Kraina futer. Część 1 - Juliusz Verne

Wstęp

 

Kraina futer to jedna z tych powieści Juliusza Verne'a, które pojawiały się u nas do tej pory pod tytułami innymi niż oryginalne. Nieliczni, którzy ją czytali, nie jest to bowiem utwór szeroko znany, mieli w rękach Wyspę błądzącą lub W krainie białych niedźwiedzi. Obecne tłumaczenie Janusza Pultyna, opatrzone XIX-wiecznymi rycinami i pierwsze pełne, odkrywa wszystkie walory tego utworu z szacownej serii "Niezwykłych Podróży".

W książce tej Czarodziej z Nantes zabiera nas w swoje ulubione rejony, czyli na daleką Północ. Bohaterowie powieści, wśród których, co nieczęste u Verne'a, są także kobiety, udają się w podróż znad Zatoki Hudsona ku wybrzeżom Oceanu Arktycznego. Zatrzymują się na wysokości 70. równoleżnika, gdzie budują mały fort. Niestety, okazuje się, że umościli się nie na stałym lądzie, lecz na polu lodowym, które unosi ich w groźne i niezbadane okolice. Przeżywają mnóstwo przygód, dzielnie i pomysłowo radzą sobie z przeciwnościami losu oraz dokonują różnych odkryć. Posiłkują się posiadaną wiedzą naukową oraz tryskają humorem, bowiem utwór ten powstał na wczesnym etapie twórczości autora Tajemniczej wyspy, gdy nie brakowało mu jeszcze optymizmu i wiary w człowieka.

Dwutomowa powieść publikowana była we Francji tradycyjnie najpierw w odcinkach, na łamach "Magasin d'Éducation et de Récréation" (od 20 września 1872 r. do 15 grudnia 1873 r.). W formie książkowej ukazała się w postaci dwóch woluminów bez ilustracji (w lipcu i październiku 1873 r.), a następnie w okazałym wydaniu ze zdobionymi okładkami i z rycinami Jules'a Férata i Alfreda Quesnaya de Beaurepaire (w listopadzie 1873 r.).

Polscy czytelnicy otrzymali pierwszy przekład Krainy futer w 1925 roku. Powieść ta ukazała się nakładem Księgarni św. Wojciecha w pobieżnym tłumaczeniu Karoliny Bobrowskiej, pod tytułem W krainie białych niedźwiedzi. Sześć lat później Biblioteka Powieści Podróżniczych dla Młodzieży opublikowała własne spolszczenie, czy raczej streszczenie, dokonane przez Elwirę Korotyńską, pod tytułem Wyspa błądząca. Musiało się ono cieszyć dużym powodzeniem i dobrze sprzedawać, bowiem było kilka razy dodrukowywane. Znane są aż cztery wersje tej edycji z 1931 r., różniące się między sobą drobnymi detalami. Następne wyszły w 1934 i 1936 r. W 1995 r. sięgnęło po to opracowanie Wydawnictwo "Ajaks". Z kolei Polskie Media w 2006 i 2008 r. wykorzystały tekst z 1925 r., jedynie powierzając Małgorzacie Ekiert jego uwspółcześnienie. To samo w 2016 r. zrobiła oficyna Hachette Polska, modernizując język we własnym zakresie.

Niespełna sto lat od pierwszej polskiej wersji i nieco ponad sto pięćdziesiąt lat od francuskiej premiery dostajemy wreszcie Krainę futer nieokrojoną i opatrzoną wyczerpującymi przypisami.

 

dr Krzysztof Czubaszek

prezes Prezes Polskiego Towarzystwa Juliusza Verne'a

Rozdział I

Wieczorek w Fort Reliance

 

Wieczorem tego dnia - siedemnastego marca 1859 roku - kapitan Craventy wyprawił w Fort Reliance1 uroczyste przyjęcie.

Słowa "uroczyste przyjęcie" nie powinny się nam tutaj kojarzyć ze wspaniałą galą, balem dworskim, rautem z biciem w dzwony czy koncertem z udziałem wielkiej orkiestry. Zabawa urządzona przez kapitana Craventy'ego była prostsza, choć oficer ów zrobił wszystko, aby przydać jej możliwie najjaśniejszego blasku.

Dlatego też pod nadzorem kaprala Joliffe'a ustrojono wielką izbę na parterze budowli. Nadal widoczne były drewniane ściany, postawione z ledwie co ociosanych pni ułożonych poziomo jeden na drugim; ale ich nagość przesłaniały cztery flagi brytyjskie zawieszone w czterech narożnikach oraz przyniesione z arsenału fortu panoplie2. Długie, niewygładzone i poczerniałe belki powały rozciągały się między z grubsza dopasowanymi słupami, które je podpierały, a z nich niby żyrandole kołysały się zawieszone na łańcuchach dwie lampy z odbijającymi światło blachami, wystarczająco rozjaśniające przydymione powietrze świetlicy. Okna były tak wąskie, że niektóre przypominały strzelnice; ich szyby, pokryte grubą warstwą szronu, nie przyciągały zaciekawionych spojrzeń. Podziw gości wywoływało natomiast parę gustownie zawieszonych draperii z czerwonej bawełny. Podłogę tworzyły ułożone obok siebie grube deski, które kapral Joliffe z tej okazji starannie zamiótł. Brakowało foteli, kanap, krzeseł i innych elementów nowoczesnego umeblowania, które tylko utrudniałyby ruchy zgromadzonych. Drewniane ławy, do połowy zagłębione w grube ściany, potężne kloce ociosane siekierą i dwa stoły o szerokich nogach tworzyły całe wyposażenie świetlicy. Za to ścianę działową z wąskimi jednoskrzydłowymi drzwiami, którymi wchodziło się do sąsiedniego pokoju, udekorowano w sposób jednocześnie malowniczy i bogaty. Z belek w godnym podziwu ładzie zwisały kosztowne futra stanowiące kolekcję, jakiej nie udałoby się zobaczyć na wzbudzających największą zawiść wystawach sklepów przy Regent Street3 albo Newskim Prospekcie4. Można by rzec, że wśród owych dekoracji znalazły się najpiękniejsze skóry przedstawicieli całej fauny krain arktycznych. Wzrok, niezdecydowany, co ma podziwiać, przeskakiwał między futrami wilków, niedźwiedzi szarych, niedźwiedzi polarnych, wydr, rosomaków5, norek, bobrów, piżmaków6, gronostajów i lisów srebrzystych. Nad tą wystawą rozciągało się motto złożone z liter zręcznie wyciętych z kawałków pomalowanej tektury - motto słynnej Kompanii Zatoki Hudsona7:

PROPELLE CUTEM8

- Kapralu Joliffe - powiedział kapitan Craventy do swojego podwładnego - naprawdę przeszliście samego siebie!

- Też tak uważam, panie kapitanie, właśnie tak - odparł kapral. - Przyznajmy jednak każdemu, co mu się należy. Pańskie pochwały po części powinny objąć mistress9 Joliffe, która pomagała mi w całej pracy.

- To zmyślna kobieta, kapralu.

- Nikt jej nie dorówna, panie kapitanie.

Na środku świetlicy wznosił się ogromny piec zbudowany pół na pół z cegieł i kafli, a z jego wielkiej blaszanej rury przebijającej strop wydobywały się na zewnątrz kłęby czarnego dymu. Piec ten huczał, szumiał i rozpalał się do czerwoności za sprawą szufli węgla, wrzucanych do niego bez przerwy przez palacza, którym był wyznaczony do tego zadania żołnierz. Niekiedy porywy wiatru wpadały do komina, a wtedy dławiący dym unosił się z paleniska i wdzierał do świetlicy. Języki płomieni lizały wówczas ceglane ściany pieca, a nieprzejrzysta chmura pochłaniała światło lampy i brudziła sadzą belki powały. Goście Fort Reliance nie przejmowali się jednak zbytnio ową drobną niewygodą. Piec ich ogrzewał i cena za dawane przez niego ciepło nie mogła być za wysoka, gdyż na zewnątrz panował straszliwy mróz, a towarzyszyły mu podmuchy północnego wiatru, które podwajały jego moc.

Wokół domu słychać było bowiem odgłosy burzy. Padający śnieg, przechodzący już niemal w grad, walił z trzaskiem w szron na szybach. Ostre gwizdy wdzierające się szczelinami wokół drzwi i okien stawały się często całkiem głośne, a potem zapadała wielka cisza. Przyroda jakby nabierała wtedy tchu, a potem wichura zaczynała raz jeszcze szaleć ze straszliwą siłą. Wyczuwalne były wstrząsy domu w jego posadach, dobiegały trzaski desek i jęki belek. Ktoś obcy, nie tak jak mieszkańcy fortu nawykły do owych gwałtownych zaburzeń powietrza, mógłby się zastanawiać, czy nawałnica nie porwie tego skupiska tarcic i pni. Goście kapitana Craventy'ego mało jednak zważali na zawieję i gdyby nawet znajdowali się na zewnątrz, to nie lękaliby się jej, zupełnie jak nawałniki burzowe10, które igrają podczas sztormów.

Spośród przybyłych gości należy wszakże niektórych wyróżnić. Na wieczorku zebrało się około stu osób obojga płci. Tylko dwie z nich - same kobiety - nie należały do stałej obsady Fort Reliance. Ową zaś obsadę tworzył kapitan Craventy, porucznik Jasper Hobson, sierżant Long, kapral Joliffe i około sześćdziesięciu żołnierzy bądź pracowników Kompanii. Było wśród nich kilku żonatych, w tym kapral Joliffe, szczęśliwy mąż żywej i baczącej na wszystko Kanadyjki, a także niejaki Mac Nap, Szkot ożeniony ze Szkotką, i John Rae, który niedawno zawarł ślub z Indianką z okolicznych plemion. Wszyscy ci ludzie, niezależnie od ich stopnia, tak oficerowie, jak pracownicy czy żołnierze, byli tego wieczora goszczeni przez kapitana Craventy'ego.

Wypada tutaj dodać, że w przyjęciu brali udział nie tylko miejscowi pracownicy Kompanii. Na zaproszenie kapitana Craventy'ego stawili się ludzie z sąsiednich fortów - a w tych odległych krainach sąsiadów mogły dzielić nawet setki mil. Wielu pracowników i handlarzy przybyło z Fort Providence11 i Fort Resolution12, zbudowanych w okolicach Jeziora Niewolniczego13, a nawet z Fort Chipewyan14 i Fort Liard15 leżących dalej na południe. Owych pustelników niemalże zagubionych w bezludziach ziem hiperborejskich16 przyciągnęła rzadka tam rozrywka, niespodziewana zabawa, której oczekiwali z wytęsknieniem.

Ponadto kilku wodzów indiańskich nie odrzuciło złożonego im zaproszenia. Owi tubylcy utrzymywali stałe kontakty z faktoriami17 i w zamian za towary dostarczali dużą część futer, którymi handlowała Kompania. W większości byli to Indianie z plemienia Czipewejów18, mężczyźni silni, o mocnej budowie, ubrani w skórzane kurty i futrzane płaszcze, w których wspaniale wyglądali. Ich twarze pomalowane w połowie na czerwono, a w połowie na czarno, przypominały szczególne maski, jakie w ramach "miejscowego kolorytu" nakładają w Europie występujące w widowiskach diabły. Na głowach Indianie nosili pęki orlich piór, rozpostarte niczym wachlarz se?ory19 i chwiejące się przy każdym ruchu czarnych włosów. Wodzowie ci, których było kilkunastu, nie zabrali z sobą żon, nieszczęsnych squaw20, traktowanych niewiele lepiej aniżeli niewolnice.

Tacy byli uczestnicy owego przyjęcia, wydanego w Fort Reliance przez kapitana. Nie tańczono, gdyż nie było orkiestry, ale bufet z naddatkiem wynagradzał brak muzykantów grających na balach europejskich. Na stole stał pudding21 w kształcie piramidy, przyrządzony własnoręcznie przez Mrs22 Joliffe; miał kształt ogromnego ściętego stożka zrobionego z mąki oraz z sadła reniferów i wołów piżmowych23. Mogło nie być w nim jajek, mleka i owoców cytrusowych, zalecanych przez książki kucharskie, ale owe braki nadrabiał swoimi gigantycznymi rozmiarami. Mrs Joliffe nieustannie kroiła go na plastry, ale ogromna masa nadal się nie rozpadała. Na stole wznosiły się również stosy kanapek, w których suchary zastępowały cienkie kromki angielskiego chleba; między parami sucharów, które pomimo twardości nie były w stanie oprzeć się zębom Czipewejów, Mrs Joliffe sprytnie umieściła cienkie paski corned beef24, rodzaju solonej wołowiny, która zastąpiła występujące w bufetach Starego Kontynentu szynkę z Yorku25 i galantynę26 z truflami. Jako napitki służyły whisky i dżin podawane w kubeczkach z cyny, nie wspominając już o gigantycznym ponczu, który miał zakończyć przyjęcie i o którym Indianie długo rozprawiali w swoich wigwamach27.

A jakimiż pochwałami zasypywano tego wieczora małżonków Joliffe! Ale też jakże się starali, jakże byli usłużni! Jakby się pomnożyli! Z jaką serdecznością czuwali nad rozdawaniem poczęstunków! Nie czekali na życzenia gości, uprzedzali je wszystkie. Nikt nie zdążył nawet poprosić o cokolwiek, ani nawet o tym pomyśleć! Po kanapkach podawano kawałki niekończącego się puddingu! Po puddingu zaś szklaneczki dżinu lub whisky!

 

- Nie, dziękuję, pani Joliffe.

- Jesteście zbyt łaskawi, kapralu, poproszę o pozwolenie na odsapnięcie.

- Mistress Joliffe, zapewniam, że nie mam już miejsca!

- Kapralu Joliffe, robicie ze mną, co tylko chcecie.

- Nie tym razem, droga pani, nie tym razem! Niemożliwe!

Z takimi odpowiedziami niemal zawsze spotykała się dobrana para, ale kapral i jego żona nalegali tak usilnie, że w końcu ulegali nawet najbardziej oporni. Tak więc nieustannie jedzono i bez przerwy pito! Głośność rozmów stale rosła! Żołnierze i pracownicy coraz bardziej się ożywiali. W jednym miejscu rozmawiano o polowaniach, w drugim o handlu. Jakież plany snuto na następny sezon! Całej fauny obszarów arktycznych nie wystarczyłoby do zaspokojenia tych przedsiębiorczych myśliwych. Niedźwiedzie, lisy i woły piżmowe już padały od ich kul! Tysiące bobrów, szczurów, gronostajów, kun i norek tkwiło już w ich sidłach! Cenne futra przepełniały magazyny Kompanii, której zyski w tym roku przekraczały wszelkie oczekiwania. A kiedy szczodrze rozdawane napitki rozpalały wyobraźnię Europejczyków, poważni i milczący Indianie, zbyt dumni, aby okazywać podziw, zbyt ostrożni, aby składać obietnice, pozwalali innym rozmawiać plączącymi się językami, sami zaś w wielkich ilościach pochłaniali wodę ognistą kapitana Craventy'ego.

Kapitan, zadowolony z tego zamieszania, usatysfakcjonowany przyjemnością czerpaną przez tych biednych ludzi, zdegradowanych niejako do miejsca poza światem zamieszkanym, wędrował szczęśliwy wśród swoich gości, na wszystkie zadawane mu pytania dotyczące przyjęcia odpowiadając tak:

- Zwracajcie się do Joliffe'a! Do Joliffe'a!

I zwracano się do kaprala, który zawsze dla każdego miał jakieś miłe słowo.

Spośród ludzi zajmujących się strzeżeniem i obsługą Fort Reliance, na kilku należy zwrócić szczególną uwagę, ponieważ to właśnie oni padną ofiarą straszliwych wydarzeń, jakich nie była w stanie przewidzieć żadna ludzka przenikliwość. Trzeba zatem wspomnieć między innymi o poruczniku Jasperze Hobsonie, sierżancie Longu, małżeństwie Joliffe i o dwóch nieznajomych kobietach, obdarzanych tego wieczora przez kapitana największymi honorami.

Porucznik Jasper Hobson miał wtedy czterdzieści lat. Niewysoki i szczupły, brak wielkiej siły mięśni nadrabiał mocą charakteru, dzięki której pokonywał wszelkie próby i wychodził cało z wszystkich wydarzeń. Był "dzieckiem Kompanii". Jego ojciec, major Hobson, Irlandczyk z Dublina, zmarły przed kilkoma laty, długi czas wraz z Mrs Hobson mieszkał w Fort Assiniboine28. Tam właśnie urodził się Jasper Hobson. Tam to, u podnóża Gór Skalistych, upływały w swobodzie jego dzieciństwo i młodość. Surowo wychowywany przez majora Hobsona, jeszcze jako nastolatek dzięki swej zimnej krwi i odwadze stał się "mężczyzną". Jasper Hobson nie był myśliwym, ale żołnierzem, oficerem inteligentnym i dzielnym. W czasie walk toczonych przez Kompanię w Oregonie29 z rywalizującymi z nią kompaniami Unii30 wyróżniał się zapałem i odwagą, szybko awansując na stopień porucznika. Jego usługi zostały docenione i przyniosły mianowanie go dowódcą wyprawy wysłanej na północ. Jako cel owej wyprawy wskazano zbadanie terenów na północ od Wielkiego Jeziora Niedźwiedziego31 i zbudowanie fortu na samej granicy kontynentu amerykańskiego. Porucznik Jasper Hobson miał wyruszyć w pierwszych dniach kwietnia.

 

Tak jak porucznik był oficerem pod każdym względem, sierżant Long, mężczyzna pięćdziesięcioletni, którego splątana broda wyglądała na uczynioną z włókien kokosowych, był w pełni żołnierzem, odważnym od urodzenia, posłusznego charakteru, wiedzącym tylko to, co rozkazano mu wiedzieć, nie podważał nigdy wydanego rozkazu, choćby brzmiał najdziwaczniej, nie zastanawiał się nad niczym, jeśli chodziło o służbę. Stanowił istną maszynę w mundurze, ale maszynę doskonałą, która nie psuła się nigdy, zawsze maszerowała i nigdy się nie męczyła. Dla swoich ludzi sierżant Long mógł być trochę zbyt surowy, ale taki był również dla siebie. Nie tolerował najdrobniejszego choćby naruszenia dyscypliny, karał bez litości za najmniejsze wykroczenia, a sam nigdy nie został ukarany. Trzeba jeszcze dodać, że czasami dowodził, gdyż wymagał tego posiadany przezeń stopień, ale w istocie nie cieszyło go nigdy wydawanie rozkazów. Jednym słowem był z niego człowiek posłuszny od urodzenia, a to podporządkowywanie własnej osoby wynikało z biernego charakteru. Z takich właśnie ludzi powstają najgroźniejsze armie. Są ramionami służącymi jednej głowie. Czyż nie z takich składa się prawdziwa potęga? Pani Bajka stworzyła dwa typy potworów: Briareosa32 o stu rękach i Hydrę33 o stu głowach. Gdybyśmy doprowadzili do ich walki między sobą, który by wygrał? Briareos.

Poznaliśmy już kaprala Joliffe'a. Była może z niego mucha samochwała34, ale wszyscy z przyjemnością słuchali jej brzęczenia. Nadawałby się lepiej na ochmistrza niż na żołnierza, jak zresztą sam uważał. Dlatego lubił mówić o sobie "kapral zajmujący się szczegółami", ale w owych szczegółach pogubiłby się ze sto razy, gdyby nie był prowadzony pewną ręką drobnej Mrs Joliffe. Wynika stąd, że kapral słuchał się swojej żony, nigdy się jednak do tego nie przyznając, na pewno mówiąc sobie, jak filozof Sancho35: "Rada kobiety jest byle jaka, ale potrzeba szalonego, żeby się nią nie przejmować!".

Element obcy wśród obecnych na tym wieczorku stanowiły, jak zostało to już wspomniane, dwie kobiety w wieku około czterdziestu lat. Jednej z nich słusznie należało się miejsce w pierwszym szeregu sławnych podróżniczek. Paulina Barnett, tak się bowiem nazywała, rywalizowała z paniami Pfeiffer36, Tinne37 i Hommaire de Hell38, Niejeden też raz mówiono o niej z uznaniem na posiedzeniach Królewskiego Towarzystwa Geograficznego39. Podczas swojej wyprawy w górę nurtu Brahmaputry40 aż do gór Tybetu i przez nieznany zakątek Nowej Holandii41, od Zatoki Łabędziej42 do zatoki Karpentaria43, Paulina Barnett odznaczyła się wszelkimi cechami wielkiej podróżniczki. Tę wysoką kobietę, wdowę od piętnastu lat, zapał do podróży skłaniał do wędrowania bez ustanku po nieznanych krainach. Jej głowa, owinięta długimi pasmami włosów, posiwiałych już miejscami, zdradzała ogromną energię. Swe lekko krótkowzroczne oczy skrywała za okularami w srebrnej oprawce, opierającymi się na długim, prostym nosie, którego ruchliwe nozdrza jakby wdychały przestrzeń. Zachowywała się, trzeba jej przyznać, był może nieco jak mężczyzna, a całą swą osobą wyrażała nie tyle wdzięk, ile siłę charakteru. Owa Angielka z hrabstwa York44 posiadała spory majątek, którego większą część poświęcała na awanturnicze wyprawy. W tamtej zaś chwili znalazła się w Fort Reliance, ponieważ nowa podróż odkrywcza sprowadziła ją w to odległe miejsce. Po zapędzaniu się w obszary równikowe chciała niewątpliwie dotrzeć także do najdalszych zakątków krain hiperborejskich. Jej obecność w forcie stanowiła wydarzenie. Dyrektor Kompanii wysłał do kapitana Craventy'ego specjalny list polecający Paulinę Barnett. Treść owego listu nakazywała kapitanowi ułatwić słynnej podróżniczce wykonanie jej zamiaru dotarcia do wybrzeży Morza Polarnego. Ogromne przedsięwzięcie! Wymagało powtórzenia drogi, którą pokonali przedtem Hearne45, Mackenzie46, Rae47 i Franklin48. Ileż trudów, ileż wyzwań i jakie niebezpieczeństwa niosły zmagania ze straszliwymi żywiołami klimatu arktycznego! Skąd kobieta miała wziąć odwagę, aby wybrać się tam, gdzie wielu odkrywców musiało się wycofać lub gdzie zginęło? Lecz zatrzymywana teraz przez ściany Fort Reliance nieznajoma nie była wcale kobietą: była Pauliną Barnett, laureatką nagród Towarzystwa Królewskiego.

Dodajmy, że słynnej podróżniczce towarzyszyła służąca Madge, a raczej nie służąca, tylko oddana i odważna przyjaciółka, poświęcająca dla niej całe swe życie, Szkotka z dawnych czasów, którą mógłby poślubić Kaleb49, nie przynosząc ujmy swojemu pochodzeniu. Madge była kilka lat, około pięciu, starsza od swojej pani, wysoka i mocno zbudowana. Madge i Paulina mówiły sobie na ty. Paulina uważała Madge za starszą siostrę, a ona ją za córkę. Krótko mówiąc, obie te kobiety były jakby jedną osobą.

Aby niczego nie ukrywać, to właśnie na cześć Pauliny Barnett kapitan Craventy tego wieczora urządził wieczorek dla swoich pracowników i Indian z plemienia Czipewejów. Podróżniczka miała się bowiem przyłączyć do oddziału porucznika Jaspera Hobsona wysłanego w celu badania ziem północnych. To z powodu Mrs Pauliny Barnett w wielkiej świetlicy faktorii rozbrzmiewały wesołe wiwaty.

A przyczyną spalenia tego pamiętnego wieczora w piecu kwintala50 węgla było to, że na zewnątrz były dwadzieścia cztery stopnie Fahrenheita poniżej zera (32 stopnie Celsjusza poniżej zera), Fort Reliance znajduje się zaś na 61°47'51 szerokości geograficznej północnej, tylko niecałe cztery stopnie od koła podbiegunowego.

 

 

 

 

Rozdział II

Hudson's Bay Fur Company52

 

- Panie kapitanie?

- Słucham, mistress Barnett.

- Co pan sądzi o swoim poruczniku, panu Jasperze Hobsonie?

- Sądzę, że jest oficerem, który daleko zajdzie.

- Jak pan rozumie słowa "daleko zajdzie"? Czy chce pan powiedzieć, że przekroczy osiemdziesiąty równoleżnik?

Usłyszawszy to pytanie Mrs Pauliny Barnett, kapitan Craventy nie zdołał powstrzymać uśmiechu. Oboje rozmawiali, stojąc przy piecu, podczas gdy zaproszeni na przyjęcie goście krążyli od stołu z jedzeniem do stołu z napitkami.

- Szanowna pani - odpowiedział kapitan - Jasper Hobson uczyni wszystko, co tylko jest możliwe dla człowieka. Kompania nakazała mu zbadanie północnej części swych posiadłości i zbudowanie faktorii jak najbliżej krańców kontynentu amerykańskiego, i ją zbuduje.

- Wielka odpowiedzialność spoczęła na poruczniku Hobsonie! - zauważyła podróżniczka.

- Owszem, szanowna pani, ale Jasper Hobson nigdy się nie uchylał przed wykonaniem swojego zadania, choćby było ciężkie.

- Wierzę panu, kapitanie - odparła Mrs Paulina - i zobaczymy tego porucznika, jak bierze się do dzieła. Jakież jednak korzyści uzyska Kompania ze wzniesienia fortu na skraju Morza Arktycznego?

- Znaczne korzyści, szanowna pani - powiedział kapitan - a nawet dodałbym, że podwójne. Przypuszczalnie w bardzo bliskiej przyszłości Rosja przekaże rządowi Stanów Zjednoczonych swoje amerykańskie posiadłości53. Kiedy to się stanie, Kompania będzie miała wielkie trudności z prowadzeniem handlu nad Oceanem Spokojnym, chyba że odkryte przez McClure'a54 Przejście Północno-Zachodnie55 okaże się trasą możliwą do pokonywania. Mają to wykazać dalsze próby jego przebycia, gdyż Admiralicja56 ma wysłać statek z zadaniem przepłynięcia wzdłuż wybrzeża amerykańskiego od Cieśniny Beringa57 do Zatoki Koronacji58, wschodniej granicy terenów, na których ma być wzniesiony nowy fort. Jeśli to przedsięwzięcie zostanie wykonane, owo miejsce stanie się ważną faktorią, skupiającą cały handel futrami z północy. Dostarczanie futer przez ziemie Indian jest bardzo czasochłonne i ogromnie kosztowne, podczas gdy parowce będą w stanie w ciągu zaledwie kilku dni przepłynąć z nowego fortu na Ocean Spokojny.

- Możliwość korzystania z Przejścia Północno-Zachodniego byłaby naprawdę wielką rzeczą - przyznała Mrs Paulina Barnett. - Ale zdaje się powiedział pan o podwójnych korzyściach?

- Oto ta druga korzyść, szanowna pani - mówił dalej kapitan - mająca żywotne, że tak powiem, znaczenie dla Kompanii, ale zanim ją podam, poproszę pozwolić, że przypomnę w kilku słowach pochodzenie tego stowarzyszenia. Pojmie pan wówczas, dlaczego, choć kiedyś tak prosperowało, spotyka się teraz z zagrożeniem dla samego źródła swoich zysków.

Rzeczywiście kapitan Craventy w kilku słowach przedstawił dzieje słynnej Kompanii.

Od czasów najbardziej zamierzchłych człowiek zabierał zwierzętom skóry i sierść, aby się w nie odziewać. Handel futrami odbywał się już w najdawniejszych pradziejach. Przepych strojów rozwinął się nawet tak bardzo, że wielokrotnie ogłaszano prawa dotyczące zbytku59, mające ograniczać tę modę, wyrażającą się głównie poprzez futra. W połowie XII wieku musiano wydać zakaz noszenia futer z popielic60.

W roku 155361 Rosja założyła kilka osad na swoich północnych stepach, a kompanie angielskie wkrótce poszły w jej ślady. W owych czasach handel kunami, sobolami, gronostajami, bobrami i innymi zwierzętami prowadzono za pośrednictwem Samojedów62. Jednak z woli królewskiej za panowania Elżbiety63 mocno ograniczono noszenie wyrażających przepych futer, co na kilka lat sparaliżowało tę gałąź handlu.

Drugiego maja 1670 roku wydano przywilej64 założycielski Kompanii Futrzarskiej Zatoki Hudsona. Wśród udziałowców tej spółki wielu należało do arystokracji, w tym książę Yorku65, książę Albemarle66 i hrabia Shaftesbury67. Jej kapitał wynosił wówczas zaledwie osiem tysięcy czterysta dwadzieścia funtów. Rywalizowała z przedsięwzięciami prywatnymi, które swoich ludzi, Francuzów mieszkających w Kanadzie, wysyłali na wyprawy pełne zagrożeń, ale przynoszące wielkie zyski. Owi nieustraszeni myśliwi, zwani "kanadyjskimi podróżnikami", stali się tak skutecznymi rywalami dopiero rodzącej się Kompanii, że poważnie zagrozili jej istnieniu.

Ten stan niestałości zmienił dopiero podbój Kanady. Trzy lata po zdobyciu Quebecu, w roku 1766, handel futrami podjęto z nowym zapałem. Kupcy angielscy oswoili się z trudami prowadzenia tego rodzaju transakcji: poznali miejscowe zwyczaje, obyczaje Indian, sposoby dokonywania przez nich wymiany, lecz pomimo to Kompania nadal nie przynosiła zysków. Na dodatek około 1784 roku kupcy z Montrealu zawiązali spółkę mającą zdobywać futra, co zapoczątkowało potężną Kompanię Północno-Zachodnią68, która wkrótce zmonopolizowała wszystkie związane z tym działania. W 1798 roku obroty tej nowej spółki osiągnęły ogromną sumę stu dwudziestu tysięcy funtów szterlingów, a istnienie Kompanii Zatoki Hudsona było nadal zagrożone.

Trzeba tu dodać, że Kompania Północno-Zachodnia, gdy stawką były jej zyski, nie wzdragała się przed żadnym nieczystym postępowaniem. Poprzez wyzyskiwanie swoich ludzi, żerowanie na biedzie Indian, złe ich traktowanie, okradanie po uprzednim upiciu, występowanie przeciwko parlamentowi, który stając w obronie tubylców, zakazał na ich ziemiach sprzedaży napojów alkoholowych, pośrednicy Kompanii osiągali ogromne zyski. Czerpali je pomimo konkurencji zakładanych wówczas spółek amerykańskich i rosyjskich, w tym "American Fur Company"69, powstałej w roku 1809 z kapitałem założycielskim wynoszącym milion dolarów, która działała na zachód od Gór Skalistych.

Spośród tych wszystkich spółek, to Kompania Zatoki Hudsona była najbardziej zagrożona upadkiem, dopóki w roku 1821, po długich rokowaniach, nie wchłonęła swojego dawnego rywala, Kompanię Północno-Zachodnią, i nie przybrała nowej nazwy: Hudson's Bay Fur Company.

Dzisiaj jedynym konkurentem tego ważnego stowarzyszenia jest "Amerykańska Kompania Futrzarska z St. Louis"70. Posiada liczne placówki działające na obszarze trzech milionów siedmiuset tysięcy mil kwadratowych. Główne faktorie posiada nad Zatoką Jamesa71, u ujścia rzeki Severn72, w południowej części Górnej Kanady73 i w stronę jej granic, nad jeziorami Athapeskow74, Winnipeg75, Górnym76, Methye77 i Buffalo78, w pobliżu rzek Kolumbia79, Mackenzie80, Saskatchewan81 i Assinipoil82 itd. Fort York83, panujący nad nurtem rzeki Nelson84, uchodzącej do Zatoki Hudsona, jest główną kwaterą Kompanii i siedzibą jej największego składu futer. A jeszcze w roku 1842 Kompania wzięła w dzierżawę placówki rosyjskie w Ameryce Północnej, płacąc za nie corocznie dwieście tysięcy franków. Dzięki temu czerpie zyski z wykorzystywania ogromnych terenów leżących między Missisipi a Oceanem Spokojnym. We wszystkie strony wysyłała nieustraszonych podróżników. Hearne85 wyruszył w kierunku Morza Polarnego, co w roku 1770 przyniosło odkrycie Coppermine86; Franklin od roku 1819 do 1822 podróżował wzdłuż amerykańskiego wybrzeża na długości pięciu tysięcy pięćset pięćdziesięciu mil; Mackenzie zaś po odkryciu rzeki, od którego wzięła swoją nazwę, dotarł do brzegu Pacyfiku na 52°24' północnej szerokości geograficznej. W latach 1833-1834 Kompania wysłała do Europy następujące ilości skór i futer, co daje dokładne pojęcie o skali prowadzonego przez nią handlu:

Bobrów 1074

Skórek wyprawionych i młodych bobrów 92288

Piżmaków 694092

Borsuków 1069

Niedźwiedzi 7451

Gronostajów 491

Rybarek87 5296

Lisów 9937

Rysi88 14255

Kun 64490

Tchórzy89 25100

Wydr 22303

Szopów 713

Łabędzi 7918

Wilków 8484

Rosomaków 1571

Takie ilości powinny były przynosić Kompanii Zatoki Hudsona bardzo znaczne zyski; niestety wszakże nie była w stanie utrzymywać podanych liczb, a nawet od około dwudziestu lat ciągle one spadają.

Kapitan Craventy wyjaśnił następnie Mrs Paulinie Barnett, co powodowało owe spadki.

- Do roku 1837, szanowna pani - mówił - kondycję Kompanii można było nazywać kwitnącą. W owym roku wyeksportowano jeszcze dwa miliony trzysta pięćdziesiąt osiem tysięcy skór. Później jednak ta liczba nieustannie spadała, a teraz wynosi co najwyżej połowę tej wysokości.

- A jaka jest zdaniem pana przyczyna tak znacznego zmniejszenia się eksportu futer? - zapytała Mrs Barnett.

- Niedostatki zwierzyny, spowodowane gorliwością okazywaną przez myśliwych na terenach łowieckich, do której dodałbym ich niefrasobliwość. Ciągle tylko im w głowach polowania i zabijanie. Dokonywano nierozumnych masakr. Nie oszczędzano nawet młodych zwierząt i kotnych samic. Wyniknęły stąd nieuniknione braki zwierząt futerkowych. Wydry wyginęły niemal zupełnie i zostały jedynie w pobliżu wysp północnego Pacyfiku. Niewielkie grupy bobrów kryją się na brzegach najdalej leżących rzek. Tak samo jest z wieloma innymi cennymi zwierzętami, zmuszonymi do ucieczki przed najazdami myśliwych. Pełne ongiś zdobyczy sidła są teraz puste. Ceny skór rosną właśnie teraz, gdy futra są ogromnie poszukiwane. Wszystko to zniechęca myśliwych i jedynie ci, którzy mają wielką odwagę i nie boją się trudów, zapuszczają się teraz na same skraje kontynentu amerykańskiego.

- Pojmuję teraz dobrze - powiedziała Mrs Paulina Barnett - jakie znaczenie ma dla Kompanii założenie faktorii na wybrzeżu Oceanu Arktycznego, skoro zwierzęta kryją się teraz za kołem podbiegunowym.

- Właśnie, szanowna pani - potwierdził kapitan. - A jeszcze wskutek podjętej dwa lata temu decyzji parlamentu brytyjskiego, która mocno ograniczyła posiadłości Kompanii, będzie ona zmuszona podjąć decyzję o przeniesieniu dalej na północ głównego terenu swoich działań.

- Jaki był powód tego ograniczenia? - zapytała podróżniczka.

- Powód gospodarczy wielkiej wagi, szanowna pani, który musiał mocno przemówić do mężów stanu w Wielkiej Brytanii. Misja Kompanii nie jest bowiem cywilizacyjna. Wręcz przeciwnie. We własnym interesie musi ona pilnować, aby zachowywać dziki stan swych ogromnych ziem. Każda próba wprowadzania na nich upraw mogłaby wypłoszyć zwierzęta futerkowe, dlatego była przez nią bezlitośnie udaremniana. Tak więc sam monopol Kompanii jest wrogi wszelkiemu duchowi działalności rolniczej. Ponadto rada zarządcza bez zmiłowania odrzuca rozpatrywanie wszystkich spraw niemających związku z naszą działalnością. W 1857 roku komisja powołana przez sekretarza stanu do spraw kolonii postanowiła, że należy przyłączyć do Kanady wszystkie ziemie nadające się do uprawy, to znaczy te leżące nad Rzeką Czerwoną90 i okręgi w Saskatchewan91, pozostawiając Kompanii tylko tę część jej posiadłości, gdzie nie ma żadnych widoków na rolnictwo. Rok później utraciła ona zachodnie stoki Gór Skalistych, które odtąd podlegają bezpośrednią Colonial Office92, a tym samym przedstawiciele Kompanii Zatoki Hudsona przestali mieć nad nimi władzę. Właśnie z tej przyczyny, szanowna pani, zanim Kompania zrzeknie się prowadzenia handlu futrami, spróbuje prowadzić tę działalność na owych terenach północnych, które są słabo znane, i znaleźć sposoby na połączenie je Przejściem Północno-Zachodnim z Oceanem Spokojnym.

Mrs Paulina Barnett posiadła teraz pełną wiedzę o projektach przyszłych działań słynnej Kompanii. Miała sama zostać naocznym świadkiem zakładaniu nowego fortu na brzegach Morza Polarnego. Kapitan Craventy być może przekazałby jej dalsze szczegóły o bieżącej sytuacji, gdyż uwielbiał mówić, gdyby jego słów nie przerwało pewne wydarzenie.

Podszedł bowiem kapral Joliffe i zapowiedział głośno, że zamierza, wspomagany przez Mrs Joliffe, zabrać się do przyrządzenia ponczu. Wiadomość tę obecni przyjęli tak, jak na to zasługiwała. Zabrzmiało kilka wiwatów. Tym cennym napitkiem napełniono wazę - a raczej miednicę, gdyż pomieściło się w niej co najmniej dziesięć pint93 brandy94. Na dnie piętrzyły się kostki cukru, które własnoręcznie odmierzyła Mrs Joliffe, a na powierzchni unosiły się plasterki cytryny, pomarszczone już ze starości. Pozostawało jedynie podpalenie tego alkoholowego jeziora, i trzymający zapalony lont kapral czekał tylko na rozkaz kapitana, jakby chodziło o podłożenie ognia pod minę.

- Zaczynajcie, Joliffe - polecił kapitan Craventy.

 

Ogień dotarł do trunku i poncz w tej samej chwili zapłonął, co wszyscy goście przyjęli wiwatami.

Po dziesięciu minutach napełnione szklanki krążyły już w tłumie i ludzie nadal po nie sięgali, zupełnie jak po obligacje, kiedy trwa hossa.

- Hurra! Hurra! Hurra! Niech żyje pani Paulina Barnett! Niech żyje kapitan!

Właśnie w chwili, gdy rozbrzmiewały te radosne wiwaty, spoza świetlicy dobiegło jakieś wołanie. Goście od razu zamilkli.

- Sierżancie Long - powiedział kapitan - sprawdźcie, co się tam dzieje!

Na rozkaz swojego dowódcy sierżant odstawił niedopitą szklankę i wyszedł ze świetlicy.

 

 

 

 

Rozdział III

Rozmrożony naukowiec

 

Po wejściu w wąski korytarz prowadzący do zewnętrznych wrót fortu sierżant Long usłyszał krzyki dobiegające z podwójną mocą. Ktoś usilnie walił w bramę dającą dostęp na dziedziniec, broniony przez wysokie ściany z drewna. Sierżant pchnął drzwi budynku. Ziemię pokrywała gruba na stopę warstwa śniegu. Brnąc po kolana w tej białej masie i oślepiany zamiecią, która do szpiku kości mroziła go straszliwym chłodem, Long przecinał ukośnie dziedziniec, idąc w stronę bramy.

- Co za diabeł mógł przybyć w taką pogodę?! - mówił do siebie sierżant, metodycznie, można by rzec jak za karę, odsuwając ciężkie antaby blokujące bramę. - Tylko Eskimosi95 mają odwagę wychodzić w taki mróz!

- Otwierajcie no, otwierajcie! - wołano spoza bramy.

- Otwieram - odpowiedział sierżant Long, który naprawdę zdawał się otwierać drzwi w dwunastu tempach96.

W końcu skrzydła bramy rozwarły się do środka, a sierżanta powaliły na śnieg ciągnięte przez sześć psów sanie, które niby błyskawica przemknęły obok niego. Zacny Long ledwo uniknął przejechania, ale kiedy się podniósł, bez jednego jęku skargi zamknął bramę i w przepisowym tempie, to znaczy robiąc siedemdziesiąt pięć kroków na minutę, wrócił do głównego budynku.

Kapitan Craventy, porucznik Jasper Hobson i kapral Joliffe już stali przed budowlą, wytrzymując cierpliwie nadmiernie niską temperaturę i przyglądając się białym od pokrywającego je śniegu saniom, które zatrzymały się przed nimi.

Natychmiast wysiadł z nich jakiś człowiek opatulony futrem z kapturem.

- Fort Reliance? - zapytał.

- Jesteście w nim - odpowiedział kapitan.

- Kapitan Craventy?

- To ja. A kim wy jesteście?

- Wysłannikiem Kompanii.

- Jesteście sami?

- Nie! Przywiozłem podróżnego!

- Podróżnego! A po co tu przybywa?

- Przyjechał, żeby patrzeć na księżyc.

Odpowiedź ta skłoniła kapitana Craventy'ego do zastanowienia się, czy nie ma do czynienia z szaleńcem, i mógł tak pomyśleć ze względu na przebieg rozmowy. Nie zdążył jednak wyrazić tego poglądu. Wysłannik wyciągnął z sań bezwładną masę, która wyglądała na pokryty śniegiem worek, i już zabierał się do wnoszenia go do domu, gdy kapitan zapytał:

- Co to za worek?

- To mój podróżny! - odpowiedział wysłannik.

 

- Jaki podróżny?

- Astronom Thomas Black.

- Przecież on zamarzł!

- No to się go rozmrozi.

Thomasa Blacka, niesionego przez sierżanta, kaprala i wysłannika, zabrano do głównego budynku fortu. Został położony w pokoju na pierwszym piętrze, w którym rozpalony do czerwoności piec zapewniał temperaturę bardziej niż znośną. Kapitan wziął rękę leżącego na łóżku człowieka.

Owa ręka była dosłownie zamarznięta. Zdjęto koce i futrzane płaszcze, którymi Thomas Black był obwiązany niby tobołek, a pod tą otulająca powłoką zobaczono mężczyznę w wieku około pięćdziesięciu lat, grubego i niskiego, o szpakowatych włosach, z nierozczesaną brodą, mającego zamknięte oczy i wargi zaciśnięte tak, jakby jego usta sklejono gumą. Nie oddychał już wcale, albo tak słabo, że wydzielana przezeń para ledwo uczyniłaby lustro matowym. Joliffe rozbierał astronoma, zręcznie go obracając i mówiąc przez cały czas:

- No co pan?! No co, szanowny panie?! Nie powróci pan do życia?

Przybyły w takich warunkach osobnik istotnie zdawał się nieboszczykiem. Aby przywrócić ciepło utracone przez jego ciało, kapral Joliffe znalazł tylko jeden sposób, wymagający jednak poświęcenia, a mianowicie zanurzenie zamarzniętego w płonącym ponczu.

Na pewno szczęśliwie dla Thomasa Blacka porucznik Jasper Hobson wpadł na inny pomysł.

- Śniegu! - zażądał. - Sierżancie Long, trzeba wielu garści śniegu!

Tego akurat nie brakowało na dziedzińcu Fort Reliance. Kiedy sierżant poszedł po zażądany śnieg, Joliffe do końca rozebrał astronoma. Ciało biedaka pokrywały białawe plamy, mówiące o głębokim wniknięciu zimna. Konieczne było jako najszybsze przywrócenie krążenia krwi w zaatakowanych przez chłód częściach organizmu. Jasper Hobson miał nadzieję doprowadzić do tego poprzez mocne nacieranie skóry śniegiem. Wiadomo, że ów zabieg leczniczy jest powszechnie stosowany w krainach polarnych jako sposób na przywrócenia obiegu krwi, przerwanego straszliwym mrozem, tak jak zatrzymuje on nurty rzek.

Kiedy sierżant Long wrócił, przystąpił z Joliffe'em do rozcierania przybysza z siłą, z jaką ten przypuszczalnie nigdy wcześniej się nie spotkał. Nie było to łagodne smarowanie, jak oleistym okładem, lecz mocarny masaż, któremu poddawano skurczone ręce, przypominający bardziej skrobanie zgrzebłem niż pieszczenie dłońmi.

 

Robiąc to, gadatliwy kapral zwracał się ciągle do podróżnego, który nie mógł go słyszeć:

- No co pan?! No co, szanowny panie?! Skąd ten pomysł, aby pozwolić na takie zamarznięcie? No już! Po co tak się pan upiera?!

Thomas Black zapewne istotnie się upierał, bo chociaż upłynęło pół godziny, nie zamierzał dać znaku życia. Zaczęto już nawet tracić nadzieję na przywrócenie go do życia i masujący mieli właśnie zaprzestać swoich męczących trudów, kiedy dało się słyszeć kilka oddechów owego biedaczyny.

- Żyje! Wraca! - zakrzyknął Jasper Hobson.

Po rozgrzaniu rozcieraniem ciała od zewnątrz należało pamiętać o zrobieniu tego od środka. W tym celu kapral Joliffe przyniósł pośpiesznie kilka szklaneczek ponczu. Stan podróżnego naprawdę się poprawił; na jego policzki wróciły kolory, w oczy spojrzenie, a na usta słowa. Kapitan mógł więc poczuć wreszcie nadzieję, że Thomas Black powiadomi go, w jakim celu przybył w to miejsce i dlaczego w równie opłakanym stanie.

Thomas Black, troskliwie owinięty kocami, podniósł się trochę, oparł na łokciach i słabym nadal głosem zapytał:

- Fort Reliance?

 

- Jest pan w nim - odpowiedział kapitan.

- Kapitan Craventy?

- To ja, i dodam, że witam szanownego pana. Czy mogę wszakże zapytać, w jakim celu przybył pan do Fort Reliance?

- Żeby patrzeć na księżyc! - wyjaśnił wysłannik, któremu na pewno zależało na tej odpowiedzi, skoro po raz drugi jej udzielił.

Wyglądało zresztą na to, że Thomas Black się z nią zgadzał, ponieważ na potwierdzenie skinął głową. Potem wrócił do zadawania pytań:

- Porucznik Hobson?

- To ja - odpowiedział porucznik.

- Jeszcze pan nie wyruszył?

- Jeszcze nie, szanowny panie.

- To dobrze, panie poruczniku - powiedział Thomas Black. - Pozostaje mi jedynie podziękować panom i pospać aż do rana!

Kapitan i jego towarzysze wyszli zatem, pozwalając spokojnie wypoczywać temu osobliwemu człowiekowi. Pół godziny później przyjęcie się zakończyło i zaproszeni goście udali się do wyznaczonych im kwater, znajdujących się albo w izbach głównego budynku fortu, albo w kilku domach stojących poza jego ogrodzeniem.

Następnego dnia Thomas Black niemal całkowicie wrócił do zdrowia. Jego mocny organizm zniósł niezmierny chłód. Kogoś innego nie udałoby się odmrozić, ale on nie był taki jak wszyscy ludzie.

Kim zaś był ten astronom? Skąd przybył? Dlaczego przemierzał ziemie Kompanii, kiedy nadal srożyła się zima? Co oznaczała odpowiedź wysłannika? Żeby patrzeć na księżyc! Czyż księżyc nie świeci wszędzie i czy w jego poszukiwaniu trzeba udawać się aż w krainy hiperborejskie?

Takie właśnie pytania zadawał sobie kapitan Craventy. Na wszystkie uzyskał odpowiedź następnego dnia, po odbyciu godzinnej rozmowy ze swoim nowym gościem.

Thomas Black był rzeczywiście astronomem prowadzącym badania w obserwatorium w Greenwich97, którym tak doskonale kierował pan Airy98. Mając umysł rozumny i żywy, niechętny teoretyzowaniu, przez dwadzieścia lat pełnienia swoich obowiązków z dużym powodzeniem zajmował się uranografią99. W życiu prywatnym był całkowicie nijaki, zajmował się wyłącznie badaniami astronomicznymi, wiódł swe życie na niebie, a nie na ziemi, jakby pochodził od owego uczonego z La Fontaine'a100, który wpadł do studni. Jedyne rozmowy, jakie mógł prowadzić, dotyczyły gwiazd i konstelacji. Najchętniej nie odrywałby się od teleskopu. Kiedy już dokonywał przez niego obserwacje, nikt w świecie nie mógł mu w tym dorównać! Z jakąż niestrudzoną cierpliwością oddawał im się wtedy! Był w stanie przez całe miesiące czyhać na pojawienie się jakiegoś zjawiska kosmicznego. Jego specjalizacją były bolidy101 i spadające gwiazdy, a odkrycia, których dokonał w tej gałęzi meteorologii102, zasługiwały na wyróżnienie. Kiedy więc tylko miano prowadzić szczegółowe obserwacje, dokonywać precyzyjnych pomiarów lub uzyskiwać ścisłe ustalenia, zwracano się do Thomasa Blacka, obdarzonego niezmiernie wielką "zręcznością oka". Nie każdy posiadł umiejętność dokonywania obserwacji. Nic więc dziwnego, że właśnie tego astronoma z Greenwich wybrano do zajęcia się przypadkiem uznanym za w najwyższym stopniu ciekawy dla selenografii103.

Jak wiadomo, w czasie całkowitego zaćmienia Słońca wokół Księżyca widać świetlistą koronę. Co wszakże ją wywołuje? Czy jakiś rzeczywiście istniejący obiekt? Czy też raczej przyczyną jest dyfrakcja104 promieni słonecznych przechodzących obok Księżyca? Na te pytania prowadzone do tej pory badania nie zdołały jeszcze udzielić odpowiedzi.

Tę świetlistą aureolę astronomowie opisują naukowo od roku 1706. Jej drobiazgowych obserwacji dokonali Louville105 i Halley106 podczas całkowitego zaćmienia w roku 1715, Maraldi107 w 1724, Antonio de Ulloa108 w 1778, Bowditch109 i Ferrer110 w 1806, ale ich sprzeczne teorie nie przyniosły ostatecznego rozstrzygnięcia tej kwestii. Obserwujący całkowite zaćmienie w roku 1842 naukowcy z różnych państw - Airy, Arago111, Peytal112, Laugier113, Mauvais114, Otto, Struve115, Petit116, Baily117 i inni - starali się znaleźć pełne wyjaśnienie sprawy korony. Pomimo wszakże staranności ich obserwacji, "niezgodności - jak napisał Arago - które pojawiły się pomiędzy obserwacjami jednego i tego samego zaćmienia przeprowadzonymi w różnych miejscach przez doświadczonych astronomów, przydały tej kwestii tak wielkie niejasności, że obecnie nie mamy możliwości wyciągnięcia niepodważalnych wniosków dotyczących przyczyny zjawiska". Potem badano także inne całkowite zaćmienia Słońca, bez uzyskania jednak jakichkolwiek przesądzających sprawę wyników.

Ponieważ zaś była ona niezmiernie istotna dla badań selenograficznych, powinna być za wszelką cenę rozstrzygnięta. Pojawiła się jednak nowa sposobność do zbadania świetlistej korony, budzącej nadal tak wiele sporów. Do następnego całkowitego zaćmienia Słońca, całkowitego na obszarach skrajnej północy118 Ameryki, Hiszpanii, północnej Afryki itp., miało dojść osiemnastego lipca 1860 roku. Astronomowie z różnych państw umówili się, że dokonają jednoczesnych obserwacji w różnych miejscach strefy, w której takie zaćmienie nastąpi. Do ich przeprowadzenia w północnej części Ameryki wyznaczono Thomasa Blacka. Miał więc zajmować się obserwacjami w podobnych okolicznościach jak angielscy astronomowie, którzy z okazji zaćmienia w 1851 roku wyprawili się do Szwecji i Norwegii.

Jak łatwo się domyśleć, Thomas Black skwapliwie wykorzystał okazję do badań świetlistej aureoli. Miał także możliwie jak najpełniej rozpoznać charakter czerwonawych protuberancji119 pojawiających się w różnych punktach zarysu satelity Ziemi. Gdyby astronom z Greenwich zdołał dokonać tego w sposób nie budzący wątpliwości, cała uczona Europy obsypałaby go pochwałami.

Dlatego Thomas Black przyszykował się do wyjazdu. Zdobył listy polecające go głównym urzędnikom Kompanii Zatoki Hudsona. Wtedy dowiedział się o wyprawie, która miała wyruszyć do północnych krańców kontynentu z zadaniem założenia tam nowej faktorii. Z takiej okazji trzeba było skorzystać. Thomas Black wyjechał, pokonał Atlantyk, opuścił statek w Nowym Jorku; płynąc jeziorami, dotarł do placówki nad Rzeką Czerwoną, a następnie szybkimi saniami powożonymi przez wysłannika Kompanii był dostarczany od fortu do fortu. Ani zima, ani mróz, ani rozliczne niebezpieczeństwa towarzyszące podróży przez krainy arktyczne, nie przeszkodziły mu w dotarciu siedemnastego marca do Fort Reliance w znanym już nam stanie.

Tak brzmiały wyjaśnienia podane przez astronoma kapitanowi Craventy'emu. Dowódca fortu oznajmił, że jest całkowicie do dyspozycji Thomasa Blacka.

- Dlaczego jednak, panie Black - powiedział - przybył pan tutaj z takim pośpiechem, skoro do owego zaćmienia słońca dojdzie dopiero w roku 1860, czyli w przyszłym?

- Panie kapitanie - odpowiedział astronom - dowiedziałem się o wyprawie, którą Kompania wysyła na wybrzeże amerykańskie poza siedemdziesiąty równoleżnik, i chciałem być obecny przy wyruszaniu porucznika Hobsona.

- Panie Black - zapewnił kapitan - gdyby porucznik wyruszył wcześniej, miałbym obowiązek towarzyszyć panu aż na skraj Morza Polarnego.

Następnie powtórzył astronomowi, że może on w pełni na niego liczyć i że jest serdecznie witany w Fort Reliance.