Wstęp
Niewątpliwie pieniądze wirtualne, takie jak np. bitcoiny, nie pełnią funkcji waluty żadnego państwa, a jedynie występują w roli innego środka płatniczego, co nie umniejsza jej znaczącego wpływu na funkcjonowanie współczesnego świata.[1] Sam rozwój nowych technologii wywiera niewątpliwie wpływ na digitalizację wartości oraz praw majątkowych, w które ludzie coraz chętniej inwestują.[2] Wprawdzie pojęcie waluty cyfrowej (ang. digital currency) pojawiło się już około 1982 roku, natomiast stanowiące podzbiór walut wirtualnych kryptowaluty przez lata postrzegano jako przedmiot,,zabawy grupy informatyków" i w związku z czym były marginalizowane przez świat polityki i finansów, nie mniej jednak skoncentrowały na sobie uwagę finansistów i laików wraz z,,astronomicznym wzrostem wartości bitcoina".[3] Tak jak przez długi czas odnoszono się z rezerwą i dużą dozą sceptycyzmu wobec internetu, tak kryptowaluty niezasłużenie klasyfikowano jako formę piramid finansowych opartych na mechanizmie bańki spekulacyjnej[4] Nie sposób jest jednak stracić z pola widzenia w tym kontekście okoliczności, iż wraz ze wzrostem znaczenia dóbr cyfrowych rośnie skala przestępstw popełnianych w cyberprzestrzeni. Jak słusznie zresztą zauważył P. Opitek:,,Świat stoi u progu rewolucji technologicznej opartej na wirtualizacji, a właściwie już go przekroczył. Zmiany, w odróżnieniu od dotychczasowych, będą charakteryzowały się postępem skokowym, a nie liniowym. Oznacza to, że organy ścigania muszą coraz sprawniej rozpoznawać pojawiające się zagrożenia i wypracować skuteczne metody zapobiegania i zwalczania nadużyć."[5] Rozwój technologiczny służy przestępcom, którzy od zawsze w sposób aktywny poszukiwali nowych metod pozwalających na dokonanie zaboru mienia, gdyż ułatwia sam proces tworzenia nowych sposobów ataku, a nadto wyeliminował ograniczenia skorelowane z lokalizacją ofiary oraz sprawcy.[6] Skuteczne zwalczanie cyberprzestępczości mającej za przedmiot waluty wirtualne wymaga zgłębiania przez śledczych zagadnień związanych z innowacyjnymi rozwiązaniami teleinformatycznymi. Powołanie natomiast wraz z początkiem 2022 roku Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości (CBZC) należy ocenić zdecydowanie bardzo pozytywnie, jako aspekt wpisujący się w dalekowzroczną politykę karną stawiającą sobie za priorytet eliminację głównych zagrożeń pojawiających się w cyberprzestrzeni. Analizują prawno karne aspekty krypto walut A. Behan trafnie zwrócił uwagę, iż,,zagadnienie to jest szczególnie ważne w przypadku szeroko pojętych przestępstw komputerowych, których sposoby popełnienia ewoluują w niezwykłym tempie, przynosząc rozliczne problemy wykładnicze względem przepisów zredagowanych niejednokrotnie kilka dekad temu, ukazując niedostosowanie normatywne do zmieniającej się gwałtownie rzeczywistości."[7]
[1] A.J. Piotrowska, Bitcoin. Płatnicze i inwestycyjne zastosowanie kryptowaluty, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2018 r., s. 11,
[2] ibidem, s. 11,
[3] ibidem, s. 11,
[4] P. Wójcik, T. Kabarowski, Kryptowaluty od zera, Wydawnictwo Nova Res, s. 11,
[5] A. Sierpiński, Bitcoin jako pieniądz- badanie funkcji ekonomicznych i społecznych kryptowaluty, Zeszyty Naukowe Politechniki Częstochowskiej, Zarządzanie Nr 26 (2017), s. 201,
[6] red. K. Piech, Podstawy korzystania z walut cyfrowych. Program,,Od papierowej do cyfrowej Polski" (Strumień Blockchain /DLT i Waluty Cyfrowe), Instytut Wiedzy i Innowacji, Warszawa 2017 r., s. 14,
[7] ibidem, s. 15,
[8] K. Waryszak, op. cit. Jak zarabiać, s. 17,
[9] ibidem, k. 17,
[10] ibidem, s. 18,
[11] P. Wójcik, T. Kabarowski, op. cit. Kryptowaluty, s. 23,
[12] A. Sierpiński, op. cit. Bitcoin jako pieniądz, s. 200,
[13] A.J. Piotrowska, op. cit. Bitcoin, s. 46-47,
[14] ibidem, s. 49,
[15] ibidem, s. 50,
[16] P. Wójcik, T. Kabarowski, op. cit. Kryptowaluty, s. 25-26,
[17] ibidem, s. 28,
[18] ibidem, s. 29,
[19] ibidem, s. 41,
[20] A.J. Piotrowska, op. cit. Bitcoin, s. 55,
[21] ibidem, s. 55,
[22] A. Behan, op. cit. Waluty wirtualne, s. 98,
[23] ibidem, s. 99-100,
[24] P. Wójcik, T. Kabarowski, op. cit. Kryptowaluty, s. 58,
[25] K. Waryszak, op. cit. Jak zarabiać, s. 23,
[26] ibidem, s. 23,
[27] P. Wójcik, T. Kabarowski, op. cit. Kryptowaluty, s. 150-152,
[28] A. Behan, op. cit. Waluty wirtualne, s. 678,
[1] J. Dabrowska, Człowiek w cyberprzestrzeni 1/2017 (charakter prawny bitcoina), s. 54,
[2] Interpretacja Indywidulana Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 2.9.2015 roku, LPP4/4512-1-181/15 -4/HW, Legalis, dostęp: 1.10.2022 r.,
[3] K. Raczkowski, M. Postuła, Kryptowaluty - przyszłość, czy zagrożenie dla polskiego systemu finansowego, Zarządzanie i Finanse, Journal of Managemenet and Finance Vol. 15, No. 4/2017, s. 38,
[4] P. Reynolds, A.S.M. Iwrin, Tracking digital footprints: anonymity within the bitcoin system,,,Journal of Money Loundering Control", vol. 20, no. 2, s. 173,
[5] K. Raczkowski, M. Postuła, op. cit. Kryptowaluty, s. 38,
[6] S. Sztaba (red.), Ekonomia od A do Z, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007 r., s. 339,
[7] R. Kurek, Bitcoin, a ekonomiczne funkcje pieniądza,,Prace naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu" 2015 r., nr 395,s. 227,
[8] ustawa z dnia 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim, Dz. U. 2013, poz. 908, ze zm. dalej jako NBPU),
[9] K. Wojdyło, M. Pietkiewicz, czym są wirtualne waluty?, http://bitcoin.pl/o-bitcoinie/bitcoin-a-polskie-prawo, dostęp: 1.10.2022 r.,
[10] Europejski Bank Centralny, Virtual Currency Schemes, Frankfurt n. Menem, Niemcy, październik 2012 r.,
[11] ustawa z dnia 1.3.2018 roku o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, Dz. U. 2018, poz. 723, ze zm., dalej jako u.o.p.p.pf.t.,
[12] D. Skowron, Bitcoin jako przedmiot zabezpieczenia w postępowaniu karnym (Prawo karne i kryminologia), Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2018 r., s. 8,
[13] ustawa z dnia 29.07.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, Dz. U. 2018 r., poz. 2286 ze zm.,
[14] wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 22.10.2015 roku, w sprawie C-264/14, Skatte Verket przeciwko David Hadqvist, EU: C:2015:718,
[15] E. Wanat, Bitcoin i inne kryptowaluty jako przedmiot świadczenia pieniężnego, transformacje prawa prywatnego, 2/2019, ISSN 1641-1609, s. 89,
[16] ustawa z dnia 29.08.1997 roku prawo bankowe, Dz. U. 2022, poz. 1933,
[17] J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, 2009 r., s. 112,
[18] J. Dąbrowska, op. cit. Człowiek w cyberprzestrzeni, s. 57-58,
[19] K. Zakrzewski, Bitcoin jako przedmiot stosunków prawa prywatnego, Monitor Prawniczy 2014, nr 21, s. 1133,
[20] J. Dąbrowska, op. cit. Człowiek w cyberprzestrzeni, s. 59,
[21] ustawa z dnia 23.04.1964 roku Kodeks cywilny, Dz. U. 1964 r., poz. 93, dalej jako KC,
[22] K. Zacharzewski, op. cit. Bitcoin jako przedmiot, s. 1133,
[23] ustawa z dnia 27.07.2002 r. prawo dewizowe, Dz. U. 2022 r., poz. 309,
[24] T. Janicki, Wirtualna waluta - opodatkowanie przychodów z tytułu nabycia waluty bitcoin, Przegląd Podatkowy 2015, nr 11, s. 9,
[25] ustawy z dnia 19.8.2011 roku o usługach płatniczych, Dz. U. z 2016 r., poz. 1572 ze zm.,
[26] J. Dąbrowska, op. cit. Człowiek w cyberprzestrzeni, s. 62,
[27] K. Zacharzewski, op. cit. Bitcoin jako przedmiot, s. 1133,
[28] J. Dąbrowska, op. cit. Człowiek w cyberprzestrzeni, s. 63,
[29] ibidem, s. 64,
[30] ustawa z dnia 29.07.2005 roku o obrocie instrumentami finansowymi, Dz. U. 2005 nr 183 poz. 1538, dalej jako ObrIFinU,
[31] K. Zacharzewski, Praktyczne znaczenie bitcoina na wybranych obszarach prawa prywatnego, Monitor Prawniczy 2015 r., nr 4, s. 193,
Status kryptowalut w prawie polskim
Jako, że bitcoin oraz inne waluty wirtualne są przedmiotem powszechnego obrotu zasadnym jest odnieść się do ich prawnego charakteru, by wyznaczyć ich statur w polskim prawie. Analizę natury jurydycznej kryptowaluty należy zainicjować od określenia definicji jaka funkcjonuje wobec obecnie najpopularniejszej waluty wirtualnej - bitcoina.[1]
Jak wynika z Interpretacji Indywidulanej Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 2.9.2015 roku kryptowaluty, to,,umowne jednostki udziału w rozproszonym systemie księgowym opartym na kryptografii, które nie posiadając scentralizowanego emitenta, ani instytucji kontrolującej ich obrót oraz samodzielnej wartości konsumpcyjnej, stanowią przyjęty umownie pomiędzy stronami danego stosunku prawnego środek umarzania zobowiązań o takiej wartości, jaką gotowe są im nadać podmioty akceptujące możliwość umorzenia zobowiązań kryptowalutami. Jedyną zatem funkcją kryptowalut stanowi funkcja umownego medium wymiany wartości pieniężnej."[2]
Kryptowaluta stanowi formę waluty cyfrowej (wirtualnej), która może stanowić formę wykorzystywaną do przechowywania kapitału oraz inwestycji.[3]
Na gruncie doktryny definiuje się ją jako,,formę cyfrowej reprezentacji wartości, która może być przedmiotem obrotu droga cyfrową."[4]
K. Raczkowski i M. Postuła trafnie zauważyli, iż kluczową cechą kryptowalut stanowi wykorzystanie w ramach zapisów cyfrowych technik kryptograficznych, w ramach procesu zabezpieczenia transakcji, jak też w celu utworzenia nowych jednostek waluty.[5]
Mając na uwadze trzy podstawowe funkcje pieniądza takiej jak:
1) środek wymiany,
2) miernik wartości,
3) środek tezauryzacji[6]bitcoin pełni rolę, która jest bardzo zbliżona do tradycyjnego pieniądza, niemniej jednak biorąc pod uwagę reguły obowiązujące na gruncie współczesnej teorii ekonomii oraz finansów, nim nie jest.[7]
Mając na uwadze ujęcie normatywne oraz brzemiennie art. 31 i 32 ustawy z dnia 29.8.1997 roku o Narodowym Banku Polskim[8]nie można go zaliczyć do kategorii prawnych środków płatniczych (ang. legal tender) na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.
Jako, że sam termin waluty wirtualnej nie jest pojęciem jednorodnym toteż Europejski Bank Centralny (postrzegający walutę wirtualna jako,,cyfrową reprezentację wartości niewyemitowaną przez bank centralny, instytucję kredytowa lub instytucję pieniądza elektronicznego, która w pewnych okolicznościach może być użyta jako alternatywa dla pieniędzy"[9]) wprowadził ich podział posługując się kryterium podziału opartym o cechę wymienialności danej waluty na inne dobro, najczęściej na pieniądz fiducjarny i można tu wyróżnić: a) zamknięte systemy kryptowalut o ograniczonych możliwościach wymiany na inne nośniki wartości, b) systemu walut wirtualnych z przepływem jednokierunkowym (użytkownik może nabyć kryptowalutę, ale nie może jej zbyć, c) systemy przepływu kryptowalut charakteryzujące się przepływem dwukierunkowym, gdzie możliwości ich wymiany są nieograniczone.[10]
Na gruncie polskiego porządku prawnego termin,,waluta cyfrowa" pojawił się dość niedawno, gdyż zamieszczono go w art. 2 ust. 2 pkt. 26 ustawy z dnia 1.3.2018 roku o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.[11]
W myśl przytoczonego przepisu przez wskazany termin rozumie się: cyfrowe odwzorowanie wartości, które nie jest:
a)prawnym środkiem płatniczym emitowanym przez Narodowy Bank Polski, zagraniczne banki centralne lub inne organy administracji publicznej,
b)międzynarodową jednostką rozrachunkową ustanawianą przez organizację międzynarodową i akceptowaną przez poszczególne kraje należące do tej organizacji lub z nią współpracujące,
c)pieniądzem elektronicznym w rozumieniu ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych,
d)instrumentem finansowym w rozumieniu ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, e)wekslem lub czekiem oraz jest wymienialne w obrocie gospodarczym na prawne środki płatnicze i akceptowane jako środek wymiany, a także może być elektronicznie przechowywane lub przeniesione albo może być przedmiotem handlu elektronicznego.
Według D. Skowrona wygenerowane na gruncie wzmiankowanego aktu prawnego definicji waluty cyfrowej nie sprawiło, iż funkcjonujące dotychczas definicje straciły na swojej aktualności.[12]
[1] ustawa z dnia 6.6.1997 roku kodeks karny, Dz. U. 1997, poz. 88, nr 553, dalej jako KK,
[2] J. Liberacki, Karnoprawne aspekty walut kryptograficznych (bitcoin jako przedmiot przestępstwa), Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych, 13/2018, Krakowski Instytut Prawa Karnego Fundacja, s. 1-6,
[3] A. Behan, op. cit. Waluty wirtualne, s. 585-600,
[4] Ł. Pasternak, Kryptowaluta i pieniądz wirtualny jako przedmiot przestępstwa z art. 310 §1 KK, Prokuratura i Prawo, 4, 2017, s. 92-93,
[5] M. Siwicki, op. cit. Prawo karne wobec oszustw, s. 374-375,
[6] K. Piech (red.),op. cit. Podstawy korzystania z walut cyfrowych, s. 57-58,
[7] P. Rodwald, Kryptowaluty z perspektywy informatyki śledczej, Gdynia 2021, s. 80,
[8] P. Opitek, Kryptowaluty w aspekcie czynności dochodzeniowo - śledczych Policji, Omówienia Nr 2/126, s. 145 -147,
[9] P. Rodwald, op. cit. Kryptowaluty z perspektywy, s. 87-90,
[10] ibidem, s. 93-94,
[11] ibidem, s. 95-96,
[12] A. Behan, op. cit. Waluty wirtualne, s. 649,
[13] ibidem, s. 650,
[14] ibidem, s. 656,
[15] P. Rodwald, op. cit. Kryptowaluty z perspektywy, s. 98,
[16] ibidem, s. 104-105,
[17] A. Behan, op. cit. Waluty wirtualne, s. 653,
[18] ibidem, s. 660-662,
[1] J. S. Nowak, Społeczeństwo informacyjne - geneza i definicje, [w:] G. Bliźniuk, J. S. Nowak, (red.) Społeczeństwo informacyjne 2005, Katowice 2005 r., s. 39,
[2] M.A. Kędzierski, Pozyskiwanie śladów finansowania terroryzmu i ich przetwarzanie, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2021 r., s, 724,
[3] ibidem, s. 724,
[4] ibidem, s. 724,
[5] P. Opitek, op. cit. Kryptowaluty w aspekcie czynności, s. 148,
[6] wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18.12.2013 r., sygn. I KZP 19/1, LEX, dostęp:1.10.2022 r.,
[7] P. Opitek, op. cit. Kryptowaluty w aspekcie czynności, s. 148,
[8] ibidem, s. 149,
[9] J. Konieczny, R. Prabucki, R. Wielki, Kryptowaluty. Perspektywa kryminologiczna i kryminalistyczna, Instytut Wydawniczy EuroPrawo, Warszawa 2018 r., s. 84,
[10] M-C Frunza, Cryptocurrencies: A New Monetary Vehicle [w:] M-C. Frunza, Solving Modern Crime in Financial Markets. Analystics and Case Studies, Academic Press, Oxford, s. 64,
[11] J. Konieczny, R. Prabucki, R. Wielki, op. cit., Kryptowaluty, 84,
[12] ibidem, s. 85,
[13] P. Opitek, Pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu z wykorzystaniem walut wirtualnych (Brief Programowy), Instytut Kościuszki, styczeń 2020 r., s. 7,
[14] ibidem, s. 7,
[15] P. Rodwald, op. cit. Kryptowaluty z perspektywy, s. 87,
[16] ibidem, s. 87,
[17] P. Opitek, op. cit, Pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu, s. 14,
[1] J. Konecki, Zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu przygotowawczym, Lex/el 2019, dostęp: 1.10.2019 r.,
[2] ibidem, dostęp: 1.10.2022 r.,
[3] ustawa z dnia 6.6.1997 r. kodeks postępowania karnego, Dz. U. 1997 r., nr 89, poz. 555, dalej jako KPK,
[4] Zespół zadaniowany do spraw opracowania metodyki postępowania w związku z zabezpieczeniem majątkowym, Metodyka zabezpieczeń majątkowych, Warszawa 2018 r., s. 290-293,
[5] P. Opitek, op. cit. Kryptowaluty jako przedmiot zabezpieczenia, s. 49,
[6] ibidem, s. 296,
[7] ibidem, 296-297,
[8] ibidem, s. 298,
[9] ibidem, s. 297,
[10] ibidem, s. 297,
[11] P. Opitek, op. cit. Kryptowaluty jako przedmiot zabezpieczenia, s. 50-51,
[12] ibidem, s. 51,
[13] ibidem, s. 51,
[14] ibidem, s. 52,
[15] ibidem, s. 53,
[16] ibidem, s. 53,
[17] Zespół zadaniowany do spraw opracowania metodyki postępowania w związku z zabezpieczeniem majątkowym, op. cit. Metodyka, s. 299,
[18] ibidem, s. 299-300,
