saddles, as if casting aside the lounging mien of grovelling traders, in order to appear what they really were, men accustomed to the tourney and the field. On the ramparts the change was equally sudden and great. All appearance of drowsiness vanished; the soldiers spoke to each other in suppressed but hurried voices; and the distant tramp of feet announced that messengers were dispatched in various directions. Some ten minutes elapsed in this manner, during which an inferior officer showed himself on the ramparts, and apologized for a delay that arose altogether from the force of discipline, and on no account from any want of respect. At length a bustle on the wall, with the light of many lanterns, betrayed the approach of the governor of the town; and the impatience of the young men below, that had begun to manifest itself in half-uttered execrations, was put under a more decent restraint for the occasion.
"Are the joyful tidings that my people bring me true?" cried one from the battlements; while a lantern was lowered from the wall, as if to make a closer inspection of the party at the gate: "Am I really so honored, as to receive a summons from Don Ferdinand of Aragon, at this unusual hour?"
"Cause thy fellow to turn his lantern more closely on my countenance," answered the king, "that thou may'st make thyself sure. I will cheerfully overlook the disrespect, Count of Trevi?o, for the advantage of a more speedy admission."
"'Tis he!" exclaimed the noble: "I know those royal features, which bear the lineaments of a long race of kings, and that voice have I heard, often, rallying the squadrons of Aragon, in their onsets against the Moor. Let the trumpets speak up, and proclaim this happy arrival; and open wide our gates, without delay."
This order was promptly obeyed, and the youthful king entered Osma, by sound of trumpet, encircled by a strong party of men-at-arms, and with half of the awakened and astonished population at his heels.
"It is lucky, my Lord King," said Don Andres de Cabrera, the young noble already mentioned, as he rode familiarly at the side of Don Ferdinand, "that we have found these good lodgings without cost; it being a melancholy truth, that Master Ferreras hath, negligently enough, mislaid the only purse there was among us. In such a strait, it would not have been easy to keep up the character of thrifty traders much longer; for, while the knaves higgle at the price of every thing, they are fond of letting their gold be seen."
"Now that we are in thine own Castile, Don Andres," returned the king, smiling, "we shall throw ourselves gladly on thy hospitality, well knowing that thou hast two most beautiful diamonds always at thy command."
"I, Sir King! Your Highness is pleased to be merry at my expense, although I believe it is, just now, the only gratification I can pay for. My attachment for the Princess Isabella hath driven me from my lands; and even the humblest cavalier in the Aragonese army is not, just now, poorer than I. What diamonds, therefore, can I command?"
"Report speaketh favorably of the two brilliants that are set in the face of the Do?a Beatriz de Bobadilla; and I hear they are altogether at thy disposal, or as much so as a noble maiden's inclinations can leave them with a loyal knight."
"Ah! my Lord King! if indeed this adventure end as happily as it commenceth, I may, indeed, look to your royal favor, for some aid in that matter."
The king smiled, in his own sedate manner; but the Count de Trevi?o pressing nearer to his side at that moment, the discourse was changed. That night Ferdinand of Aragon slept soundly; but with the dawn, he and his followers were again in the saddle. The party quitted Osma, however, in a manner very different from that in which it had approached its gate. Ferdinand now appeared as a knight, mounted on a noble Andalusian charger; and all his followers had still more openly assumed their proper characters. A strong body of lancers, led by the Count of Trevi?o in person, composed the escort; and on the 9th of the month, the whole cavalcade reached Due?as, in Leon, a place quite near to Valladolid. The disaffected nobles crowded about the prince to pay their court, and he was received as became his high rank and still higher destinies.
Here the more luxurious Castilians had an opportunity of observing the severe personal discipline by which Don Ferdinand, at the immature years of eighteen, for he was scarcely older, had succeeded in hardening his body and in stringing his nerves, so as to be equal to any deeds in arms. His delight was found in the rudest military exercises; and no knight of Aragon could better direct his steed in the tourney or in the field. Like most of the royal races of that period, and indeed of this, in despite of the burning sun under which he dwelt, his native complexion was brilliant, though it had already become embrowned by exposure in the chase, and in the martial occupations of his boyhood. Temperate as a Mussulman, his active and well-proportioned frame seemed to be early indurating, as if Providence held him in reserve for some of its own dispensations, that called for great bodily vigor as well as for deep forethought and a vigilant sagacity. During the four or five days that followed, the noble Castilians who listened to his discourse, knew not of which most to approve, his fluent eloquence, or a wariness of thought and expression, which, while they might have been deemed prematurely worldly and cold-blooded, were believed to be particular merits in one destined to control the jarring passions, deep deceptions, and selfish devices of men.
CHAPTER II.
"Leave to the nightingale her shady wood:
A privacy of glorious light is thine;
Whence thou dost pour upon the world a flood
Of harmony, with rapture more divine;
Type of the wise, who soar, but never roam;
True to the kindred points of Heaven and Home."
Wordsworth.
While John of Aragon had recourse to such means to enable his son to escape the vigilant and vindictive emissaries of the King of Castile, there were anxious hearts in Valladolid, awaiting the result with the impatience and doubt that ever attend the execution of hazardous enterprises. Among others who felt this deep interest in the movements of Ferdinand of Aragon and his companions, were a few whom it has now become necessary to introduce to the reader.
Although Valladolid had not then reached the magnificence it subsequently acquired as the capital of Charles V., it was an ancient, and, for the age, a magnificent and luxurious town, possessing its palaces, as well as its more inferior abodes. To the principal of the former, the residence of John de Vivero-a distinguished noble of the kingdom-we must repair in imagination; where companions more agreeable than those we have just quitted, await us, and who were then themselves awaiting, with deep anxiety, the arrival of a messenger with tidings from Due?as. The particular apartment that it will be necessary to imagine, had much of the rude splendor of the period, united to that air of comfort and fitness that woman seldom fails to impart to the portion of any edifice that comes directly under her control. In the year 1469, Spain was fast approaching the termination of that great struggle which had already endured seven centuries, and in which the Christian and the Mussulman contended for the mastery of the peninsula. The latter had long held sway in the southern parts of Leon, and had left behind him, in the palaces of this town, some of the traces of his barbaric magnificence. The lofty and fretted ceilings were not as glorious as those to be found further south, it is true; still, the Moor had been here, and the name of Veled Vlid-since changed to Valladolid-denotes its Arabic connection. In the room just mentioned, and in the principal palace of this ancient town-that of John de Vivero-were two females, in earnest and engrossing discourse. Both were young, and, though in very different styles, both would have been deemed beautiful in any age or region of the earth. One, indeed, was surpassingly lovely. She had just reached her nineteenth year-an age when the female form has received its full development in that generous climate; and the most imaginative poet of Spain-a country so renowned for beauty of form in the sex-could not have conceived of a person more symmetrical. The hands, feet, bust, and all the outlines, were those of feminine loveliness; while the stature, without rising to a height to suggest the idea of any thing masculine, was sufficient to ennoble an air of quiet dignity. The beholder, at first, was a little at a loss to know whether the influence to which he submitted, proceeded most from the perfection of the body itself, or from the expression that the soul within imparted to the almost faultless exterior. The face was, in all respects, worthy of the form. Although born beneath the sun of Spain, her lineage carried her back, through a long line of kings, to the Gothic sovereigns; and its frequent intermarriages with foreign princesses, had produced in her countenance that intermixture of the brilliancy of the north with the witchery of the south, that probably is nearest to the perfection of feminine loveliness.
Her complexion was fair, and her rich locks had that tint of the auburn which approaches as near as possible to the more marked color that gives it warmth, without attaining any of the latter's distinctive hue. "Her mild blue eyes," says an eminent historian, "beamed with intelligence and sensibility." In these indexes to the soul, indeed, were to be found her highest claims to loveliness, for they bespoke no less the beauty within, than the beauty without; imparting to features of exquisite delicacy and symmetry, a serene expression of dignity and moral excellence, that was remarkably softened by a modesty that seemed as much allied to the sensibilities of a woman, as to the purity of an angel. To add to all these charms, though of royal blood, and educated in a court, an earnest, but meek sincerity presided over every look and thought-as thought was betrayed in the countenance-adding the illumination of truth to the lustre of youth and beauty.
The attire of this princess was simple, for, happily, the taste of the age enabled those who worked for the toilet to consult the proportions of nature; though the materials were rich, and such as became her high rank. A single cross of diamonds sparkled on a neck of snow, to which it was attached by a short string of pearls; and a few rings, decked with stones of price, rather cumbered than adorned hands that needed no ornaments to rivet the gaze. Such was Isabella of Castile, in her days of maiden retirement and maiden pride-while waiting the issues of those changes that were about to put their seal on her own future fortunes, as well as on those of posterity even to our own times.
Her companion was Beatriz de Bobadilla, the friend of her childhood and infancy, and who continued, to the last, the friend of her prime, and of her death-bed. This lady, a little older than the princess, was of more decided Spanish mien, for, though of an ancient and illustrious house, policy and necessity had not caused so many foreign intermarriages in her race, as had been required in that of her royal mistress. Her eyes were black and sparkling, bespeaking a generous soul, and a resolution so high that some commentators have termed it valor; while her hair was dark as the raven's wing. Like that of her royal mistress, her form exhibited the grace and loveliness of young womanhood, developed by the generous warmth of Spain; though her stature was, in a slight degree, less noble, and the outlines of her figure, in about an equal proportion, less perfect. In short, nature had drawn some such distinction between the exceeding grace and high moral charms that encircled the beauty of the princess, and those which belonged to her noble friend, as the notions of men had established between their respective conditions; though, considered singly, as women, either would have been deemed pre-eminently winning and attractive.
At the moment we have selected for the opening of the scene that is to follow, Isabella, fresh from the morning toilet, was seated in a chair, leaning lightly on one of its arms, in an attitude that interest in the subject she was discussing, and confidence in her companion, had naturally produced; while Beatriz de Bobadilla occupied a low stool at her feet, bending her body in respectful affection so far forward, as to allow the fairer hair of the princess to mingle with her own dark curls, while the face of the latter appeared to repose on the head of her friend. As no one else was present, the reader will at once infer, from the entire absence of Castilian etiquette and Spanish reserve, that the dialogue they held was strictly confidential, and that it was governed more by the feelings of nature, than by the artificial rules that usually regulate the intercourse of courts.
"I have prayed, Beatriz, that God would direct my judgment in this weighty concern," said the princess, in continuation of some previous observation; "and I hope I have as much kept in view the happiness of my future subjects, in the choice I have made, as my own."
"None shall presume to question it," said Beatriz de Bobadilla; "for had it pleased you to wed the Grand Turk, the Castilians would not gainsay your wish, such is their love!"........................
KRZYSZTOF KOLUMB
ROZDZIAŁ I.
Według opowiadań Cervantes'a i Le Sage'a, potwierdzonych poważniejszem świadectwem historyi i nowożytnych podróżników, po wszystkie czasy w Hiszpanii zajazdy były niewygodne a drogi niebezpieczne. Zdaje się nawet jakoby mieszkańcy półwyspu pirenejskiego pod tym względem nie mieli nigdy zakosztować przyjemności cywilizacyi; albowiem, jak tylko zasięgnąć można pamięcią, podróżni byli w nim zawsze ofiarą złodziejów i oberżystów. To samo złe które dziś istnieje, istniało już w połowie XV wieku, w epoce będącej początkiem poniżej skreślonych wypadków.
W październiku 1469 r. panował nad Aragonią Jan II de Transtamare, przebywając z swym dworem w Saragossie. Był to jeden z najmędrszych monarchów tego wieku, lecz zubożony przez liczne walki z burzliwym i niepodległym szczepom Katalończyków. Z trudnością też przychodziło mu utrzymać się na tronie, chociaż rządził krajem obejmującym, oprócz Aragonii i zawisłych od niej Walencyi i Katalonii, Sycylią i wyspy balearskie. Władzca ten rościł sobie prawo do Nawarry, a korona Neapolu jemu byłaby przypadła, gdyby nie testament starszego brata i poprzednika jego, przeznaczający takową naturalnemu synowi ostatniego.
Panowanie króla Aragonii było długie i burzliwe, a w epoce wzmiankowanej nieodzowne wydatki, celem podbicia Katalonii, skarbiec jego zupełnie wypróżniły; jakkolwiek w tym właśnie czasie zbliżał się dzień tryumfu dla Janu II, gdyż współzawodnik jego, książę Lotaryngii, umarł w dwa miesiące później. Ale niedozwolono człowiekowi zaglądać w przyszłość; dosyć że dziewiątego października 1469 r. w chwili gdy armia, zostając bez żołdu, miała się rozwiązać, kassy państwa obejmowały tylko skromną summę trzystu sztuk zlota.
Wszelako, dla wykonania pewnego zamiaru nader wielkej ważności, potrzeba było koniecznie znacznego kapitału. Naradzano się przeto, pochlebiano pożyczającym pieniądze, albo ich trwożono, i ruch niezwykły objawiał się u dworu. Nakoniec mieszkańcy Saragossy dowiedzieli się, że władzca ich ma wyprawić uroczyste poselstwo do sąsiada swego i krewniaka, króla Kastylii.
Krajem tym rządził wówczas Henryk de Transtamare, pod imieniem Henryka IV. Byłto wnuk w linii męzkiej stryja Jana II, a więc dosyć blizki krewny króla Aragonii. Mimo to wszakże potrzeba było przyjaznego poselstwa dla zachowania pokoju między obydwoma krajami; wiadomość też o zamierzonej wyprawie zadowoleniem raczej niż podziwem Aragończyków przejęła.
Henryk kastylski, chociaż panował nad krajami rozleglejszemi i bogatszemi od Aragonii, niebył podobnież wolen trosk i kłopotów. Po rozłączeniu się z pierwszą żoną, pojął on w małżeństwo Joannę portugalską, której postępki lekkomyślne wielkie u dworu sprawiały zgorszenie; posunięto się nawet aż do podania w wątpliwość prawowitego urodzenia jedynej córki Henryka i zaprzeczenia jej z tego względu prawa do następstwa.
Ojciec Henryka miał także z drugiego małżeństwa dwoje dzieci, Alfonsa i Izabellę, z których ostatnia wsławiła się później pod mianem katolickiej.
Objęcie rządów przez Henryka nie obeszło się bez wewnętrznych zatargów. Na trzy lata przed czasem opowiedzianych tu zdarzeń, brat jego Alfons ogłoszony został przez pewne stronnictwo królem, i wojna domowa rozsrożyła się w kraju. Śmierć Alfonsa położyła koniec niesnaskom, a pokój, chwilowo przynajmniej, został przywrócony przez traktat, którym Henryk wydziedziczał własną, a raczej Joanny portugalskiej córkę, na korzyść swej siostry przyrodniej Izabelli.
To ostatnie ustępstwo wymożonem było przez konieczność; naturalnie więc starano się wszelkiemi sposobami zniweczyć jego skutki. Pomiędzy innemi środkami użytemi przez króla, a bardziej przez jego poufałych, (gnuśność bowiem i obojętność Henryka powszechnie była znaną), starano się także nakłonić Izabellę do zawarcia ślubów z poddanym lub księciem cudzoziemskim, tak iż w r. 1469 małżeństwo księżniczki było głównym przedmiotem dyplomacyi hiszpańskiej. W liczbie ubiegających się o jej rękę znajdował się syn króla Aragonii; naturalnie więc mieszkańcy Saragossy, dowiedziawszy się o blizkiem wyprawieniu poselstwa, domyślali się, że ono zostaje w związku z tym punktem polityki aragońskiej.
Izabella, sławiona z rozumu, skromności, wdzięków i pobożności, była nadto uznaną dziedziczką dosyć ponętnej korony; niedziw przeto, że mnóstwo miała konkurentów, między któremi znajdowali się Francuzi, Anglicy i Portugalczycy. Zausznicy dworscy, stosownie do własnych widoków, popierali sprawę tego lub owego pretendenta: ale królewska dziewica, przedmiot tylu zabiegów, ukrywała starannie skłonność swego serca. Podczas gdy brat jej, król panujący, szukał rozrywki na południu, ona, przyzwyczajoną będąc oddawna do samotności, zajmowała się czynnie urządzaniem swych interesów, w sposób jaki sama uznała za najwłaściwszy. Zagrażana kilkakrotnie zamachami na swą osobę, których unikła jedynie szczęśliwym wypadkiem, schroniła się do Valladolid, stolicy królestwa Leon. Henryk tymczasem przesiadywał w pobliżu Grenady; ku tej więc stronie zdążała ambasada.
Orszak poselski wyszedł z Saragossy przez jednę z bram południowych, pod eskortą wojskową. Członkowie jego wszyscy byli uzbrojeni, bo wówczas, kto tylko posiadał jakie takie mienie, nie mógł się puszczać w drogę bez tego środka ostrożności. Za orszakiem postępował długi tabor przyborów złożonych na mułach i zgraja zbrojnych służalców, dosyć podobnych na oko do żołnierzy. Tłumy mieszkańców zalegały drogę którą szła ambasada, już z życzeniami za jej powodzenie, już tworząc rozliczne przypuszczenia względem celu takowej. Lecz ciekawość ma swoje granice, a plotka prędko się zużywa; z zachodem słońca większa część mieszkańców Saragossy zapomniała już o wspaniałym pochodzie. Dwóch tylko żołnierzy, stojących na straży u bramy wschodniej, prowadzącej do prowincyi Burgos, jeszcze sobie pod wieczór gaworzyli o tem zdarzeniu.
- Jeśli don Alonzo de Carbajal w daleką puszcza się drogę, będzie musiał diable pilnować swego orszaku; bo w całej armii aragońskiej niema gorszych żołnierzy, jak ci, którzy z nim opuścili bramę południową, mimo wystawności ubiorów i miny buńczucznej. Wierzaj mi, Diego, Walencya byłaby dostarczyła godniejszych ambasady królewskiej wojowników; lecz, jeśli taka jest wola naszego pana, my, prości żołnierze, nie powinniśmy szemrać.
- Mój Roderyku, niejeden już pomyślał zapewne, że pieniądze roztrwonione na to poselstwo lepiej było rozdzielić między nas zuchów, cośmy krwią własną stłumili powstanie w Barcelonie.
- Jednato zawsze piosnka, braciszku, między dłużnikiem a wierzycielem. Jan II. winien ci kilka marawedów, więc ty mu wyrzucasz dukaty, które wydaje na osobiste swe potrzeby. Ja, stary wiarus, znam się oddawna na sztuce ściągania sobie żołdu, gdy skarb go wypłacać nie może.
- Dobreto w wojnie cudzoziemskiej, kiedy bić się przychodzi przeciw Maurom naprzykład; ależ ci Katalończycy, to przecież chrześcianie i dobrzy zresztą ludzie; trudno bo łupić ich jak niewiernych.
- I owszem, bardzo łatwo, łatwiej jeszcze niż poganina; gdyż ten, spodziewając się napaści, uprzątnie co lepsze; podczas gdy ziomek sam ci otworzy skarby swoje i serce. Ale któż to w tak późnej godzinie wybiera się w drogę?
- Sąto ludzie pragnący uchodzić za bogaczów, chociaż niby z tym się kryją; zaręczam ci, Roderyku, że wszystkie te mieszczuchy razem nie mają tyle pieniędzy, by zapłacić sługusa co na noclegu poda im "olla podrida" (rodzaj pieprzonej siekanki).
- Na św. Jakuba, mojego patrona, rzekł stłumionym głosem dowódzca zbliżającej się kawalkady, który z jednym tylko towarzyszem wyprzedził nieco swój orszak, ten urwisz nie bardzo się myli! mamy jeszcze prawda na zapłacenie wieczerzy, ale do końca podróży nic nam z pewnością nie zostanie.
Żartobliwe te wyrazy towarzysz dowódzcy posępnem przyjął milczeniem; jednocześnie kawalkada zatrzymała się przy bramie. Bylito kupcy, jak świadczyła ich powierzchowność, bo w owym czasie każda klassa społeczeństwa miała jeszcze oddzielne ubranie. Pozwolenie opuszczenia miasta było po formie, a strażnik miejski, w kwaśnym widać humorze że mu przerwano spoczynek, zwolna szlaban podnosił. Dwaj żołnierze tymczasem stanęli na uboczu, obojętnie przypatrując się grupie nowoprzybyłych, i tylko wrodzona powaga hiszpańska wstrzymywała ich od głośnych oznak pogardy względem trzech czy czterech Żydów, znajdujących się między kupcami. Reszta towarzystwa należała widać do wyższej klassy handlujących, bo liczna towarzyszyła im służba. Podczas gdy panowie opłacali mały podatek, przypadający za opuszczenie miasta po zachodzie słońca, jeden z służących, jadący na zwinnym mule stanął blizko Diega.
- Ho! ho! braciszku, zawołał żołnierz, nie mogąc powściągnąć języka; ile dublonów kupcy płacą ci na rok, i siła ci sprawiają tych pięknych kaftanów skórzanych, z których w jednym tak ci do twarzy?
Służący, młody jeszcze człowiek, chociaż muszkularne ciało i śniada cera świadczyły o twardo przebytych znojach, zadrżał lekko i zapłonił się na te słowa, których wymówieniu towarzyszyło poufałe poklepanie w kolano. Lecz żołnierz miał twarz tak dobroduszną, że niepodobna było rozgniewać się jego żartem; wreszcie serdeczny śmiech jego zapobiegł wybuchowi nagabanego młodzieńca.
- Za mocno uderzasz mnie po nodze, przyjacielu, rzekł łagodnie; jeżeli chcesz przyjąć moję radę, to nie pozwalaj sobie nigdy takich poufałości, bo niespodzianie mógłbyś się spotkać z kułakiem.
- Na św. Piotra! któżby się poważył...
Nie miał czasu dokończyć, gdyż orszak, ułatwiwszy się, w dalszą ruszył drogę, a muł młodego giermka, spięty ostrogą, silnem potrąceniem o mało nie wywrócił Diega, który właśnie rękę przykładał do pałasza.
- Ten młodzian ma odwagę! krzyknął żołnierz po odzyskaniu równowagi; sądziłem na chwilę że chce mnie poczęstować pięścią.
- Zawsze z ciebie niezdara, kolego, odrzekł drugi żołnierz; nicby nie było dziwnego, gdyby cię był ukarał za niepotrzebne zuchwalstwo.
- Lokaj w usługach Żyda miałżeby natrzeć na żołnierza królewskiego?
- Może i on był żołnierzem; bo zdaje mi się żem widział twarz jego w miejscu, gdzie napróżno szukanoby tchórzów.
- To sługus poprostu i do tego młodzik zaledwie wyszły z rąk kobiet.
- Niech i tak będzie, lecz mimo to wierzę że służył przeciw Maurom i Katalończykom. Wiesz o tem, że szlachta nasza ma zwyczaj wczesnego wysyłania dzieci na wojnę.
- Szlachta!? powtórzył śmiejąc się Diego, do czarta Roderyku, jak można takiego prostaka porównać z synem szlacheckim? Czy myślisz że to przebrany Guzman albo Mendoza.
- Dziwnem ci się to wyda, a jednak przypominam sobie dokładnie, żem go widział na polu walki i słyszał głos jego grzmiący rozkazem. Na św. Jakuba z Compostelli, to rzecz niezawodna. Przybliż się Diego, powiem ci słówko w zaufaniu.
Chociaż nikt nie podsłuchiwał, Roderyk odprowadził na bok kolegę, i oglądając się na wszystkie strony, cichym głosem wymówił kilka wyrazów.
- Najświętsza Panno! zawołał Diego, odskakując z podziwienia na kilka kroków, mylisz się niezawodnie, Roderyku!
- Wiem co mówię, odpowiedział Roderyk; nie widziałżem go tylokrotnie z podniesioną przyłbicą?
- A teraz podróżuje jako giermek przy kupcu, jako sługa żydowski!?
- My, kolego, powinniśmy patrzeć niewidząc i słuchać niesłysząc. Jan II dobrym jest panem, chociaż w tej chwili papiery jego spadły; trzeba zachować poddańczą pokorę.
- Ależ on nie przebaczy mi nigdy tej nieroztropnej poufałości! nie ośmielę się stanąć przed jego obliczem.
- Ej! wątpię żebyś z nim zasiadł kiedy u stołu królewskiego, a na wojnie on, który zawsze postępuje przodem, nie będzie pewnie miał ochoty obejrzeć się za tobą.
- Mniemasz więc że mnie nie pozna?
- W każdym razie, mój chłopcze, nie obawiaj się niczego, bo takim ludziom zwykle ważniejsze sprawy tkwią w głowie.
- Daj Boże żebyś prawdziwym był prorokiem, inaczej nie będę mógł nigdy pokazać się w szeregu. Gdybym mu był wyświadczył przysługę, to możeby o niej zapomniał; ale pamięć obelgi długo się przechowuje.
Tak rozmawiając, dwaj żołnierze oddalili się, a stary nie przestawał zalecać młodemu większą na przyszłość rozwagę.
Tymczasem kawalkada postępowała naprzód, z szybkością wypływającą oczywiście z obawy o złe drogi i z żywej chęci przybycia corychlej na miejsce. Jadąc noc całą, zatrzymywali się wtedy dopiero gdy światło dzienne wystawiało ich na spojrzenia ciekawych. Wiadomo było że ajenci Henryka kastylskiego przebiegają przestrzeń między stolicą Aragonii a Valladolid, gdzie przebywała Izabella. Jednakże podróżni bez przygody stanęli w okręgu Soria, części starej Kastylii. Lubo zbrojne hufce królewskie czatowały po drodze, powierzchowność podróżnych nie mogła niczem zwrócić uwagi żołnierzy Henryka, obecność zaś tych ostatnich oddalała zwykłych złodziejów. Co się tyczy młodzieńca, będącego przedmiotem rozmowy dwóch żołnierzy, ten z uległością towarzyszył panu, zajmując się obowiązkami swojego stanu. Dopiero drugiego dnia wieczorem, gdy orszak opuścił gospodę, gdzie uraczano się olla podridą i kwaśnem winem, wesoły dowódzca, o którym wyżej była wzmianka, zaśmiawszy się głośno, opuścił swe miejsce na przodzie i zbliżył się do tajemniczego giermka. Lecz ten surowem przyjął go spojrzeniem.
- Mości Nunez! rzekł głosem, który bynajmniej nie zgadzał się z zależnem na pozór stanowiskiem jakie zajmował, dlaczego porzuciłeś swe miejsce?
- Wybacz, odpowiedział dowódzca, tłumiąc śmiech tylko przez uszanowanie dla młodzieńca, - ale zdarzyło nam się nieszczęście, które przewyższa wszystko co podają legendy o błędnych rycerzach. Nasz szanowny Ferreras, tak przywykły do złota, od czasu jak się zbogacił handlem zbożowym, płacąc w oberży za wieczerzę, zapomniał sakiewkę. Teraz całe towarzystwo podróżne nie posiada może i dwudziestu realów.
- Jestżeto przedmiot żartu, mości Nunez? odpowiedział giermek z lekkim uśmiechem, zdradzającym chęć podzielania wesołości towarzysza. Bogu dzięki, miasto Osma niedaleko, a tymczasem niepotrzeba nam pieniędzy. Teraz, mój panie, rozkazuję ci abyś powrócił na miejsce i nie wdawał się w bezpotrzebną poufałość z podwładnemi. Godnemu Ferreras oświadcz moje współubolewanie.
Dowódzca rzucił wzrokiem porozumienia na mniemanego giermka, lecz ten odwrócił głowę, jakby sam był w obawie uchybienia swojej roli. Po chwili dawniejszy porządek orszaku był przywrócony.
Północ już się zbliżała, podróżni przeto poganiali muły, żeby prędzej stanąć gdzie zamierzyli. Niezadługo pokazało się w oddaleniu miasteczko Osma, należące jeszcze do prowincyi Soria, lecz położone niedaleko już granic Burgos.
Zbliżywszy się do bramy, młody kupiec przewodniczący uderzył w nią kilkakrotnie kijem. Udany sługa opuścił właśnie swe miejsce i wmieszał się między przywódzców kawalkady, gdy nagle kamień rzucony z murów miasta zawarczał mu koło głowy. Krzyk oburzenia rozległ się w orszaku; tylko tajemniczy młodzieniec nie stracił przytomności, a chociaż mówił podniesionym głosem, jednakże słowa jego nie wyrażały ani gniewu ani trwogi.
- Cóżto, zawołał, czy tak przyjmujecie spokojnych podróżników, kupców którzy w nocnej porze szukają gościnności?
- Kupcy, podróżnicy? odparł głos jakiś wewnątrz, powiedz raczej ajenci króla Henryka. Coście za jedni? gadajcie, bo przywitamy was czemś lepszem jak kamieniem.
- Chciej mnie objaśnić, rzekł młodzieniec, nie dając odpowiedzi na zapytanie, kto dowodzi w tem mieście? czy nie hrabia de Trevino?
- On sam, odpowiedziano z murów głosem nieco złagodzonym. Lecz jakaż może być styczność między zgrają koczujących kupców, a jego excellencyą. Ty zaś, co mówisz tak śmiało i ostro, musisz być chyba grandem Hiszpanii.
- Jestem Ferdynand de Transtamare, król Sycylii, książę aragoński. Oznajm to swojemu panu, i niech przybywa natychmiast.
To objaśnienie, wyrzeczone głosem człowieka przywykłego do rozkazów, zmieniło nagle stan rzeczy. Kawalkada odmiennym uszykowała się porządkiem. Dwaj kawalerowie, będący wprzód na czele, ustąpili pierwszeństwa młodemu królowi, a inni tymczasem, pozrzucawszy przebrania, pokazali się w szatach właściwych. Dostrzegacz psycholog byłby zauważył niezawodnie pochopność z jaką kawalerowie, przywykli do walk rycerskich i turniejów, rozstawali się z poniżającą dla siebie rolą.
Wkrótce całe miasteczko było w ruchu, a tłum cisnący się na mury i światło latarń spuszczonych dla obejrzenia przybyszów, zapowiadały zbliżanie się gubernatora.
- Mamże wierzyć temu co słyszę? odezwał się w tej chwili głos hrabi Trevino, czy rzeczywiście don Ferdynand aragoński zaszczyca mnie odwidzeniem w tak niezwykłej godzinie?
- Rozkaż służbie aby latarnie obróciła ku mej twarzy, a sam się o tem przekonasz. Wybaczam ci, hrabio, to zwątpienie, jeśli je wynagrodzisz gorliwością.
- To on! zawołał gubernator, poznaję w tych rysach potomka królów, którego głos tylokrotnie przywodził hufcom Aragonii w wojnach przeciw Maurom. Otworzyć bramy, a trąby niech natychmiast rozgłoszą miastu szczęśliwą nowinę!
Rozkaz ten szybko został wykonany i młody król wjechał do Osmy, otoczony zbrojnym orszakiem i zgrają zdziwionych mieszkańców.
- Najjaśniejszy panie, rzekł Andrzej de Cabrera, młody kawaler który wprzód był dowódzcą, zbliżając się poufale do księcia Ferdynanda; szczęście prawdziwe żeśmy zdążyli do tej oto gospody bezpłatnej. Don Ferreras zgubił rzeczywiście jedyną naszę sakwę, a w takiej ostateczności trudnoby nam było utrzymać się w roli kupców.
- Teraz, gdyśmy wkroczyli do ukochanej Kastylii, polegamy zupełnie na twej gościnności, bo wiadomo nam, że posiadasz dwa drogocenne klejnoty.
- Miłościwy królu, wasza wysokość żartuje sobie ze mnie, i rzeczywiście jedynato zabawa jaką nateraz mogę mu ofiarować. Przywiązanie do sprawy księżniczki Izabelli uczyniło mnie wygnańcem, w tej chwili prosty żołnierz armii aragońskiej bogatszy jest odemnie. Jakiemiż mógłbym rozrządzać klejnotami?
- Mówią wiele o dwóch brylantach zdobiących głowę donny Beatrix de Bobadilla, które wiem że tobie przypadną, bo młoda dziewica, idąc za popędem serca, chętnie je odstąpi tak przyjemnemu kawalerowi.
- Ach, najjaśniejszy panie, jeśli ta przygoda ma się skończyć tak szczęśliwie, jak została rozpoczętą, tedy najwyższe jego wstawiennictwo bardzo mi będzie potrzebne.
Król, swoim zwyczajem, uśmiechnął się łagodnie i miał coś odpowiedzieć, gdy zbliżający się hrabia Trevino przerwał dalszą rozmowę.
Tej nocy Ferdynand aragoński mógł zasnąć spokojnie i głęboko; jednakże ze świtem porzucił łoże, by opuścić miasto. Ruszając z Osmy, mały orszak zupełnie inny miał pozór jak dnia wczorajszego. Ferdynand, całkiem uzbrojony, dosiadał dzielnego rumaka; eskortował go oddział lekkiej jazdy, pod dowództwem samego hrabi Trevino, i tym sposobem kawalkada 9 października 1469 r. stanęła w Duenas, miasteczku królestwa Leon, sąsiedniem Valladolid. Tu niezadowoleni z pomiędzy szlachty zaczęli się garnąć do księcia, składając mu hołdy przynależne wysokiemu urodzeniu i świetnej przyszłości jego.
Kastylijczykowie, zwolennicy zbytku, mieli wtedy sposobność przyjrzenia się surowemu życiu Ferdynanda. Młody ten książę, chociaż liczył dopiero lat ośmnaście, tak zahartował ciało i ukrzepił członki, że wyrównywał siłą najdzielniejszym rycerzom. Najmilszą rozrywką jego były ćwiczenia wojskowe, i żaden z kawalerów aragońskich lepiej od niego nie harcował konno, czyto na polu bitwy, czy w walce turniejów. Skromny przytem i trzeźwy, jak muzułman, zdawał się być stworzonym do spełnienia dzieł wymagających zarówno wielkiej siły fizycznej, jak głębokiej rozwagi i nieustannej czujności.
W ciągu czterech czy pięciu dni następnych szlachta kastylska, otaczająca Ferdynanda, nie wiedziała, czy dziwić się bardziej porywającej wymowie jego, czy dojrzałości sądu, nie będącej wynikiem zimnej rozwagi, lecz darem wrodzonym człowieka przeznaczonego do panowania cudzym namiętnościom.
ROZDZIAŁ II.
Podczas gdy Jan aragoński starał się wszelkiemi środkami aby syn jego uszedł czujnej uwagi służalców króla Kastylii, mieszkańcy Valladolid oczekiwali skutku wyprawy z tą niespokojną obawą, jaka zwykle towarzyszy niebezpiecznym przedsięwzięciom. Pomiędzy temi, co z niecierpliwością śledzili kroki Jana z Aragonii, znajdowały się osoby, z któremi wypada nam bliżej czytelników zaznajomić.
Chociaż Valladolid w tej porze dalekim jeszcze był od świetności jakiej dosięgł zostawszy stolicą Karola V, zawsze jednak ten gród starożytny i bogaty posiadał znaczną liczbę wspaniałych pałaców. Jeden z nich był siedzibą Jana de Vivero, znakomitego szlachcica, i w nimto dwie osoby oczekiwały wiadomości z Duenas. Wnętrze tego gmachu łączyło poważną zbytkowność owego czasu, z wygodą i wykwintnością, jakie nadać tylko może bezpośredni zarząd kobiecy. W r. 1469 wielki dramat wojenny, trwający od siedmiu wieków, walka chrystyanizmu z koranem, zbliżała się ku końcowi na półwyspie pirenejskim, Maurowie, zajmując długo południowe części królestwa Leonu, zostawili w budowlach tamecznych ślady barbarzyńskiej wystawności; nazwisko nawet miasta Valladolid, przerobione z Veled-Vlid, świadczyło o pobycie w tych stronach rasy arabskiej.
W głównej sali pałacu Jana de Vivero dwie kobiety żywo z sobą rozmawiały. Obie były młode, i chociaż różnej zupełnie powierzchowności, niezaprzeczone posiadały powaby. Jedna z nich szczególniej, zaledwie dziewiętnastoletnia, lecz w całym już kwiecie młodości, uchodzić mogła za skończoną piękność. Gorąca nawet wyobraźnia krain południowych nie wymarzyłaby większej doskonałości. Jej ręce, nogi, kibić i wszystkie ciała zarysy nacechowane były niezrównanym wdziękiem niewieścim, a postać wysoka i okazała szlachetną nadawała jej powagę. Patrzący na nią nie wiedział czy go czaruje bardziej powab zewnętrzny, czy wyraz nieskażonej duszy odbity na jej twarzy. Chociaż urodzona w Hiszpanii, pochodziła w prostej linii od królów gotskich, i z tego zapewne powodu w nadobnej dziewicy zlewała się świeżość północna, z porywającą żywością kobiet południa. Cera jej była biała, włos gęsty kasztanowaty, oczy niebieskie, pełne blasku i pojętności. Dla dopełnienia obrazu powiedzmy, że na obliczu wychowanki dworu malowała się szczera prostota, rzadko w tej sferze napotykana, a krasząca wdzięk młodości urokiem prawdy moralnej.
Ubiór księżniczki odznaczał się prostotą, chociaż bogactwem odpowiadał godnie wysokiemu jej dostojeństwu. Na szyi, śnieżnej białości, połyskiwał krzyż brylantowy, zawieszony na rzędzie wyborowych pereł; kilka kosztownych pierścieni obciążało raczej, niż zdobiło śliczne jej ręce. Byłato Izabella kastylijska, oczekująca w ustroniu rozwiązania swego losu, tak ściśle złączonego z przeznaczeniem ludzkości.
Towarzyszką jej była donna Beatrix de Bobadilla, przyjaciołka młodości i wierna do śmierci poddana. Dama ta, starsza nieco od księżniczki, miała ułożenie stanowczo hiszpańskie; jakkolwiek bowiem pochodziła ze starożytnej rodziny, dom jej wszelako, z polityki czy przypadkiem, nie wchodził nigdy w związki z cudzoziemcami. Jej oczy czarne, błyszczące zapowiadały szlachetną duszę i silną wolę. Postać jej, lubo przyjemna, ustępowała jednak w doskonałości kształtom królewskiej przyjaciołki. Natura, dzieląc swe dary między te młode niewiasty, rozróżniła je odpowiednio stanowisku społecznemu jakie każda z nich zajmowała, lecz widziane z osobna, obie były zachwycające. Izabella kończyła właśnie strój ranny; siedziała na fotelu, niedbale oparta i pochylona ku przyjaciołce, klęczącej przed nią na podnóżku. Dziewice były same, w rozmowie ich przeto panowała największa swoboda; wolna zarówno od etykiety kastylskiej i sztywności hiszpańskiej, toczyła się ona w miarę uczuć naturalnych, nie według ceremoniału dworskiego.
- Beatrixo, rzekła księżniczka, prosiłam Boga by kierował moją myślą w tak ważnej sprawie, i mam nadzieję, że wybór jaki uczynię pogodzi własne moje dobro, ze szczęściem mych poddanych.
- Nikt o tem ani wątpi, szlachetna pani, odpowiedziała Beatrix de Bobadilla, bo Kastylijczycy tak cię kochają, że nie sprzeciwiliby się pewnie twym zamiarom, gdybyś nawet wyjść chciała za sułtana tureckiego.
- Powiedz raczej, moja dobra, odparła z uśmiechem Izabella, że sądzisz o innych po sobie. O! te projekta małżeńskie dużo sprawiają mi kłopotu.
- Lecz teraz minął czas próby. Najświętsza Panno! ileżto w męzczyznach musi być zarozumienia i lekkomyślności, kiedy tacy konkurenci śmieli ubiegać się o rękę mojej pani.
- Jeżeli ze wszystkich wybrałam Ferdynanda aragońskiego, to jedynie z powodu, że związek ten odpowiada najwięcej interesowi Kastylii. Wiesz, Beatrixo, że Kastylijczycy i Aragończycy z jednego pochodzą szczepu i tym samym mówią językiem.
- W imię bozkie, kochana pani, nie porównywaj czystej mowy kastylskiej z dyalektem mieszkańców gór!
- Niech i tak będzie; ale łatwiej zawsze wyuczyć po hiszpańsku Aragończyka, niż Galla; a potem don Ferdynand należy do rodziny Transtamare, jest potomkiem królów Kastylii, i mówią że młody król sycylijski może się podobać.
- Gdyby tego nie umiał, nie byłby chyba mężczyzną. Któryżby z nich nie potrafił ułożyć się, gdy idzie o podbicie serca dziedziczki korony, a jeszcze pięknej jak jutrzenka, dobrej i mądrej, słowem wcielonej doskonałości.
- Moje dziecię, te słowa nie przystoją ani mnie ani tobie.
- A jednak są ony prawdziwem wyrażeniem moich ucznć.
- Wierzę ci, dobra Beatrixo; lecz powinnyśmy pamiętać o ostatniej spowiedzi i mądrych radach jakie nam wówczas udzielono. Tak lekkomyślne rozmowy nie uchodzą kobietom, które za grzechy swoje potrzebują pobłażania. Co do tego małżeństwa, jeśli je zawrę, to więcej jako księżniczka, niż jako niewiasta; bo wiadomo ci, że nie znamy się nawet z Ferdynandem.
- Prawda to wszystko, szlachetna pani; przyznaję, iż dziewica wysokiego urodzenia, może rozrządzać swą ręką na innych zasadach jak prosta mieszczanka, a nawet, że sama jej godność i troskliwe wychowanie, stanowi większą rękojmię szczęścia małżeńskiego, aniżeli gorączkowe przywiązanie. Ale z tem wszystkiem bardzo mnie to cieszy, że tak szlachetny i dzielny, według opisu ojca Alonzo, młodzieniec stara się o twe względy, jak również że, zdaniem mych przyjaciół, don Andrzej de Cabrera, lubo trzpiot wielki, doskonałym będzie mężem dla Beatrixy de Bobadilla.
Izabella, która mimo wrodzonej powściągliwości czuła niekiedy potrzebę poufnej rozmowy, uśmiechnęła się z tego wyskoku, i rozgarniając piękną rączką krucze sploty Beatrixy, rzuciła na nią macierzyńskie prawie, lecz pełne tkliwości spojrzenie.
- Jeżeli wartogłowy powinny się łączyć z sobą, rzekła potem, to przyjaciele twoi mają słuszność. Wymówiwszy te słowa umilkła, a wstyd dziewiczy rozlany po jej twarzy i skryty ogień źrenicy świadczyły, że Izabella, w tej chwili przynajmniej, była więcej kobietą jak królową, zajętą wyłącznie szczęściem swych poddanych.
- W miarę jak się zbliża nasze spotkanie, ciągnęła dalej księżniczka, dziwne jakieś ogarnia mnie pomięszanie, i wyznaję ci otwarcie, moja droga, że przymioty ciała i duszy, przypisywane królowi sycylijskiemu, niemały w tem mają udział.
- To dziwnie, wtrąciła Beatrix. Ja z swojej strony nie oddałabym dobrowolnie ani jednego powabu przeznaczonego mi małżonka..........
