Przedmowa

cum omnis lex (...) sine qua Respublica, veluti corpus sine anima, consistere et regi nequit (...)

[każde prawo, (...) bez którego Rzeczpospolita, jak ciało bez duszy, nie może istnieć i być rządzona (...)]

Ze wstępu do konstytucji i statutów króla Zygmunta I Starego z 1507 roku.

Volumina Legum, I, f. 358, Praefatio Sigismundi Primi ad omnes illius constitutiones, ut in ejus Statuto reperitur

Każde państwo jest przede wszystkim porządkiem prawnym. To porządek prawny decyduje o tym, czy państwo istnieje, niezależnie od tego, jakie kryteria przyjmiemy do jego określenia. Porządek prawny tworzący państwo nie musi być jednolity, zróżnicowane mogą być też źródła jego powstania. Istotne jest jednak, by w ramach określonej całości stanowiącej państwo porządek prawny był zasadniczym czynnikiem decydującym o jego funkcjonowaniu nawet wówczas, gdy do powstania nowego, własnego prawa stosowane będą przejściowo przepisy obce.

Porządek prawny wyznacza podstawy powstawania państwa. Pokazuje jego strukturę, rozwiązania organizacyjne i układ władz. Określa wzajemne relacje między poszczególnymi jego elementami, ale także zasady działania, prawa i wolności jego obywateli. Dlatego wszelkie naruszanie zasad porządku prawnego, relatywizowanie jego stosowania, kwestionowanie reguł i wprowadzenie nowych, dowolnych punktów widzenia czy rozumienia porządku prawnego prowadzi do końca państwa, rozbijając to, co stanowi jego istotę.

Wszystkie te uwagi odnoszą się w całej rozciągłości do dziejów państwowości polskiej, która przybierała w przeszłości różną postać, wchodząc także w związki państwowe. Rzeczpospolita Obojga Narodów i poprzedzające ją Królestwo Polskie były najlepszym przykładem na to, że państwo tworzy przede wszystkim porządek prawny. Debata polityczna czy dyskurs ideowy nie tworzyły państwa - ich rezultaty mogły być jedynie projekcją poglądów na państwo i porządek prawnoustrojowy czy też odzwierciedlać ich wyobrażenia w postaci zgrabnej konstrukcji teoretycznej. Te z kolei, mając oparcie w intelektualnym doświadczeniu, mogły być następstwem zetknięcia się z szerszą kulturą bądź też wynikały z własnego rozwoju. Same nie kształtowały jednak materii prawnej, nie miały bowiem siły sprawczej dla procesów państwotwórczych, w których prawo odgrywało zasadniczą rolę. Powstawanie bowiem porządku prawnego, stanowiącego istotę państwa, mimo różnych ideowych inspiracji następowało w drodze innych, prawotwórczych procesów.

Jeszcze bardziej znamienne będzie przyjęcie założenia, że Królestwo Polskie, a następnie Rzeczpospolita były państwami konstytucyjnymi. Należy bowiem wskazać, że ich porządek prawnoustrojowy nie był tworzony przez przypadkowy układ instytucji politycznych powstałych w wyniku samoistnej, powolnej ewolucji, funkcjonujący w praktyce politycznej, któremu z reguły starano się nadać jakąś pojęciową formę będącą zaspokojeniem nieodpartych potrzeb konceptualizacji faktów, sytuacji i zjawisk. W rzeczywistości porządek prawny Rzeczypospolitej - czyli to, czym ona była - został ustalony i określony zasadami i przepisami prawnymi powstałymi w różnym czasie, a które tworzyły i ustanawiały pewien system, będący odzwierciedleniem prawnie kształtującej się i przyjmowanej koncepcji prawnoustrojowej. Jej źródłem było oparcie ustroju państwa na istnieniu konstytucji tworzącej państwo, czyli ustawy zasadniczej. Ta z kolei kształtowała się w czasie oraz składała się w Królestwie Polskim, a następnie Rzeczypospolitej z wielu norm, w tym praw i wolności wynikających z dawnych zwyczajów, zasad postępowania zakreślających granice władzy, ale także z praw zawartych z czasem w zwykłych ustawach lub wynikających ze zwyczajów konstytucyjnych. Ponadto relacje między rządzącymi a rządzonymi regulowane były prawem, podobnie jak wszystkie organy władzy, których działania również podlegały prawu[1].

Porządek konstytucyjny w Królestwie Polskim a następnie w Rzeczypospolitej ukształtował się i polegał na systemowym i hierarchicznym uporządkowaniu wszystkich elementów składających się na konstytucyjnie ustanowioną władzę - króla, sejmu i rady królestwa. Wskazywał na źródła jej powstania, ustalając wzajemne relacje między organami władzy, wynikające z prawnie określonych i przyjętych kompetencji, które pozwalały wyznaczyć ich pozycję w całości ustroju państwa. Władza najwyższa, zespolona w jednym, najwyższym organie Rzeczypospolitej, jakim był sejm, rozstrzygała o tworzącym państwo i wyznaczającym zasady jego funkcjonowania prawie[2], którego podstawą stanowienia był consensus osiągany między organami władzy[3].

Poza stanowieniem prawa, uznawanym za najważniejszy atrybut władzy, uwzględniano wszystkie pozostałe ważne dla niej suwerenne uprawnienia, jak tworzenie urzędów, sprawowanie kontroli, reprezentację na zewnątrz czy wymiar sprawiedliwości. W porządku prawnym Rzeczypospolitej zawarto również prawa i wolności, jak też określone zostały instytucje gwarantujące społeczeństwu realny wpływ na sprawy publiczne, a więc instytucje reprezentatywne i parlamentarne[4]. Wszystkie te elementy miały w dawnym państwie polskim charakter konstytucyjny. Tworzyły państwową wspólnotę, której forma polityczno-prawna była konstytucją państwa wyznaczoną i określoną prawem. Konstytucja ta, jako porządek prawnoustrojowy, była i istniała niezależnie od dotykających państwo trudności politycznych. Kształtowała w ten sposób określony prawnie system ustrojowy, który funkcjonował w praktyce, tworząc konstytucyjne podstawy, ale również przestrzeń zakotwiczoną i obecną w świadomości ogółu narodu politycznego[5].

Cały ten porządek prawno-konstytucyjny - podlegający zmianom w poszczególnych okresach istnienia Rzeczypospolitej, mimo że normy i zwyczaje go kształtujące były nieraz łamane i naruszane czy też ich okresowo nie przestrzegano - miał znaczenie, albowiem przyjęty został przez organ władzy najwyższej i był stale ważny, gdyż nigdy nie został prawnie uchylony, podlegając jedynie modyfikacjom, poszerzeniom i uzupełnieniom. Pomimo różnych sytuacji, a zwłaszcza okresowych trudności w działaniu poszczególnych instytucji politycznych, pojawiającej się niekiedy ich dysfunkcyjności, zmian w celach działania głównych sił politycznych, korupcji politycznej całego systemu, wadliwego funkcjonowania instytucji politycznych czy opartych na okresowym istnieniu rozwiązań pozaprawnych i układów nieformalnych, Rzeczpospolita jako państwo funkcjonowała niezmiennie w ramach porządku konstytucyjnego. Wyznaczał on ramy prawne konstytucyjnej konstrukcji Rzeczypospolitej, zarazem określając prawne procedury postępowania, a wszystkie polityczne perturbacje, nawet pozornie zaprzeczające konstytucyjności działań, mieściły się w regułach ustanowionego formalnie porządku prawnego, który także podlegał ewolucji. Takie podejście do podstaw istnienia i funkcjonowania państwa oparte na prawie powoduje również, że pokazanie rozwoju porządku prawnoustrojowego może być dokonane jedynie linearnie, krocząco do przodu, co pozwala uchwycić jego ewolucję, związaną zawsze z pewną dynamiką, wpływającą na jego rozwój i przekształcanie. Następowało to zawsze sekwencyjnie, postępując w czasie, w którym należało uwzględniać czynniki osobowe, ale także oddziaływania zewnętrzne mające wpływ na porządek prawnoustrojowy Rzeczypospolitej.

Wszystkie z wymienionych cech ustroju występujące w Rzeczypospolitej stanowiły zasadnicze elementy dawnego polskiego konstytucjonalizmu. Pojmowany jest on jednak nie w ujęciu deskryptywnym, w którym mógłby być synonimem każdej organizacji państwowej - przede wszystkim konstytucjonalizm ten rozumiany jest w jego określeniu normatywnym. Pokazanie ustroju Rzeczypospolitej w kontekście jej ustawodawstwa konstytucyjnego, zdarzeń i sytuacji mających wpływ na praktykę ustrojową i konstytucyjną, wprowadzających zmiany ustrojowe, będzie istotne z punktu widzenia zdefiniowania formuły polskiego konstytucjonalizmu w Rzeczypospolitej w okresie przed przyjęciem koncepcji konstytucjonalizmu w innych państwach Europy kontynentalnej. Rekonstrukcja konstytucyjnego porządku Rzeczypospolitej jako jej prawnoustrojowej podstawy istnienia i funkcjonowania będzie możliwa przez odwołanie się do praktyki ustrojowej i konstytucyjnej oraz ukazanie, w jaki sposób w Rzeczypospolitej stosowane były normy i zasady prawa konstytucyjnego. Takie ujęcie problemu umożliwi również pokazanie, jak w Rzeczypospolitej tamtego okresu postrzegany był porządek konstytucyjny mający wpływ na funkcjonowanie państwa. Będzie się to odnosiło do porządku istniejącego w takim kształcie i na takim poziomie, na jakim jego powstanie oraz stosowanie było ówcześnie możliwe, także z uwzględnieniem zjawisk, które wskazywały na kryzys państwa konstytucyjnego, co jednak, jak wiadomo, może się zdarzać i jest znane w dziejach wielu państw.

Koncepcja prezentacji dziejów Rzeczypospolitej jako państwa konstytucyjnego zawiera w sobie próbę spojrzenia na historię polityczną od strony prawnej i prawnoustrojowej[6]. Polskie doświadczenia ustrojowe odróżniają bowiem Polskę i Rzeczpospolitą - z wyjątkiem tradycji anglosaskiej - od większości kontynentalnych państw europejskich, ustrój państwowy Rzeczypospolitej kształtowały bowiem akty konstytucyjne o charakterze ustaw zasadniczych oraz praktyka ustrojowa i konstytucyjna, która mogła być realizowana tylko tam, gdzie prawo konstytucyjne istniało i było stosowane. Z kolei w państwach Europy kontynentalnej regulowanie ustroju aktami konstytucyjnymi przyjmuje się dopiero począwszy od końca XVIII wieku. Postawiony w ten sposób problem wykazuje, że początki polskiego konstytucjonalizmu sięgają głęboko w przeszłość i w swej istocie wyprzedzają koncepcje konstytucjonalizmu w Europie kontynentalnej[7].

Książkę tę pragnąłbym zadedykować Henrykowi Olszewskiemu, Wacławowi Uruszczakowi i Janowi Dzięgielewskiemu - tym, których prace były dla mnie zawsze ważną inspiracją.

Dariusz Makiłła

Wstęp

Porządek prawnoustrojowy, jakkolwiek pojmowany, był w Królestwie Polskim zawsze. Zmieniające się formy państwa[8] realizowane były przez prawo, rozwijające dawne, ale jednocześnie tworzące nowe regulacje. W ten sposób prawo stare, powszechne, wyrastające ze zwyczaju, stanowiącego ciągle silny element rzeczywistości, występowało nadal, zaś ustawy monarsze były uznawane za stosowanie starego prawa w określonych sprawach lub za jego przypomnienie[9]. Z czasem jednak prawo monarsze, coraz liczniejsze, nabierało charakteru osobnego ustawodawstwa.

Od XIV wieku zaczęły jednak bieg procesy, które z wolna wpływały na kształt ustrojowy królestwa. Procesy te przyspieszyły w pierwszej połowie XV wieku, a następowały one zarówno w sferze instytucji, jak i prawa, regulującego zachodzące zmiany i wyznaczającego podstawy nowego porządku prawnoustrojowego królestwa. Porządek ten ustalony został w toku instytucjonalnego tworzenia prawa, postępując systematycznie w ciągu drugiej połowy XV i w pierwszej połowie XVI wieku. Wyznaczony był on zakresem prowadzenia polityki i funkcjonowania państwa, a oparty został na prawach, które stanowić zaczęły już pewną całość, chociaż normy go tworzące występowały w zróżnicowanych co do swojego pochodzenia formach. Należały do nich ustawy królewskie, przywileje, statuty, wyroki sądowe, z czasem konstytucje sejmowe, ale także zwyczaje konstytucyjne czy zasady ustrojowe wywodzące się z tradycji. W ich stosowaniu decydujące znaczenie miała przede wszystkim praktyka, wpływająca na ciągłe zmiany wynikające z różnych sytuacji, w których norma czy zwyczaj, uznawany z reguły za dawne prawo, były wzajemnie stosowane. Porządek prawny ustanawiający organizację królestwa znajdował oparcie w porządku prawa dawnego, wywodzącego się z tradycji, tworzącego pewien uniwersalny porządek oparty na prawie naturalnym, któremu podlegali wszyscy[10].

Porządek prawny królestwa, który kształtował się latami, nie został jeszcze w tym czasie ujęty w pewną całość w jednym spisanym akcie, powstające wówczas akty prawne ujawniały jednak pewne tendencje. Przede wszystkim tworzona była pewna materia przepisów prawnych określających podstawy tego porządku, kształtujących relacje między władzą a poddanymi. Wprowadzały onew funkcjonowanie organów władzy podstawy prawne regulujące zasady ich postępowania i relacje między nimi. Ponadto tworzyły cały katalog praw i wolności, a jednocześnie wpływały na powstawanie instytucji, które dopuszczone zostały do udziału w wykonywaniu władzy i gwarantowały społeczeństwu realny wpływ na sprawy publiczne[11]. Te trzy tendencje, następujące od XIV-XVI wieku praktycznie równolegle, rozstrzygały o nowym, konstytucyjnym charakterze porządku prawnoustrojowego królestwa. Porządek prawnoustrojowy zaczęły określać również prawne zasady ustrojowe, które ukształtowały się w różnych sytuacjach. Zasady te, będące rezultatem potrzeby oparcia funkcjonowania państwa na regule, ustanawiały pewien porządek, obowiązujący powszechnie wszystkich, tworząc podstawy ustrojowe królestwa.

Zasady prawne określające ustrój królestwa były w większości jednostkowe, a w momencie ich powstawania oraz w sposobie ich tworzenia oderwane od siebie. Wprowadzane były pod wpływem okoliczności stwarzających powody do ich powstania, a niekiedy wymuszających ich ustanowienie. Zasady te miały jednak charakter fundamentalny dla kształtowania ustroju, tym bardziej że wprowadzane były aktami prawnymi będącymi rezultatem osiągnięcia pewnej zgody politycznej[12]. Nie stając się zasadami wprowadzonymi jedynie dla spełnienia pewnej doraźnej potrzeby, które miały tylko formalny charakter, były zasadami znajdującymi potwierdzenie w praktyce, a więc jako prawo stosowanymi.

Ze względu na różność źródeł prawa konstrukcja prawna ustroju królestwa oparta była w większości na powstałych w trakcie kształtowania się porządku prawnego zasadach prawnych. Miały one zróżnicowane znaczenie, ale w większości pochodziły z tradycji. Mimo to generalnie były jednak respektowane[13].

Układ władzy, który powstał w królestwie w połowie XV wieku, nabrał ostatecznie charakteru dualistycznego. W układzie tym dwa podmioty publicznoprawne - król i stany, które taką podmiotowość już uzyskały - zaczęły opierać swoje reakcje na warunkach umownych. Z kolei ustrój królestwa ukształtował się jako wielostopniowy system organów centralnych i terytorialnych uporządkowanych na swoich poziomach, ale hierarchicznie ustanowionych. Wzajemne relacje tych organów podlegały jeszcze sytuacyjnym zmianom i przesunięciom, które również były regulowane prawnie. Powstanie układu instytucjonalnego królestwa było rozłożone w czasie, a wpływ na jego powstanie miały różne wydarzenia. Rozwiązania przyjęte w procesie kształtowania tego układu były decyzjami królewskimi, wydawanymi w postaci różnych aktów mających osobne znaczenie. Przywileje określające zakres uprawnień kształtowały jednocześnie stan prawny, z którego wynikał pewien układ instytucjonalny, do którego włączone zostały sejmiki funkcjonujące na terytoriach wchodzących w skład królestwa.

Tworzenie się sejmu jako organu najwyższej władzy suwerennej, a zwłaszcza nabieranie przez niego zasad organizacji i odgrywanie roli politycznej i ustrojowej, następowało w drodze zwyczajów wynikających z praktyki. Utrwalały one pozycję sejmu jako instytucji, której istnienie wyrastało z decyzji królewskiej, uwzględniającej zarówno polityczne, jak i organizacyjne potrzeby organizowania się i wyrażania swych potrzeb przez sejmiki, ale także będącej odpowiedzią na praktyczne potrzeby zaspokojenia wzajemnych kontaktów. Rozwój norm regulujących organizację i zasady funkcjonowania sejmów, opartych w większości na rozwiązaniach w praktyce zwyczajowych, ale przyjętych i stanowiących określone zasady prawnoustrojowe, doprowadził do zmian instytucjonalnych. W procedurach związanych z działaniami króla i sejmu ujawniała się ówczesna praktyka konstytucyjna, w której kształtowały się reguły postępowania wyznaczające zasady porządku prawnoustrojowego. Proces ten - trwający latami i prowadzący w konsekwencji do wyłonienia się sejmu jako organu samodzielnego i uzyskania przez niego pozycji ustrojowej - zakończył się pod koniec XV wieku, zmieniając układ instytucjonalny dualizmu władzy. Wyrażony został on zwyczajami, prawnymi zasadami ustrojowymi[14], ale także prawem stanowionym, podejmowanym w sejmie i tworzonym przez ustawy królewskie.

W pierwszej połowie XVI wieku zyskała na znaczeniu praktyka konstytucyjna. Na jej pojawienie się zasadniczy wpływ miało przyjęcie przez sejm i króla konstytucji Nihil novi z 1505 roku[15], w której określono, że stanowienie prawa, jak też tworzenie urzędów - będących dwoma atrybutami suwerennego państwa - uzależnione zostało od króla, dzielącego władzę stanowienia prawa ze stanami wchodzącymi w skład sejmu tworzącego prawo za wspólną zgodą króla, senatu i posłów ziemskich reprezentujących poszczególne ziemie[16]. Ich wprowadzenie otworzyło drogę do ustalenia reguł procedowania prawa na podstawie przyjętych zwyczajowo i w drodze norm stanowionych zasad wchodzących w zasób prawa ustrojowego i tworzących jego konstytucyjny porządek[17].

Rozdział 1Powstawanie porządku prawnego państwa konstytucyjnego w Polsce (XV-XVI wiek)

1.1. Przywileje i statuty

Przyczyną, dla której król Kazimierz Jagiellończyk wydał 15 września 1454 roku przywilej dla prowincji wielkopolskiej swojego królestwa, była potrzeba uspokojenia nastrojów panujących wśród szlachty w obozie wojskowym pospolitego ruszenia zebranego pod Cerekwicą na wojnę z zakonem krzyżackim[18]. Przywileje z 1454 roku, nazwane potem nieszawskimi, od kolejnych nadań dokonanych przez króla 10 listopada 1454 roku w obozie pod Nieszawą[19], które objęły tym razem prowincję małopolską, zostały następnie, po pewnych modyfikacjach, rozszerzone na pozostałe prowincje, co nastąpiło w trakcie toczącej się wojny[20]. Wydanie tych przywilejów, jak się z czasem okazało, stało się ważnym punktem w kształtowaniu porządku prawnoustrojowego królestwa.

Z politycznego i prawnoustrojowego punktu widzenia przywileje z 1454 roku formalnie zaliczały się do podobnych aktów wydanych wcześniej w różnych okresach, począwszy od XII wieku, przez władzę królewską lub jej poprzedników dla poszczególnych części królestwa[21]. Przywileje monarsze będące źródłem praw dla rycerstwa jako stanu, wynikały z praktyki nadawania pojedynczych przywilejów osobowych, które kształtowały pozycję jednostek. Z czasem nadawanie przywilejów zaczęło się odnosić do szerszej zbiorowości, którą stało się rycerstwo. Występujące od XII wieku jako terytorialna korporacja stanowa rycerstwo uzyskało potwierdzenie swoich praw i wolności w skali ziemi, stanowiącej obszar jej funkcjonowania. Przywileje te, mające różny charakter, zakres oraz zasięg, tworzyły podstawy pod prawną i polityczną pozycję późniejszej szlachty, wywodzącej się z rycerstwa.

Pozycja rycerstwa określona przywilejami pozwoliła z czasem na wyartykułowanie przez rycerstwo roszczeń dotyczących udziału w życiu politycznym państwa, które ujawniły się w trakcie procesów zjednoczeniowych pomiędzy XIII a XV wiekiem. Rycerstwo, skonsolidowane już majątkowo, a jednocześnie posiadające wspólne w skali całych terytoriów prawa stanowe, odegrało rolę czynnika decydującego w zjednoczeniu królestwa. Jednolite etnicznie poparło polskich kandydatów do polskiego tronu[22], eliminując rywalizujące z nim miasta, które udzielały poparcia obcym pretendentom[23]. Wiodąca rola w procesach zjednoczeniowych przyczyniła się do włączenia rycerstwa w życie polityczne. Zawieranie układów dzielnicowych, w których władca gwarantował rycerstwu posiadane przez nie przywileje, umożliwiało zachowanie hierarchii urzędów oraz odrębności prawnych.

W procesach zjednoczeniowych rycerstwo wspomogło monarchię w odtworzeniu królestwa, biorąc udział w decydujących dla państwa momentach, niejednokrotnie będąc czynnikiem odgrywającym rozstrzygającą w tych wydarzeniach rolę. Miało to miejsce w wojnach Polski z zakonem krzyżackim w latach 1409-1436 (kiedy wydany został przywilej w obozie wojskowym w Czerwińsku z 1422[24]) oraz przy wyrażeniu zgody na prowadzenie wojny z zakonem krzyżackim uwieńczonej wydaniem wspomnianego już przywileju w 1454 roku[25].

Osobną, integrującą rolę w kształtowaniu pozycji szlachty oraz w zwiększeniu jej roli politycznej spełniły wiece i zjazdy ogólnopolskie zwoływane kilkakrotnie przez księcia, a potem króla Władysława Łokietka (1306, 1318, 1320 i 1331)[26], a następnie króla Kazimierza Wielkiego (1333 i 1334)[27]. Władza królewska, licząc się z rolą i znaczeniem rycerstwa, zwracała się do niego i do możnych, którzy przybywali na te zjazdy na wezwanie królewskie, o udzielenie poparcia dla zamiarów monarszych.

Wzrostowi pozycji szlachty, która wyrastała z rycerstwa, sprzyjały także kryzysy dynastyczne w XIV i XV wieku, jakie nastąpiły po śmierci królów Kazimierza Wielkiego (1370) i Ludwika Węgierskiego (1380), oraz wydarzenia mające miejsce w związku z sukcesją synów króla Władysława Jagiełły (1425 i 1434). We wszystkich tych przypadkach poparcie dla rozwiązań sukcesyjnych, jakiego udzielała szlachta, było niezbędne dla ich przeprowadzenia. Groźba kryzysu zagrażającego istnieniu państwa uruchomiła procesy prawnego i ideologicznego przekształcania ustroju zgodnie z koncepcją państwa jako dobra wspólnego, którego formuła zaczęła nabierać wymiaru publicznego. Przyzwolenie szlachty na układy dynastyczne okupione było ustępstwami monarchów wyrażonymi w pierwszych przywilejach udzielonych przez Ludwika Węgierskiego stanom Królestwa Polskiego, które czyniły beneficjentami w zasadzie tylko szlachtę i duchowieństwo - w Budzie w 1355 i w Koszycach w 1374 roku. W zamian za udzielone poparcie dla planów dynastycznych monarchy, uzyskując odpowiednie gratyfikacje w postaci wspomnianych przywilejów, szlachta pozostawała na straży poczynionych ustaleń. Jej postawa w tych sytuacjach - chociaż wiele zależało także od członków rady królestwa - była gwarancją trwałości państwa. Kryzysy dynastyczne stawały się dla szlachty okazją do zamanifestowania swojego podejścia do zachowania jedności królestwa, a zarazem zwiększenia w nim własnej aktywności politycznej i uzyskania większego wpływu na jego losy.

Przywileje dla rycerstwa wydawane były w różnej formie i okolicznościach. Niektóre z nich były również przywilejami generalnymi nadawanymi przez monarchów przy udziale rycerstwa na zjazdach powszechnych, w których następowało poszerzenie praw i wolności grupowych dotyczące ochrony osoby i majątku, jak w Budzie w 1355[28], w Koszycach w 1374[29], w Piotrkowie w 1388[30], w Czerwińsku w 1422[31], w statucie warckim w 1423[32], w Brześciu Kujawskim w 1425[33], w Jedlni w 1430 i w Krakowie w 1433 roku[34]. Przywileje monarsze dotyczyły także zasad obsadzania urzędów (w Koszycach w 1374, Piotrkowie 1388, w Jedlni i Krakowie 1430-1433), zakresu i sposobu wykonywania służby wojskowej, będącej podstawowym obowiązkiem szlachty (1374, 1388, 1422, 1430), wykonywania służby wojskowej za granicą (1355, 1374, 1388, 1430) czy gwarancji stosowania prawa polskiego (1422). Przywileje określały również przyzwolenie na branie udziału w wyborze osoby królewskiej zgodnie z przyjętym porządkiem, jak też na określanie sposobu sprawowania przez niego rządów (1422, 1425) czy też stosowania prawa oporu (1434[35]). Wszystkie z udzielonych szlachcie przywilejów wchodziły w zakres prawa publicznego. Osobno regulowane były także niektóre uprawnienia będące urzeczywistnieniem wysuwanych przez szlachtę postulatów, które znajdowały się w wydawanych w ciągu XV wieku statutach królewskich. Obejmowały one szereg spraw istotnych z punktu widzenia interesów ekonomicznych szlachty, a zarazem podkreślających jej pozycję stanową (1423).

Przywileje, mając charakter polityczny jako uprawnienia przysługujące osobom należącym do stanu szlacheckiego, będąc wówczas aktami łaski monarszej, polegały na czynieniu tego, czego nie wolno było innym, względnie nie czynieniu tego, do czego inni byli zobowiązani. Ze względu na swoje grupowe przeznaczenie stanowiły wyjątek od prawa powszechnego. Umacniały jednocześnie pozycję szlachty w systemie ustrojowym królestwa, jako siły politycznej zdolnej do udziału we władzy. Pomimo częstego powtarzania wielu postanowień w kolejnych przywilejach, jak też dotykania wybranych spraw interesujących szlachtę, tworzyły jednak pewien kompleks przepisów będących własnym porządkiem prawnym, który król zobowiązany był uwzględniać i respektować. Wydając bowiem przywileje, król dawał szlachcie gwarancję ich przestrzegania. Przywileje konstytuowały zasady, na jakich oparta była szczególna pozycja szlachty, pozwalająca nie tylko na jej wyodrębnienie ustrojowe, ale także kształtowanie podstaw udziału we władzy[36]. Tworzyły w ten sposób część konstytucji królestwa opartej już na prawie stanowionym.

1.2. Tworzenie się struktury prawno-terytorialnej i instytucjonalnej królestwa oraz jej prawnoustrojowy charakter

Ze względu na moment wydania przywilejów, co następowało z reguły w chwilach znacznego przesilenia, z uwagi na sposób, w jaki tego dokonywano, a przede wszystkim uwzględniając ich zakres przedmiotowy, przywileje stanowiły podstawę zarysowującego się konstytucyjnego porządku prawnoustrojowego królestwa. W porządku tym istotną rolę odgrywała konstrukcja prawno-terytorialna królestwa, wyznaczająca przestrzeń jego obowiązywania i granice oddziaływania. Konstrukcja terytorialna Królestwa Polskiego (Regni Poloniae) stanowiła część porządku prawnoustrojowego powstałego w procesie jej formowania, w którym włączano wskutek sukcesji[37], przejmowano w drodze elekcji[38] czy w wyniku elekcji popartej zbrojnym zajęciem[39] terytoria wyodrębnione w ramach wcześniejszego, sięgającego XII wieku podziału państwa. Za króla Władysława I konstrukcja prawno-terytorialna obejmowała już zasadniczy korpus królestwa, do którego zaliczały się rodowe dzielnice kujawska, łęczycka i sieradzka[40], a następnie zajęte w latach 1304-1306 dzielnice krakowska i sandomierska[41] oraz zdobyte w 1314 roku terytoria wielkopolskie[42]. Za króla Kazimierza Wielkiego dołączono części Śląska (1343), Mazowsza (1351)[43], północną Wielkopolskę (1365), a przede wszystkim Ruś Czerwoną (1349)[44]. Za Kazimierza Jagiellończyka doszły jeszcze ziemie rawska, gostynińska, sochaczewska (1462), Prusy Królewskie i Warmia (1466). Włączanym terytoriom dzielnicowym nadawano w strukturze królestwa status województw lub ziem, dokonując tego z czasem na podstawie przywilejów inkorporacyjnych określających warunki włączenia terytorium, jak też ustalających pozycję prawną miejscowej szlachty[45].

Struktura terytorialna królestwa była konstrukcją prawną łączącą równe sobie formalnie terytoria (chociaż ich potencjał był różny), podległe bezpośrednio królowi sprawującemu zwierzchnią władzę w królestwie i łączącemu je swoją osobą w jedną całość, której rozwój i konsolidacja stale postępowały[46]. Łączenie się terytoriów w prowincje było odzwierciedleniem jedynie ustroju instytucjonalnego, związanego z działaniami politycznymi i powoływaniem zjazdów kilku terytoriów, a nie odzwierciedleniem konstrukcji terytorialno-prawnej.

Poza królem, stanowiącym władzę zwierzchnią królestwa, na poszczególnych terytoriach ukształtowały się właściwe dla nich lokalne instytucje polityczne, które z czasem tworzyć zaczęły wewnętrzny, instytucjonalny ustrój królestwa, kierujący się w swoim istnieniu i funkcjonowaniu określonymi zasadami działania. Ich oddolne powstawanie w postaci pierwotnych zgromadzeń i zjazdów wynikało z prawa gromadzenia się wywodzącego się z dawnego prawa powszechnego. Instytucjami politycznymi w poszczególnych terytoriach były przede wszystkim sejmiki (communitatis nobilium), które powstały na każdym terytorium ze zgromadzeń miejscowej szlachty i dygnitarzy (colloquium generale), stając się obok utworzonych jeszcze wcześniej sądów wiecowych (colloquium) składnikiem ustroju, co nastąpiło na przełomie XIV i XV wieku[47].

W prowincjach, w skład których wchodziło z reguły kilka ziem, powstawały z kolei wspólne sejmiki, funkcjonujące wymiennie z sejmikami poszczególnych ziem. Ich zwoływanie było dla króla prostsze, albowiem sprowadzało się do zwołania zjazdów w dwóch miejscach, w których spotykały się sejmiki całych prowincji wielkopolskiej i małopolskiej, a nie do kilkunastu, będących miejscami obrad poszczególnych sejmików wojewódzkich czy ziemskich[48]. Na niektórych z tych sejmików prowincjonalnych tworzone bywało w obecności zgromadzonych prawo, które mogło być nadawane, po uprzednim uzgodnieniu go z królem. Jednocześnie na zgromadzeniach tych podejmowane były również uchwały mające charakter prawodawczy oraz decyzje polityczne i administracyjne. Z czasem podejmowane były także uchwały podatkowe, zwłaszcza gdy zwracał się w tej sprawie król. Wszystkie one wskazywały na tendencję do coraz szerszego udziału ogółu szlachty w tworzeniu prawa. Jej aspiracje zmierzały w stronę jego poszerzenia w stosunku do decyzji podejmowanych przez radę panów ziemi (consilium), zyskując w ten sposób dostęp do spraw ziemi. Uchwały prawodawcze sejmików, zwane laudami, wpisywane były często do ksiąg sądowych miejsca odbycia sejmiku[49].

Powstała struktura sejmików była bardzo istotna w konstrukcji ustrojowo-terytorialnej królestwa, tworząc oddolnie utworzoną sieć instytucji terytorialnych. Sieć ta konstytuowała swój układ w oparciu o wynikające wprost z ówczesnego ustroju, a wspomniane już prawo do gromadzenia się, będące częścią niepisanego powszechnego porządku prawnego. Zjazdy zostały formalnie zinstytucjonalizowane, tworząc w tym porządku przede wszystkim rodzaj wspólnoty prawnej[50]. Oparcie w tym powszechnym prawie miały także poszczególne czynności związane z funkcjonowaniem tej struktury, jak zwołanie, udział i przebieg obrad[51]. Struktura ta nabrała charakteru systemowego, chociaż formy i szczegółowe rozwiązania były jeszcze zmienne i podlegały rozwojowi. Sposób jednak organizacji i funkcjonowania tej struktury nabierał co do zasady trwałości i był w zakresie działania powtarzalny, jak też głęboko zakorzeniony w świadomości i praktyce ogółu, stając się stałą zasadą prawnoustrojową, która konstytuowała się w postaci istniejących instytucji i tworzących się ich wzajemnych relacji.

Na szczeblu jednak ogólnopaństwowym doszło z kolei do powstania organów centralnych, które weszły w skład struktury politycznej i organizacyjnej królestwa, stając się częścią porządku prawnoustrojowego monarchii. Jednym z nich była rada królewska, której powstanie następowało nieformalnie i wynikało z woli króla, który tworzył przy swoim boku organ doradczy, funkcjonujący na dworze. W skład rady wchodzili biskupi, urzędnicy centralni (kanclerz, podkanclerzy, podskarbi, marszałek wielki koronny) i dygnitarze lokalni (wojewodowie i kasztelanowie). Ci ostatni należeli w przeszłości do dostojników dawnych terytoriów monarszych włączonych w skład królestwa, którym zagwarantowano w układach inkorporacyjnych miejsce w organie królewskim i udział w sprawowaniu władzy w państwie złożonym z wielu terytoriów. Ich udział w tym gremium był wyrazem integracji tych terytoriów w Królestwie Polskim. Rada królestwa, mimo że znajdująca głównie nieformalne oparcie w woli królewskiej, która była prawem, stawała się jednak częścią systemu prawno-ustrojowego[52].

Obok rady królewskiej i urzędów dworskich pełniących funkcje ogólnopaństwowe zaczęły pojawiać się zgromadzenia ogółu wspólnoty szlacheckiej (communitas nobilium) obejmujące wszystkich posiadających ziemię na prawie rycerskim i korzystających z przywilejów, zwłaszcza udzielonego im w 1374 roku przez króla Ludwika Węgierskiego immunitetu podatkowego[53]. Wyrazem działania wspólnoty szlacheckiej w skali królestwa były sejmy walne, powoływane od końca XIV wieku, w których obok rady królewskiej, urzędników ziemskich, czasem pełnomocników miast i przedstawicieli kapituł mieli prawo brać udział wszyscy członkowie wspólnoty stanowej. Przynależność ta dawała im prawo uczestniczenia we wszelkich zgromadzeniach: od ziemskich przez prowincjonalne do ogólnopaństwowych. Sejmy były instytucją ustroju powoływaną jednak wówczas jeszcze sporadycznie (po raz pierwszy w czasie bezkrólewia 1382-1386, co uzasadniało jego zwołanie), ale które coraz częściej powoływane były corocznie, chyba że król korzystał zamiennie z sejmików lub sejmów prowincjonalnych[54]. Sejmy nie były więc wówczas jeszcze instytucjami opartymi na zasadzie reprezentacji, chociaż biorący w nich udział urzędnicy ziemscy występowali jako reprezentanci swoich ziem i wspólnot szlacheckich, z którymi się identyfikowali, co było zgodne z obowiązującą wtedy zasadą, głoszącą, że sprawujący władzę uosabiają tych, którzy im podlegają, a więc mogą ich reprezentować[55]. Takie rozumienie reprezentacji nie stało się jednak czymś powszechnym, albowiem communitas włączała się coraz częściej w bezpośrednie działania w zgromadzeniach.

Udział powszechny terytorialnych wspólnot szlacheckich, mieszając się w tym okresie z zasadą reprezentacji[56], zaznaczył się natomiast kilkakrotnie w czasie sejmów obozowych, które miały miejsce podczas zwołanego pospolitego ruszenia. Działanie w tych okolicznościach umożliwiało wywieranie nacisku na radę królewską czy nawet samego króla w celu skutecznej realizacji postulatów zgromadzonych (1422)[57], ale następowało również podczas sejmów elekcyjnych (1434[58], 1445-1446)[59], na których dokonywano wyboru władcy. Prawo udziału w sejmach walnych nie przekładało się jeszcze wówczas na decydowanie w szerokim gronie o sprawach państwowych. Zebrana jednak w miejscu zwołania sejmu szlachta, będąc informowana o przebiegu obrad rady królewskiej, poszerzonej o urzędników ziemskich i niekiedy wybranych przedstawicieli szlachty oraz pełnomocników miast, zgadzała się z podjętymi uchwałami, względnie protestowała przeciwko nim[60], co mogło mieć wpływ na ich ostateczny kształt.

Czynnikiem, który również był częścią ówczesnego porządku prawnoustrojowego, chociaż o szczególnym charakterze, były ponadto konfederacje. Nie istniały i nie funkcjonowały one na stałe, ale zwoływane były w sytuacjach i stanach wyjątkowych, jak bezkrólewie (1382, 1384)[61], mając swoje źródła w zakorzenionym w tradycji prawie szlachty do zbierania się i tworzenia przez ogół wspólnoty szlacheckiej związków mających w sytuacjach trudnych i wyjątkowych zapewnić bezpieczeństwo i pokój. Polegały one na osobistym przystąpieniu szlachty do konfederacji i zobowiązaniu do realizacji celów, dla których konkretną konfederację zawiązano[62].

Konstrukcja prawno-terytorialna królestwa, której kształtowanie przypadło na okres od XIV do XV wieku, mając stały terytorialnie kształt, była określoną prawnie i politycznie przestrzenią, w której następowało tworzenie się struktur instytucjonalnych państwa. Konstrukcja ta miała wymiar prawny, gdyż oparta była na prawach konstytuujących terytorialny kształt królestwa, w ramach którego powstał dualistyczny ustrój organów władzy tworzący pierwszą konstytucję, chociaż jej realizacja zależała zawsze od siły czynników go tworzących, z których król z reguły miał przewagę.

1.3. Prawo sukcesji tronu

Istotną częścią porządku prawnego w Królestwie Polskim były zasady dotyczące sukcesji tronu. Ze względu na znaczenie osoby władcy stojącego na czele królestwa, którego władzę zwierzchnią respektowano, porządek prawny dotyczący kwestii sukcesji odgrywał podstawową rolę w zachowaniu i utrzymaniu państwa. Sukcesja tronu, mająca istotne znaczenie polityczne, osadzona była głęboko w dawnym prawie. Oparta na tym samym fundamencie praktyka dokonywania wyboru władcy również miała swoją tradycję - przejawiała się w różnym czasie, przeplatając się z sytuacjami, w których formalnie udawało się następcy panującego przejąć tron w drodze sukcesji bezpośredniej[63]. Przypadków tych nie było jednak wiele[64]. W XIII i XIV wieku zasada sukcesji bezpośredniej jeszcze występowała, wsparta wówczas niekiedy umowami o sukcesję, jak chociażby w przypadku układu w Kępnie w 1282 roku między księciem wielkopolskim Przemysłem a księciem wschodniopomorskim Mszczujem II, który po jego wykonaniu stworzył Przemysłowi II podstawy do odtworzenia królestwa w 1295 roku[65]. Elekcja jako wybór władcy, zwłaszcza przy przejmowaniu niektórych terytoriów, znajdowała główne zastosowanie[66].

Podstawą do objęcia tronu, powszechnie respektowaną, była możliwość przeprowadzenia sukcesji w linii męskiej[67]. Zasada ta wykluczała z sukcesji córki monarsze, chociaż stawały się one cennym elementem układów sukcesyjnych[68], jak również politycznych, co było częstsze i miało swój wpływ na kształtowanie się królestwa. Sukcesja na tronie długo nie była regulowana prawem stanowionym, ale oparta na zasadzie dziedziczenia pierwszeństwa do władzy, które wynikało z przynależności do rodu monarszego. W czasach, gdy państwo nie miało jeszcze w pełni charakteru publicznego, a jego funkcjonowanie oparte było na więzach osobowych, wiele zaś spraw w państwie regulowały normy zwyczajowe, takie rozwiązanie było wyraźnie respektowane.

Kształtowanie się publicznego charakteru państwa właśnie w XIV wieku spowodowało powstanie problemu wiążącego się z wygaśnięciem władzy monarszej, gdy brakowało norm regulujących te sytuacje i zwyczaje prywatne nie mogły być zastosowane, a przynajmniej nie uznawano ich za właściwe. Coś takiego miało miejsce w związku z dyspozycją króla Kazimierza Wielkiego na rzecz swego wnuka - księcia Kaźka słupskiego w 1370 roku, wobec jednoczesnego istnienia układu sukcesyjnego o charakterze publicznoprawnym z królem Ludwikiem Węgierskim. Taki sposób przekazania królestwa i władzy, pomijający wcześniejsze ustalenia wobec sukcesji węgierskiej, został zakwestionowany[69].

Prawdziwy problem powstał jednak za panowania króla Ludwika. Pomimo układów politycznych (przywileju z 1355[70]), a także złożenia mu przez rycerstwo polskie przysięgi w 1351 roku i hołdu stanów polskich w Nowym Sączu w 1355 roku[71], zabezpieczających następstwo tronu po śmierci króla Kazimierza Wielkiego (1370) przez przeniesienie praw do tronu polskiego na króla Ludwika[72], sukcesja węgierska napotkała na pewne prawne problemy. Brak męskich potomków po stronie króla Ludwika powodował konieczność ponownego uregulowania następstwa tronu, otwierając drogę do dalszych rozwiązań. Problem ten dał powód do wprowadzenia przez króla Ludwika w przywileju wydanym w Koszycach w 1374 roku zastrzeżenia elekcji władcy na wypadek braku męskich następców.

Rozwiązania króla Ludwika stanowić miały wyjątek od zasady dziedziczenia tronu w linii męskiej, chociaż nie stanowiły dla zainteresowanej utrzymaniem państwa szlachty większego problemu[73]. Instytucja wyboru monarchy wspomniana została w przywileju króla Ludwika jako ewentualność[74] i rzeczywiście traktowana była ona jako środek nadzwyczajny, ujawniający się w postaci konieczności uzyskania akceptacji możnych królestwa przez osobę następcy królewskiego. Rozwiązanie zastosowane w przywileju nie oznaczało więc jeszcze wówczas wprowadzenia instytucji elekcji na stałe jako składnika ustroju, ale było przewidzianym sposobem rozstrzygnięcia kwestii sukcesji w drodze akceptacji wyboru monarchy w przypadku trudności zrealizowania zasady prostego następstwa. W takiej formie elekcja stawała się rozwiązaniem ustrojowym przewidzianym prawnie i przyjętym do zastosowania w sytuacji kryzysowej.

W warunkach nadzwyczajnych dokonano również elekcji króla Władysława Jagiełły w 1385 roku. Został on wybrany na męża dziedziczki tronu - królowej Jadwigi, który uzyskał wskutek zawarcia z nią związku małżeńskiego oraz połączenia obu państw prawo do rządów w Królestwie Polskim i do tytułu królewskiego[75]. Wyboru wielkiego księcia Jagiełły na męża królowej oraz króla Polski dokonała rada królestwa, a warunki, na jakich Jagiełło miał objąć rządy w Polsce, określał przywilej wydany przez króla Władysława Jagiełłę, w którym jednocześnie stwierdzone zostało dokonanie jego wyboru na króla Polski[76]. Z kolei w 1399 roku, po śmierci królowej Jadwigi, która była nośnikiem praw dynastycznych, a z której zejściem prawa te wygasły, wyboru króla Władysława ponownie dokonała rada królestwa. Problem ten - o charakterze przede wszystkim formalnym - miał jednak istotne znaczenie dla powstania określonej praktyki wyboru, a następnie akceptacji nowego monarchy[77], ponieważ elekcja króla Władysława Jagiełły w 1399 roku, utrwalająca go na tronie polskim, była jednocześnie wyborem dynastii[78]. W ten sposób wybór króla Władysława był jedynie potwierdzeniem sposobu podejmowania decyzji w sytuacji kryzysowej, wymagającej odpowiedniego postępowania o charakterze nadzwyczajnym, niestanowiącym jednak wprowadzenia elekcji jako instytucji ustrojowej[79].

Na trwałe elekcyjność tronu jako zasadę wprowadził do praktyki ustrojowej król Władysław Jagiełło, ale w późniejszym czasie i w innych okolicznościach. Zabiegając o zapewnienie następstwa tronu dla swoich synów - Władysława (ur. 1424) i Kazimierza (ur. 1427), Jagiełło uzyskał w latach 1425-1433 stwierdzenia poszczególnych sejmików ziemskich, że nie wybiorą na tron nikogo innego, jak tylko jego synów. Zabiegi króla Władysława były niepotrzebne w kontekście praw do tronu zagwarantowanych na mocy aktów unii z 1400 roku - powstałych przed koncypowaniem układu małżeńskiego z królową Anną Cylejską, wnuczką króla Kazimierza, którą uznano za nośniczkę praw do królestwa - wszelkim męskim potomkom króla Władysława, przed jakimikolwiek córkami.

Podnosząc jednak ten problem, król uzyskał zgodę na sukcesję swoich synów na zjeździe w Brześciu Kujawskim w 1425 roku, choć nie nadał sankcji i mocy obowiązującej wydanemu wówczas przywilejowi[80]. Po upływie kilku lat, wobec odmowy respektowania przez szlachtę przyrzeczenia gwarantującego uznanie praw do tronu królewicza Władysława, Jagiełło wydał nowy przywilej w Jedlni w 1430 roku, w którym w zasadzie ponowił postanowienia przywileju brzeskiego[81]. Przywilej jedlneński powtórzony został w 1433 roku w Krakowie. Gwarancje te dodatkowo rozciągnięto na drugiego syna królewskiego - Kazimierza. Generalnie gwarantowano możliwość wyboru władcy - "zdolniejszego do rządów syna królewskiego" - spośród męskich potomków króla, a także dawano możliwość wypowiedzenia nowo wybranemu królowi posłuszeństwa, a nawet zniesienia go z tronu, jeśli nie potwierdziłby on swoich zobowiązań po dojściu do pełnoletniości[82]. Skutkiem inicjatywy króla Władysława Jagiełły było przyznanie szlachcie nowych praw[83] w zamian za uznanie przez nią praw królewicza Władysława do tronu polskiego i choć było to rozwiązanie jednostkowe, przyjęte z okazji spodziewanego zejścia króla Władysława Jagiełły (zm. 1434), miało jednak utrwalić pewność następstwa[84]. Tym samym przywileje te można traktować jako jedną całość, stanowiącą grupę wyodrębnionych aktów, spośród których pierwszeństwo należy się przywilejowi brzeskiemu[85].

Instytucja elekcji przywołana została ponownie po śmierci króla Władysława Jagiełły, kiedy powstał faktyczny problem objęcia tronu przez jednego z jego synów. Formalnie spełniano zobowiązania wynikające z wcześniej zawartych układów ze zmarłym królem, a jednocześnie dla załatwienia kwestii objęcia tronu ponownie posłużono się instrumentem elekcji. Była ona istotna dla ostatecznej legitymacji starszego z synów - Władysława[86]. Sejm walny w 1434 roku, który zebrał się po śmierci króla Władysława, w obecności członków rady królestwa, a także przybyłej na ten sejm znacznej liczby szlachty i posłów z poszczególnych ziem podległych królestwu (Mazowsze, Podole, Mołdawia) oraz przedstawicieli miast dokonał wyboru, zgodnie ze swoimi zobowiązaniami, starszego syna króla królewskiego, także Władysława. Była to elekcja potwierdzająca podjęte wcześniej zobowiązania, będąca niejako ich rezultatem[87].

Rozwiązanie przyjęte w czasach króla Władysława Jagiełły, uwzględniające układ sił politycznych w królestwie oraz biorące pod uwagę rozwój aspiracji politycznych społeczeństwa starającego się wywierać większy wpływ na władzę, poparte zostało następnie prawami, które otwarły drogę do ustanowienia elekcji jako instytucji stałej. Elekcja władcy, niezależnie od tego, jak została przeprowadzona, stała się więc przynajmniej w ciągu XV i XVI wieku zasadniczym sposobem ustanawiania władzy królewskiej. Znajdowała oparcie w zwyczajach i praktyce politycznej jako zasada ustrojowa ustanowiona i utrwalona w systemie politycznym, będąc instytucją prawną zagwarantowaną przywilejami, z której uczyniono polityczny użytek w czasach jagiellońskich[88].

Elekcję stosowano następnie systematycznie w domu jagiellońskim, przy czym zasadą stało się pierwszeństwo synów królewskich do tronu w Polsce. Powtarzana była ona w przypadku Kazimierza Jagiellończyka[89], a następnie jego synów: Jana Olbrachta[90], Aleksandra[91] i Zygmunta I[92]. Wyłom nastąpił dopiero przy zagwarantowaniu tronu dla króla Zygmunta Augusta, co uczyniono za życia ojca wpierw na Litwie, ogłaszając Zygmunta Augusta wielkim księciem (18 października 1529)[93], a następnie koronując go (20 lutego 1530), wszystko za zgodą uczestników ówczesnego sejmu[94].

Śmierć króla Władysława III w bitwie pod Warną w 1444 roku otworzyła dodatkowo drogę do elekcji królów przez sejmy walne, co miało miejsce w latach 1445-1446. Zwlekanie królewicza Kazimierza z odpowiedzią na zachęty do objęcia tronu polskiego, płynące ze strony sejmu polskiego, doprowadziło do podziału sejmu i wybrania na króla polskiego księcia mazowieckiego Bolesława (z rodu Piastów), którego wybór w pewnym momencie dokonany został jednomyślnie. Ogłoszenie 17 września 1446 roku przez wielkiego księcia litewskiego Kazimierza Jagiellończyka, że przyjmuje wybór sejmu elekcyjnego i zapowiedź przybycia z Litwy do Krakowa w celu dokonania koronacji, były rozstrzygające w sytuacji niepewności, jaka powstała w związku z koniecznością wyboru króla po śmierci jego poprzednika i starszego brata króla[95]. Przyjęcie korony przez królewicza Kazimierza zmieniło jednocześnie decyzję dotyczącą księcia mazowieckiego, który wycofał się[96]. Wydarzenia z tych lat utrwaliły elekcję monarchy jako źródło władzy królewskiej i jako zasadę ustrojową, ale nie należy przez to rozumieć, że ustalone zostały reguły postępowania w trakcie elekcji. Te bowiem podlegały zmianom i dostosowaniu do sytuacji.

Brak regulacji dotyczących sposobu przeprowadzania wyboru monarchy ujawnił się w pełni w czasie kolejnej elekcji, która nastąpiła w 1492 roku po śmierci króla Kazimierza Jagiellończyka. O ile sprawa elekcji nie podlegała dyskusji, gdyż zasada ta została już wyraźnie w stosunkach ustrojowych utrwalona, o tyle sposób jej przeprowadzenia podlegał zmianom. Okolicznością, która nabrała szczególnego znaczenia podczas tej elekcji, był tłumny udział szlachty, która w pewnym zakresie wzięła udział już w poprzedniej elekcji. Tym razem osobisty i liczny udział szlachty wywarł poważny wpływ tak obecnością, jak postawą, na wybór, który odbył się po jej myśli i z tego powodu uzyskał akceptację zgromadzonych. Sytuacja ta pokazała kształtowanie się nowej zasady ustrojowej dotyczącej wyboru monarchy, polegającej na udziale ogółu szlacheckiego w dokonywanym wyborze, w tym przypadku króla Jan Olbrachta[97].

Udział szlachty wzrósł wyraźnie w kolejnej elekcji, w 1501 roku, po śmierci króla Jana Olbrachta, na której dokonano wyboru wielkiego księcia litewskiego Aleksandra, brata zmarłego króla. Udział ogółu szlacheckiego w sejmie elekcyjnym był już wówczas zasadą. Elekcję, jako instytucję prawną zawartą w systemie prawnoustrojowym państwa, odnaleźć można w ustawodawstwie sejmowym. Potwierdzona została ona także w 1505 roku przez króla Aleksandra w Generalia Confirmatio omnium iurium: Nosque post mortem Serenissimi Regis Alberti, ad hoc inclytum Regnum Poloniae, jure electionis liberae, Deique optima favente Clementia unanimiter elegerunt regnaturum[98]. Zgodnie z regułami zwyczajowymi, które w tym okresie spisano, przyjętymi później jako pewien sposób postępowania, zwanymi Modus eligendi regis, podejmujący się organizacji elekcji prymas Fryderyk Jagiellończyk rozesłał legatów do ziem, wzywając na sejm zwołany do Piotrkowa na 30 września 1501 roku. W wezwaniu tym, obok książąt i prałatów, duchownych i świeckich panów należących do rady królestwa, wezwano także szlachtę, rycerstwo oraz wspólnoty ziem i miast. Mieli oni zgodnie z prawem - co warte jest podkreślenia, gdyż potwierdzało istnienie już jasno określonej zasady - przybyć osobiście bądź wysłać posłów z pełnomocnictwem[99].

W ten sposób ujawniła się zasada osobistego udziału szlachty w elekcji (viritim), która zaistniała w kolejnej elekcji, gdy w 1506 roku wybrano Zygmunta I[100]. Chociaż tak jak we wcześniejszej elekcji z 1501 roku zostały zwołane sejmiki, a nawet sejmy prowincjonalne, to w przypadku elekcji z 1506 roku, którą określono jako wolną, co było szczególnym podkreśleniem jej charakteru, stworzono nową zasadę elekcji. Udział zastrzeżono dla wszystkich, a nie wybranych reprezentantów, gdyż - jak uważano - udział w wyborze władcy jest prawem każdego podmiotu prawa, czyli każdego członka communitas. Niemniej akt elekcji podpisali jedynie wybrani przedstawiciele szlachty, będący, zgodnie z określeniem, "świadkami, zgadzającymi się, zatwierdzającymi i ogłaszającymi" elekcję, co było zastosowaniem w przypadku potwierdzenia elekcji zasady reprezentacji, obejmującej przedstawicieli wszystkich ziem zebranych w ramach prowincji. Ułatwiało to dokonanie potwierdzenia czynności przeprowadzonej przez ogół, chociaż wybór reprezentantów odbył się w drodze desygnacji dokonanej przez senatorów uczestniczących w sejmie elekcyjnym. Podpisy tych reprezentantów nadawały elekcji cechę ważności, będąc warunkiem niezbędnym jej uznania[101]. Na sejmach elekcyjnych 1501 i 1506 roku sformułowano również zasadę możliwości wypowiedzenia posłuszeństwa królowi[102].

Następujące po sobie elekcje władców z domu jagiellońskiego (Kazimierza Jagiellończyka[103], Jana Olbrachta[104], Aleksandra[105] i Zygmunta I[106]) konsolidowały pozycję monarchy ze względu na cykliczność tego zdarzenia. Sprawa ta rozstrzygała jednocześnie również o tym, że pochodząca z elekcji władza królewska przewidziana była jedynie na czas panowania elekta, co równoznaczne było w praktyce z długością królewskiego życia. Wynikało to z istoty elekcji, podczas której dokonywano wyboru konkretnego władcy dla spełnienia określonych celów, jakie niosły potrzeby polityczne przypadające na czas jego panowania.

Stosowanie elekcji jako sposobu wyboru monarchy, wywierającego jednocześnie skutki w sferze prawnoustrojowej, było o tyle istotne, że wybór ten wiązał się z udziałem szerszego czynnika społecznego, a przynajmniej akceptacją jego udziału[107]. W tym również szeroko pojmowanym znaczeniu elekcje jagiellońskie wytworzyły pewną zasadę postępowania pozwalającą na powszechny udział w nich także szlachty. W zależności od sytuacji udział ten następował w różnym zakresie, sprowadzając się najczęściej do przybycia na elekcję i przebywania w jej trakcie. Przynajmniej niektóre z tych elekcji właśnie przez obecność szlachty były de facto elekcjami viritim, mimo że formalnie pojęcia tego w odniesieniu do nich - zwłaszcza w aktach prawnych podnoszących problem elekcji - jeszcze nie stosowano[108].

1.4. Ustanowienie podziału władz (1505)

Król Aleksander Jagiellończyk, panujący od 1501 roku po swoim bracie, królu Janie Olbrachcie (1492-1501), będąc jednocześnie wielkim księciem litewskim, a więc sprawując władzę w obu państwach związanych unią personalną, zwołał sejm do Radomia, który odbył się w obecności króla w dniach od 30 marca do 31 maja 1505 roku. Zamiarem królewskim było zwołanie sejmu ze wszystkich państw, nad którymi sprawował władzę, czyli Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Prus Królewskich. Na sejmie miano doprowadzić do ich połączenia w jedno państwo, co zostało postanowione już kilka lat wcześniej. Ponadto zamierzano uporządkować sprawy ustrojowe w państwie, które przybrało niekorzystny, zdaniem króla, kurs, co również zostało zapoczątkowane wydarzeniami sprzed kilku lat. Zmierzający bowiem jesienią 1501 roku do Królestwa Polskiego na elekcję po śmierci króla Jana Olbrachta (17 czerwca 1501) wielki książę litewski Aleksander zatrzymał się w Mielniku, miejscowości przy granicy z Wielkim Księstwem Litewskim. Został tam powitany przez przedstawicieli polskiej rady królestwa, która przybyła do Mielnika z oznajmieniem wyboru wielkiego księcia na króla Polski, którego dokonano w Piotrkowie 3 października 1501 roku[109].

Uprzedzając bieg wydarzeń związanych z elekcją, rada królestwa przeprowadziła rozmowy z wielkim księciem, któremu zależało na objęciu tronu polskiego, zanim wkroczył on na terytorium Królestwa Polskiego. Skłoniono go do wydania 23 października 1501 roku aktu przywracającego unię, opatrzonego pieczęcią wielkoksiążęcą. W postanowieniach statutu wielki książę Aleksander zrzekł się praw dziedzicznych do Księstwa Litewskiego, co oznaczało połączenie Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim, w których dokonywana miała być wspólna elekcja władcy[110]. Następnie 25 października 1501 roku zostały wydane artykuły zwane mielnickimi[111]. Podstawą tego aktu były petyta przywiezione przez delegację rady królestwa ustalone na sejmie elekcyjnym w Piotrkowie wespół z przedstawicielami sejmu litewskiego. Artykuły zmieniały sposób wykonywania władzy w królestwie[112].

Akt z 1501 roku stanowił nowy porządek ustrojowy. Uchylał on w praktyce dotychczasowy dualistyczny ustrój oparty na zasadach, które ustalone zostały poprzednimi aktami w 1454 roku, kiedy do udziału we władzy dopuszczono sejmiki. Przestawała funkcjonować również zasada określona późniejszymi konstytucjami sejmowymi z lat 1493[113] i 1496[114], sankcjonowanymi przez króla, w której sejm był miejscem przyjmowania ustaw. Pomniejszona została pozycja sejmu, który przestał być organem reprezentującym ogół, współdziałającym z królem w podejmowaniu decyzji. Artykuły mielnickie nadawały królestwu nowe podstawy ustrojowe, wprowadzając w pełni układ monarchii arystokratycznej - król pozostawał zwierzchnikiem królestwa, ale jego władza została poddana z punktu widzenia konstytucyjnego kontroli ze strony rady królestwa, która miała zapobiegać nadużyciom ze strony władzy królewskiej[115]. Senat, którego pozycję tym szczególnym aktem wyraźnie umocniono, miał stać na straży praworządności, ale w praktyce miał ograniczać swobodę monarchy w niektórych kategoriach spraw sądowych, jak też w mianowaniu urzędników. Prawo nie miało być instrumentalnie wykorzystywane przez władcę, ponieważ król został zobowiązany do zasięgania rady senatu i kierowania się nią[116]. Jako zabezpieczenie tych stosunków wprowadzono prawo oporu oraz gwarancje prawno-sądowe[117].

W praktyce jednak król Aleksander podczas koronacji, która odbyła się 12 grudnia 1501 roku, nie zaprzysiągł artykułów wydanych w Mielniku. W ten sposób artykuły mielnickie nie zostały potwierdzone, ale pozostały jednak zobowiązaniem królewskim[118]. Król nie zaniechał odwoływania się do sejmu, korzystając z przysługującego mu prawa do jego zwoływania[119]. W ten sposób tworzył sejmami z 1503[120], 1504[121] i 1505 roku[122] przeciwwagę dla rady królestwa, która w momencie otwarcia obrad sejmowych stawała się senatem, stojącym naprzeciw wysłanników sejmików, tworzących już formalną izbę poselską[123].

Konfrontacje senatu z posłami nie wypadały dla rady królestwa korzystnie, po stronie poselskiej rozumiano bowiem zagrożenie wynikające z możliwości wyeliminowania aktem mielnickim szlachty z życia politycznego[124]. Ta z kolei, wykorzystując okazję, jaką było zwołanie sejmu, podejmowała działania w kierunku stanowienia nowego prawa, mającego osłabić pozycję senatu, co pokazuje chociażby przyjęcie konstytucji z 1504 roku o zakazie łączenia urzędów, co wymierzone było w członków senatu, kumulujących uprawnienia z racji dzierżenia różnych urzędów. Ustanowiono jednocześnie, że urząd kanclerza może być nadany przez króla jedynie za radą senatorów na sejmie walnym[125]. Zastrzeżono też, że podskarbi nierespektujący uchwał rady królestwa mógł być pozwany przed sąd sejmowy[126]. Szczegółowymi konstytucjami dotyczącymi spraw królestwa paraliżowano próby narzucania przez senat swojej woli zgodnie z postanowieniami artykułów mielnickich z 1501 roku.

Powstałe wówczas ustawodawstwo sejmu 1505 roku, o różnym zresztą charakterze, stało się podstawą koncepcji króla Aleksandra, który zamierzał dokonać zmian w systemie politycznym państwa. Sejm, który zwołano do Radomia w 1505 roku, miał nie tylko zrealizować połączenie wszystkich państw króla w jedno państwo[127], odnowić dotychczasowe powiązania króla ze szlachtą czy wprowadzić rozwiązania prawne mające na celu odsunięcie senatu od bezpośredniego i wyłącznego wpływu na władzę, ale jednocześnie miało nastąpić rozszerzenie mocy obowiązującej planowanych rozwiązań na Wielkie Księstwo Litewskie, co stworzyć miało podstawy pod jego unifikację z Królestwem Polskim[128].

W związku z tym, że król nie doczekał się przybycia większości panów litewskich, którzy mieli być obecni przy przyjęciu nowego aktu unii - chociaż tym, którzy przybyli, uczyniono miejsce w senacie w czasie obrad - do unifikacji Korony i Wielkiego Księstwa nie doszło[129]. Podobnie zachowały się Prusy Królewskie, które również nie podjęły rozmów w sprawie głębszej integracji[130]. Wielki zamysł doprowadzenia do unifikacji ustrojowej i politycznej państw rządzonych przez króla Aleksandra, zapowiedzianej jeszcze w 1501 roku, nie został więc spełniony[131].

Król przeprowadził jednak przez sejm radomski kilkanaście konstytucji wieczystych, a więc aktów wysokiej już wówczas rangi, z których najbardziej istotną, przyjętą 30 maja 1505 roku i dokonującą ważnych istotnych rozstrzygnięć ustrojowych, była konstytucja De non faciendis constitutionibus sine consensu consiliarorum et nuntiorum terrestrium, którą zaczęto nazywać w skrócie od zawartych w niej słów - Nihil novi. Inną ważną ustawą była druga z konstytucji wieczystych, w której przyjęto zasadę obowiązywania tylko prawa opublikowanego[132].

W konstytucji Nihil novi wprowadzono fundamentalną dla funkcjonowania ówczesnego państwa zasadę ustrojową. Uznano w niej, że bez zgody stanów nie może być stanowione nowe prawo, sankcjonowane przez króla, co by było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej oraz ze szkodą czyjąśkolwiek tudzież zmierzało ku zmianie prawa ogólnego i wolności publicznej[133]. Chodziło tu nie tyle o izbę poselską składającą się z przedstawicieli sejmików, ile o sejm jako całość złożoną z dwóch izb, w której każda miała głos równoważny, ale niezbędny dla ważności podjętych decyzji.

Za cenę osłabienia wpływu senatu na władzę królewską, wprowadzanego przez statut mielnicki, będący formalnie własnym aktem królewskim, chociaż niezatwierdzonym po koronacji, król godząc się na wspólne stanowienie prawa z sejmem, czynił z niego główny organ, w którym miało być stanowione prawo. Jednocześnie dołączając swoją osobą do sejmu, zachowywał swobodę w wykonywaniu władzy zwierzchniej. Tym samym rozdzielono stanowienie prawa, czyli władzę ustawodawczą, od bezpośredniego rządzenia królestwem, czyli sprawowania władzy wykonawczej[134].

Konstytucja Nihil novi wprowadzała zasadę konstytucyjnego podziału władz w procesie stanowienia prawa, które przyjmowane miało być w drodze wspólnego porozumienia, a więc zgody na jego ustanowienie. Dokonując wyodrębnienia uprawnień do stanowienia prawa przez sejm i określenia organu stanowiącego prawo, tworzyła jednocześnie podział na władzę ustawodawczą, którą wykonywać miał król z sejmem, i wykonawczą, będącą domeną króla, czyli pozwalającą królowi na samodzielne rządzenie[135], co oznaczało wprowadzenie wyraźnej zmiany w porządku prawnoustrojowym królestwa. Zmiana ta dotyczyła podstawowej konstrukcji władzy państwowej, jak również określenia prawno-ustrojowego charakteru przeprowadzonych zmian. Przede wszystkim konstytucja nie zmieniała radykalnie pozycji osoby królewskiej - nie podważano zwierzchności królewskiej, a nawet nie opisywano bliżej istoty, jak też charakteru władzy królewskiej, pozostawiając ją ciągle prawnie nieopisaną. Król pozostawał - mimo formalnie przeprowadzanej dla jego ustanowienia elekcji - suwerenem, którego władzę uznawano, a przede wszystkim respektowano[136]. Stawał się jednak częścią sejmu jako uznanego organu władzy najwyższej.

Jednocześnie nastąpił proces kształtowania się centralnej reprezentacji w postaci sejmu, który stał się przyjętym w ustroju królestwa organem państwa, zorganizowanym już dwuizbowo. Sejm, wespół z królem, do którego należało utrzymywanie i zachowywanie porządku prawnego królestwa, zaczął uczestniczyć w podejmowaniu decyzji w zakresie stanowienia prawa, co oznaczało zmianę w sposobie wykonywania władzy o charakterze funkcjonalnym. Król, dopuszczając do stanowienia praw w sprawach zasadniczych lub istotnych dla państwa uczestników sejmików - reprezentantów ogółu szlacheckiego w postaci przedstawicielstw ziemskich - ustanawiał jednak sejm organem stojącym na czele państwa i najwyższym organem władzy państwowej[137], co oznaczało przecięcie dotychczasowej rywalizacji sejmików z wyłonionym w praktyce sejmem w zakresie tworzenia prawa. Sejmiki dokonały więc w procesie kształtowania się zasady reprezentacji swoistej translacji swojej pozycji na sejm, zawieszając niejako swoje prawne podstawy do udziału w podejmowaniu decyzji prawnych. Jednocześnie król, ustanawiając zasadę zgody w osiąganiu decyzji dotyczących stanowionego prawa, wprowadził również do sejmu dygnitarzy królestwa, wchodzących w skład senatu, tworząc z niego stały organ ustrojowy odgrywający w procesie stanowienia prawa istotną rolę[138].

Król nie tyle więc ograniczał swoje dotąd powszechnie respektowane prawa zwierzchnie, ale dokonywał w tym zakresie pewnej politycznej koncesji. Konstytucja Nihil novi nadawała tej praktyce charakter stałej zasady ustrojowej. Podkreślając trwały udział we władzy sejmu - składającego się z posłów ziemskich tworzących centralną instytucję państwa w stanowieniu prawa - wprowadzono gwarancję ustrojową jej stosowania dla reprezentantów szlachty. Zapewniono przy tym praktycznie ciągłość jej działania ze względu na prawie coroczne jego zwoływanie w zależności od potrzeb.

Przedłużeniem niejako jego działania było obdarzenie członków senatu obowiązkiem sprawowania funkcji doradczej w miejscu pobytu króla czy też podczas pełnienia funkcji ministerialnych. Wyodrębniono w ten sposób stanowienie prawa jako tę sferę uprawnień, która podlegała odrębnemu wykonaniu. Za szczególną zasadę uznano zgodę wszystkich trzech czynników wchodzących w skład sejmu (izby poselskiej, senatu i króla) oraz decydujących w zakresie spraw należących już do sejmu. Jednocześnie określone zostały kompetencje sejmu sprowadzające się do dokonywania wszelkich zmian "prawa pospolitego" (ius commune), będącego prawem ogólnopaństwowym, i należącego do wolności publicznych (publica libertas), czyli praw politycznych szlachty określonych w przywilejach, statutach i konstytucjach sejmowych, ale także mających swoje źródła w ogólnie przyjętych zwyczajach[139]. Zgody stanów wyrażonej na sejmie walnym wymagało również uchylenie, zmiana czy też zawieszenie norm prawa pospolitego. Z tego powodu konstytucja z 1505 roku nabierała szczególnego znaczenia, ustanawiając zasadnicze zręby nowego ustroju królestwa[140]. Udział reprezentantów szlachty uzyskiwał w takim układzie wyraźne uznanie, szczególnie w zakresie jej roli politycznej, wyrażającej się w praktycznie realizowanym udziale we władzy, do którego należało stanowienie prawa oraz udział w decyzjach politycznych dotyczących państwa. Tak przyjęta koncepcja stanowienia prawa wyznaczała też zakres ograniczeń pozycji władzy królewskiej.

W związku jednak z istnieniem sejmu jeszcze jako reprezentacji poszczególnych ziem do uchwalenia propozycji konstytucji potrzebna była zgoda większości przedstawicielstw, do których ziem miały się odnosić nowe przepisy, podczas gdy pozostałe województwa i ziemie przyjmowały konstytucje, jeśli wyraziły na nie zgodę ich sejmiki. Izba poselska, nawet będąca ciągle reprezentacją ziem, zaczęła podejmować działania w kierunku zwiększenia swego udziału zarówno w prawodawstwie, jak i w działaniach kontrolnych, co znajdowało odzwierciedlenie w coraz liczniejszym ustawodawstwie sejmowym. Przesuwało to punkt ciężkości władzy politycznej w kierunku sejmu, nadając sejmowi większą rangę i znaczenie wynikające z aktywności przedstawicielstw ziemskich nastawionych na ochronę praw szlacheckich. To z kolei znajdowało swoje odzwierciedlenie w konstytucjach sejmowych będących wyrazem opozycyjnego stanowiska[141].

Pojawiły się tendencje do wzmocnienia jedności izby poselskiej, co przejawiało się we wzajemnym wspieraniu się przedstawicielstw ziemskich i uzgadnianiu stanowisk. Wyrazem tego było wprowadzenie wspólnych artykułów poselskich sporządzanych podczas obrad, a tworzonych na podstawie instrukcji. Stawały się one najczęściej wykazem warunków, od spełnienia których zależne było wyrażenie przez nie zgody. Zaczęto podkreślać znaczenie wspólnej zgody wszystkich uczestników, choćby działali tylko przez przedstawicielstwa, a nie zgody większości przedstawicielstw, dotychczas wystarczającej do wprowadzenia oczekiwanego często przez dwór ustawodawstwa, które następowało w drodze osobnego uzgadniania stanowiska wobec wprowadzanych praw oddzielnie na sejmikach. Postępowanie mające na uwadze osiągnięcie zgody jeszcze podczas sejmu oznaczało krok w kierunku jednomyślności[142] jako pewnej zasady postępowania, wynikającej z przekonania o konieczności jej osiągnięcia w drodze dyskusji czy kompromisu[143]. Zgoda ta zaczynała nabierać specjalnego znaczenia w porządku prawnoustrojowym. Miała ona jednak szczególny charakter, bowiem długo chodziło w niej o uzgodnienie stanowiska bardziej przedstawicielstw ziemskich niż stanowiska poszczególnych posłów. Niemniej zasada ta, nie będąc uregulowana prawem pozytywnym, tkwiła w świadomości prawnej i uznawano, że powinna być respektowana.

Przypisy

[1] W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów państwem konstytucyjnym, [w:] Dziedzictwo Pierwszej Rzeczypospolitej w doświadczeniu politycznym Polski i Europy, red. J. Ekes, Nowy Sącz 2005, s. 19.

[2] J. Przyłuski, Leges seu statuta ac privilegia Regni Poloniae, lib. I, Kraków 1551-1553.

[3] J. Ekes, Trójpodział władzy i zgoda wszystkich. Naczelne zasady "ustroju mieszanego" w staropolskiej refleksji politycznej, Siedlce 2001.

[4] W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 19.

[5] H. Olszewski, Vorstufen und Entwicklungslinien des altpolnischen Konstitutionalismus, [w:] idem, Sejm w dawnej Rzeczypospolitej. Ustrój i idee, t. 2: Studia i rozprawy, Poznań 2002, s. 33-46; idem, Polska droga do państwa prawa. Refleksje o kulturze prawnej, "Studia Prawnicze" 2002, nr 4, s. 28-30.

[6] J. Dzięgielewski, Uwagi o ustroju Rzeczypospolitej Obojga Narodów, "Arcana" 2010, nr 92-93, s. 21-30.

[7] D. Makiłła, O doktrynalnych źródłach konstytucjonalizmu w XVI-wiecznej Polsce, [w:] Retoryka, polityka, religia w Pierwszej Rzeczpospolitej. Wybrane zagadnienia, red. Ł. Cybulski, K. Koehler, Warszawa 2019, s. 42-50.

[8] W. Uruszczak, Formy dawnego państwa polskiego. Uwagi dyskusyjne, "Czasopismo Prawno-Historyczne" 1993, z. 1-2, s. 407-415 (dalej: CPH).

[9] P. Gorecki, Irreducible ambiguity? The line between custom and statute in the law-making of thirteenth-century Poland, "Historical Research" 2023, nr 274, s. 1-19.

[10] D. Makiłła, Prawo natury w szesnastowiecznej koncepcji prawa polskiego, [w:] Nam hoc natura aequum est..., Księga jubileuszowa ku czci Profesora Janusza Justyńskiego w siedemdziesięciolecie urodzin, red. A. Madej, Toruń 2012, s. 121-129.

[11] W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 19.

[12] J. Ekes, Trójpodział władzy..., op. cit., s. 67-119; J. Ekes, Złota demokracja, Warszawa 1987, s. 122-126.

[13] J. Przyłuski, Leges seu statuta..., op. cit.

[14] H. Grajewski, Prawo zwyczajowe w 'Leges seu statuta ac privilegia Regni poloniae omnia' Jakuba Przyłuskiego, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Nauki Humanistyczno-Społeczne" 1967, z. 52, s. 113-153.

[15] Alexandri Regis Decreta in comitiis Radomiensibus, Volumina Constitutionum, t. 1, cz. 1: 1493-1526, oprac. S. Grodziski, I. Dwornicka, W. Uruszczak, Warszawa 1996, s. 138-143 (dalej: VC I, 1).

[16] W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych". Konstytucja Nihil novi i sejm w Radomiu w 1505 roku, CPH 2005, z. 1, s. 15-18.

[17] J. Ekes, Proces kompozycji ustroju mieszanego Rzeczypospolitej, [w:] Dziedzictwo Pierwszej Rzeczypospolitej w doświadczeniu historycznym Polski i Europy, red. J. Ekes, Nowy Sącz 2005, s. 56.

[18] Privilegium Casimiri IV. incolis Majoris Poloniae a 1454 in villa Cerekwica, Ius Polonicum, codicibus veteribus manuscriptis et editionibus quibusque collatis, wyd. J.W. Bandtkie, Warszawa 1831, s. 265-269 (dalej: Ius Polonicum); S. Roman, Przywileje nieszawskie, Wrocław 1957, s. 6.

[19] Statuta Nieszoviae et in villa Opoki per Casimirum IV. a 1454 condita, [w:] Ius Polonicum, s. 270-291; A. Kłodziński, W sprawie przywilejów nieszawskich z r. 1454, [w:] Studya historyczne wydane ku czci prof. Wincentego Zakrzewskiego, Kraków 1908, s. 244-251; Privilegia terris Russiae et Podoliae per Casimirum IV. a 1456 collata, [w:] Ius Polonicum, s. 292-293; W. Hejnosz, Przywileje nieszawsko-radzyńskie dla ziem ruskich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t. 1, red. A. Vetulani, Kraków 1938, s. 233-246, zwł. s. 237-246; S. Roman, Przywileje nieszawskie..., op. cit., s. 6-7.

[20] W XV w. zwołano sejmy obozowe prowincjonalne, które odbyły się podczas rozpoczętej w 1454 r. trzynastoletniej wojny Polski z zakonem krzyżackim w Cerekwicy, Opokach, Nieszawie i Radzyniu w listopadzie i grudniu 1454 r. Szczególne znaczenie miał przywilej wydany w Nieszawie 10 listopada 1454 r. dla ziem małopolskich: krakowskiej, sandomierskiej, lubelskiej, radomskiej i wiślickiej, oparty na postulatach szlachty małopolskiej sporządzonych w obozie pod Opokami (petyta opockie), których podstawą był przywilej cerekwicki dla szlachty wielkopolskiej. Na podstawie przywileju dzielnicowego dla jednej z ziem małopolskich sporządzono przerobiony i uzupełniony przywilej dzielnicowy dla ziem wielkopolskich, kasując tym samym wcześniejszy przywilej cerekwicki. Na podstawie przywileju dzielnicowego małopolskiego wydano 10 grudnia 1454 r. w Radzyniu przywilej dzielnicowy dla ziem ruskich (na pewno ziemie chełmska, przemyska i sanocka), a następnie dla ziem kujawskich. Przywileje wydane podczas sejmów obozowych w 1454 r., nazywane powszechnie od końcowej ich wersji nieszawskimi, ujednolicone w 1496 r., zatwierdzone zostały przez króla Jana Olbrachta, zaś treść ich rozciągnięto na wszystkie ziemie Korony Polskiej, tworząc w ten sposób przywilej nieszawski powszechny. Zob. M. Bobrzyński, O ustawodawstwie nieszawskim Kazimierza Jagiellończyka, Kraków 1873, s. 146-166; A. Prochaska, Geneza i rozwój parlamentaryzmu za pierwszych Jagiellonów, Kraków 1899, s. 141 i nn.; W. Smoleński, Przywilej cerekwicki, [w:] Pisma historyczne, Warszawa 1901, s. 487-493; A. Kłodziński, W sprawie przywilejów nieszawskich..., op. cit., s. 241-273; J. Siemieński, Od sejmików do sejmu 1454-1505, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t. 1, red. A. Vetulani, Kraków 1938, s. 445-460; S. Roman, Przywileje nieszawskie..., op. cit., s. 23-28, 116-137; W. Hejnosz, Przywileje nieszawsko-radzyńskie..., op. cit., s. 233-246; K. Górski, Rycerstwo i szlachta wobec możnowładztwa w XIV i XV wieku, "Kwartalnik Historyczny" 1970, z. 4, s. 840-841 (dalej: KH).

[21] O. Balzer, Uwagi o prawie zwyczajowem i ustawniczem w Polsce, KH 1888, z. 1, s. 181-182; F. Piekosiński, Wiece, sejmiki, sejmy i przywileje ziemskie w Polsce wieków średnich, "Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny" 1900, t. 4, s. 171-251; W. Uruszczak, Species privilegium sunt due, unum generale, alius speciale. Przywileje w dawnej Polsce, "Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego" 2008, t. 11, s. 19-38; W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 19-21.

[22] S. Gawlas, O kształt zjednoczonego Królestwa. Niemieckie władztwo terytorialne a geneza społeczno-ustrojowej odrębności Polski, Warszawa 2000, s. 93; S. Trawkowski, W sprawie powstania zjednoczonego państwa polskiego w XIII - XIV wieku, "Przegląd Historyczny" 1956, t. 47, s. 531-548 (dalej: PH).

[23] S. Gawlas, O kształt..., op. cit., s. 93-94.

[24] Sejm obozowy miał miejsce na pewno podczas wyprawy wojsk polskich przeciwko zakonowi krzyżackiemu, w Czerwińsku, gdzie król Władysław Jagiełło wydał przywilej 23 lipca 1422 r. Zob. Confirmatio iurium, cum additamerto immunitatum, per Vladislaum Jagiellonem in loco campestri ad Czerwinsko a 1422 facta, [w:] Ius Polonicum, s. 221-223.

[25] A. Kłodziński, W sprawie przywilejów nieszawskich..., op. cit., s. 244-251; W. Hejnosz, Przywileje nieszawsko-radzyńskie..., op. cit., s. 233-246, zwł. s. 237-246.

[26] F. Piekosiński, Wiece, sejmiki..., op. cit., s. 182-183; O. Balzer, Królestwo Polskie 1295-1370, Lwów 1919-1920, t. 2, s. 227-240, 452-470.

[27] F. Piekosiński, Wiece, sejmiki..., op. cit., s. 182-183.

[28] Privilegium Ludovici, regis Hungariae, Budae, a. 1355, editum, [w:] Ius Polonicum, s. 156-157.

[29] Privilegium Ludovici, a. 1374, Cassoviae datum, [w:] Ius Polonicum, s. 184-186.

[30] Privilegium Vladislai regis a. 1388, Petricoviae datum, [w:] Ius Polonicum, s. 191-193.

[31] Confirmatio iurium, cum additamerto immunitatum, per Vladislaum Jagiellonem in loco campestri ad Czerwinsko a 1422 facta, [w:] Ius Polonicum, s. 221-223.

[32] Statuta Vladislai Jagellonis Cracoviae a. 1420. collecta, Vartae a. 1423. fermata, [w:] Ius Polonicum, s. 221-223. W nagłówku do statutu warckiego w Syntagmatach czytamy: Incipit liber secundus statuorum. Por. Polskie statuty ziemskie w redakcji najstarszych druków (Syntagmata), opr. L. Łysiak, S. Roman, Wrocław- Kraków 1958, s. 118.

[33] S. Roman, Konflikt prawno-polityczny 1425-1430 r. a przywilej brzeski, CPH 1962, z. 2, s. 63-92; Przywilej brzeski Władysława Jagiełły, wydany w 1425 r., początkowo niewprowadzony w życie, lecz powtórzony w przywilejach w Jedlni w 1430 r. i Krakowie w 1433 r. Zob. Privilegium Vladislai Jagiellonis, Jedlnaea 1430 editum, [w:] Ius Polonicum, s. 224-234.

[34] Privilegium Vladislai Jagiellonis, Jedlnaea 1430 editum, [w:] Ius Polonicum, s. 224-234.

[35] Przyrzeczenie króla Władysława III z 25 lipca 1434 r., Codex Epistolaris Saeculi Decimi Quinti, wyd. A. Lewicki, Kraków 1894, s. 330-332 (dalej: Codex Epistolaris 2).

[36] W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 20-21.

[37] O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 2, s. 126-248; J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 240-241.

[38] O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 2, s. 126-248; J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego..., op. cit., s. 239-242.

[39] O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 2, s. 139-141, 151-158, 191-206; J. Bieniak, Kujawy a zjednoczenie państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, "Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie" 1988, t. 6, s. 33-42; J. Bieniak, Wielkopolska, Kujawy, ziemie łęczycka i sieradzka wobec zjednoczenia państwowego w latach 1300-1306, Toruń 1969; J. Bieniak, Zjednoczenie Państwa Polskiego, [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. A. Gieysztor, Warszawa 1972, s. 202-278.

[40] J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego..., op. cit., s. 365; O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 2, s. 139-141.

[41] O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 2, s. 130-139.

[42] Ibidem, s. 149-154.

[43] O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. III, s. 171-178.

[44] J. Dąbrowski, Korona Królestwa Polskiego w XIV wieku. Studium z dziejów rozwoju polskiej monarchii stanowej, Wrocław 1956, s. 89-106.

[45] S. Kutrzeba, Historja ustroju Polski w zarysie, t. 1: Korona, Warszawa 1949, s. 137-146.

[46] J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego..., op. cit., s. 412-413.

[47] J. Bardach, Początki sejmu, [w:] Historia sejmu polskiego, t. 1: Do schyłku szlacheckiej Rzeczypospolitej, red. J. Michalski, Warszawa 1984, s. 28-32.

[48] J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 37-38; F. Piekosiński, Wiece, sejmiki..., op. cit., s. 199-243.

[49] J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 30-31.

[50] W. Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII-XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 15-21.

[51] W. Uruszczak, Sejm walny koronny w latach 1506-1540, Warszawa 1981.

[52] K. Górski, Kilka uwag o radzie koronnej w Polsce w XV w., CPH 1975, z. 2, s. 133-140.

[53] W zamian za zgodę na objęcie po nim tronu polskiego przez jedną z córek. Zob. Privilegium Ludovici, a. 1374, Cassoviae datum, [w:] Ius Polonicum, s. 184-186; P. Skwarczyński, Zagadnienie wpływów węgierskich na przywileje ziemskie drugiej połowy XIV w., "Teki Historyczne" 1949, nr 3-4, s. 134-148; D. Bagi, Wpływy i znaczenie szlachty polskiej i węgierskiej pod koniec XIV wieku. Próba porównania przywileju budzińskiego z 1335 r. z przywilejem koszyckim z 1374 r. w świetle potwierdzenia Złotej Bulli, [w:] Polska i Węgry w kulturze i cywilizacji europejskiej, red. J. Wyrozumski, Kraków 1997, s. 35-47; J.S. Matuszewski, Przywileje i polityka podatkowa Ludwika Węgierskiego, Łódź 1983, s. 54 i nn.

[54] Sejmy prowincjonalne służyły nawiązywaniu kontaktów między częściami królestwa, zwłaszcza w przypadku konieczności uzgadniania stanowiska poszczególnych ziem, ale także prowincji wobec żądań królewskich, co sprzyjało także rozwojowi tendencji reprezentacyjnych, gdyż prowincje posługiwały się we wzajemnych kontaktach delegatami. Zob. J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 36; F. Piekosiński, Wiece, sejmiki..., op. cit., s. 200-243.

[55] J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 16.

[56] Ibidem, s. 25.

[57] Ibidem, s. 23.

[58] Po śmierci króla Władysława Jagiełło, zob. T. Silnicki, Prawo elekcyi królów w dobie jagiellońskiej, Lwów 1913, s. 20-22.

[59] T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 23-28.

[60] J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 17.

[61] M. Antoniewicz, De colloquio in Radomsko per regnicolas habita - czyli o wiecu rycerstwa polskiego w Radomsku u zarania wielkiego bezkrólewia, [w:] Kultura parlamentarna epoki staropolskiej, red. A. Stroynowski, Warszawa 2013, s. 75-102.

[62] J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 26-28.

[63] O. Balzer, O następstwie tronu w Polsce. Studya historyczno-prawne, "Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny" 1897, t. 9, s. 289-431; J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego..., op. cit., s. 370-379.

[64] Bolesław Chrobry, Mieszko II, Bolesław Śmiały i parunastu książąt dzielnicowych. Zob. O. Balzer, O następstwie tronu..., op. cit., s. 289-431.

[65] Podobnie było z Leszkiem Czarnym i Henrykiem Probusem. Zob. J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego..., op. cit., s. 382-386.

[66] O. Balzer, O następstwie tronu..., op. cit., s. 289-431; O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 3, s. 1-142; F. Bujak, O wiecach w Polsce do końca wieku XIII ze szczególnym uwzględnieniem Wielkopolski, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t. 1, red. A. Vetulani, Kraków 1938, s. 77-79.

[67] J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego..., op. cit., s. 378.

[68] Ibidem, s. 262-263; O. Balzer, O następstwie tronu..., op. cit., s. 352-403.

[69] O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 3, s. 121-142.

[70] F. Piekosiński, Wiece, sejmiki..., op. cit., s. 188-189; O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 2, s. 457-459.

[71] O. Balzer, Królestwo Polskie..., op. cit., t. 2, s. 458-461.

[72] J. Dąbrowski, Koronacje andegaweńskie, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t. 2, red. J. Adamus, Kraków 1938, s. 141-142.

[73] Privilegium Ludovici Regis, [w:] Ius Polonicum, s. 184-186. Zob. J. Szujski, Ludwik Węgierski i bezkrólewie po jego śmierci, [w:] Dzieła Józefa Szujskiego. Wydanie zbiorowe, t. 7, Kraków 1888, s. 221-222, 225-235; J. Tęgowski, Bezkrólewie po śmierci Ludwika Węgierskiego a geneza unii Polski z Litwą, [w:] Studia historyczne z XIII-XV wieku, red. J. Śliwiński, Olsztyn 1995, s. 96-98.

[74] Privilegium Ludovici Regis, [w:] Ius Polonicum, s. 184-186.

[75] W. Uruszczak, Unio regnorum sub una Corona non causat eorum unitatem. Unia Polski i Litwy w Krewie w 1385. Studium historyczno-prawne, Kraków 2017, s. 42-77; R. Petrauskas, The Emergence of the Polish-Lithuanian Union, [w:] Unions and Divisions. New Forms of Rule in Medieval and Renaissance Europe, red. P. Srodecki, N. Kersken, R. Petrauskas, Londyn 2023, s. 83-96.

[76] K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym domu Jagiellonów w Polsce, Lwów 1880, s. 5-7; T. Silnicki, Prawo elekcyi królów w dobie Jagiellońskiej, Kraków 1913, s. 7.

[77] K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 5-8.

[78] Z tą chwilą ród Jagiełły, jeśli zostałby przez niego zapoczątkowany przez jakiekolwiek legitymowane potomstwo, miał pełne prawo do uważania się za dziedziczny na tronie polskim. Zob. T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 7, 12-14.

[79] F. Piekosiński, Czy król Władysław Jagiełło był za życia królowej Jadwigi królem polskim, czy tylko mężem królowej?, "Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny" 1898, t. 10, s. 288-289; W. Semkowicz, Stanowisko publiczno-prawne Władysława Jagiełły w Polsce, "Przegląd Prawa i Administracji" 1899, r. 24, s. 169-182; T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 12-14.

[80] Codex Epistolaris 2, nr 149, s. 187-192; S. Roman, Konflikt prawno-polityczny..., op. cit., s. 63-64.

[81] Codex Epistolaris 2, nr 177, s. 225-234; S. Roman, Konflikt prawno-polityczny..., op. cit., s. 72-73, 80-90.

[82] K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 9-12; J. Szujski, Jeszcze o elekcyi w epoce Jagiellonów, [w:] Dzieła Józefa Szujskiego. Wydanie zbiorowe, t. 7, Kraków 1888, s. 300-301. Działania króla Władysława Jagiełły względem utrwalenia pozycji synów królewskich mogły być spowodowane także faktem uznawania koronacji królewny Jadwigi Jagiellonki, dokonanej dla zapewnienia jej sukcesji, a mającej miejsce przed urodzeniem synów królewskich. Zmiana sytuacji spowodowana urodzeniem się królowi męskiego potomstwa skłoniła króla do poszukiwania rozwiązań zapewniających synom sukcesję. Tę możliwość dostrzegał król w elekcji synów przeprowadzonej przez radę królewską, uchylającą skutki koronacji córki. Zob. J. Adamus, Geneza elekcyjności tronu polskiego, "Sprawozdania Towarzystwa Naukowego Warszawskiego" 1937, nr 2, s. 121-123; W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 20-21.

[83] Privilegium Vladislai Jagellonis, regis, concessum Jedlnae a. 1430, [w:] Ius Polonicum, s. 224-234; Vladislai Jagello Statuta de Libertatibus regnicolarum tam Spiritualium quam Saecularium, in Jedlna concessum privilegium, tamen datum errat Cracoviae, rege ex Jedlna illuc vebiente. 1433 r., [w:] Volumina legum, wyd. J. Ohryzko, t. 1, Petersburg 1859, s. 40-42 (dalej: VL I).

[84] T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 17-18, 48-50; J. Adamus, Geneza elekcyjności..., op. cit., s. 121-123.

[85] S. Roman, Konflikt prawno-polityczny..., op. cit., s. 83-85.

[86] K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 23-25; S. Roman, Konflikt prawno-polityczny..., op. cit., s. 82-88.

[87] K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 10-21; J. Szujski, Jeszcze o elekcyi..., op. cit., s. 308-310; J. Adamus, Geneza elekcyjności..., op. cit., s. 111-125; S. Roman, Konflikt prawno-polityczny..., op. cit., s. 80-88; J. Szujski, Jeszcze o elekcyi..., op. cit., s. 300.

[88] J. Szujski, Jeszcze o elekcyi..., op. cit., s. 300.

[89] A. Lewicki, Elekcja Kazimierza Jagiellończyka, "Rozprawy Akademii Umiejętności" r. XX, nr 5.

[90] K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 38-45; T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 5, 8-9, 12-14, 22, 32-43.

[91] F. Bostel, Elekcja Aleksandra Jagiellończyka (1501), "Przewodnik Naukowy i Literacki" 1887, z. 5, s. 295-306, 338-352, 435-444, 512-528; F. Papée, Aleksander Jagiellończyk, Kraków 1949, s. 44-51.

[92] Decretum electionis Sigismundi Primi regis Poloniae, [w:] Corpus iuris Polonici, t. III: 1506-1522, wyd. O. Balzer, Kraków 1906, s. 10-14 (dalej: CIP III); K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 38-40, 43-45, 61-62, 69-72, 77; J. Szujski, Jeszcze o elekcyi..., op. cit., s. 310-314; L. Kolankowski, Elekcja Zygmunta I. Kilka uwag o elekcji w Polsce za Jagiellonów, "Przewodnik Naukowy i Literacki" 1906, r. XXXIV, s. 865-875; L. Finkel, Elekcja Zygmunta I. Sprawy dynastyi Jagiellońskiej i unii polsko-litewskiej, Kraków 1910, s. 170-222; W. Uruszczak, Sejm koronacyjny w 1507 roku w Krakowie, "Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego" 2002, t. 7, s. 111-121.

[93] L. Kolankowski, Zygmunt August, wielki książę Litwy, do roku 1548, Lwów 1913, s. 1-2.

[94] Rex caxet, quod Sigismunds Augustus, filius suus, in Regem electus et coronatus, quando pervenerit ad Annos 15 aetatis suae, Iuramentum de Observandis Libertatibus et privilegiis omnium ordinum praestare debebit, VC 1, 2, s. 81-82; K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 94-97; J. Szujski, Jeszcze o elekcyi..., op. cit., s. 314-316; T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 47-48; S. Cynarski, Zygmunt August, Wrocław 1988; W. Uruszczak, Ustawy Zygmunta I z lat 1530 i 1538 w sprawie elekcji królewskiej, [w:] Prawo wczoraj i dziś. Studia dedykowane profesor Katarzynie Sójce-Zielińskiej, red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2000, s. 349-360.

[95] W. Fałkowski, Pierwszy sejm Kazimierza Jagiellończyka, [w:] Świat pogranicza, red. M. Nagielski, A. Rachuba, S. Górzyński, Warszawa 2003, s. 81-88.

[96] T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 27-28.

[97] Ibidem, s. 29-34.

[98] Alexandri Generalis Confirmatio omnium iurium, VC I, 1, s. 172-174; Acta Alexandri Regis Poloniae Magni Ducis Lituaniae 1501-1506, wyd. Fryderyk Papée, Kraków 1927, s. 474-476.

[99] T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 35-39; F. Papée, Jan Olbracht, Kraków 2006, s. 29-41; O. Halecki, Dzieje unii jagiellońskiej, t. 2, Kraków 1920, s. 8-12; F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 46-51.

[100] W. Uruszczak, Sejm w latach 1506-1540, [w:] Historia Sejmu Polskiego, t. 1. Do schyłku szlacheckiej Rzeczypospolitej, red. J. Michalski, Warszawa 1984, s. 63-113 oraz t. II, s. 95; T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 40-43; Z. Wojciechowski, Zygmunt Stary, Warszawa 1946, s. 14-24.

[101] T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 67-73, 96-112.

[102] L. Sobolewski, W. Uruszczak, Artykuły mielnickie z roku 1501, CPH 1990, z. 1-2, s. 57-60; Decretum electionis Sigismundi Primi regis Poloniae..., op. cit., s. 10-14; J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 22-23.

[103] A. Lewicki, Elekcja Kazimierza Jagiellończyka..., op. cit., s. 89.

[104] K. Stadnicki, O tronie elekcyjnym..., op. cit., s. 38-45; T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 5, 8-9, 12-14, 22, 32-43.

[105] F. Bostel, Elekcja Aleksandra Jagiellończyka..., op. cit., s. 295-306, 338-352, 435-444, 512-528; F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 44-51.

[106] Decretum electionis Sigismundi Primi regis Poloniae..., op. cit., s. 10-14; L. Kolankowski, Elekcja Zygmunta I..., op. cit., s. 865-875; L. Finkel, Elekcja Zygmunta I..., op. cit., s. 170-222; W. Uruszczak, Sejm koronacyjny..., op. cit., s. 111-121.

[107] Udział szlachty w wyborze władcy ujawniał się w mniejszym lub większym zakresie w każdej elekcji, nawet wówczas, kiedy o wyborze monarchy decydowała przede wszystkim rada królestwa. Następował on przy nierozwiniętej jeszcze w XIV i początkach XV wieku formie reprezentacji w przyjęciu wyboru na powszechnym zjeździe. Przykładem takiego uczestnictwa było potwierdzenie przez szlachtę w drodze aklamacji wyboru księcia Jagiełły dokonanego przez radę królewską na zjeździe w Lublinie (1386). Zob. A. Sochacka, Zjazdy polsko-litewskie w Lublinie i Parczewie w czasach Władysława Jagiełły, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sec. F. Historia" 1986-1987, t. 41-42, s. 56-80. W innym przypadku, podczas drugiej elekcji króla Władysława Jagiełły w 1399 r., w której nadal dominującą rolę odgrywała rada królewska, udział szlachty ujawnił się w postaci hołdu powszechnego złożonego królowi po dokonanym wyborze. Zob. T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 12-14. Wybór króla Kazimierza Jagiellończyka dokonany został na zjeździe w Sieradzu 23 kwietnia 1444 r. przez radę królestwa i przyjęty aklamacją przez obecną licznie na zjeździe szlachtę. Kilkakrotnie elekcje przeprowadzono w kręgu rady królestwa (królów Aleksandra w 1501 i Zygmunta w 1506), podczas których udział szlachty został ograniczony. Wybór króla z udziałem szlachty na polu elekcyjnym w 1492 r. nastąpił w przypadku króla Jana Olbrachta, wybranego przy dużym nacisku biorących udział w elekcji reprezentantów szlachty. Zob. T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 23-40. O tradycji elekcyjności tronu w państwach europejskich, zob. J. Szujski, Jeszcze o elekcyi..., op. cit., s. 297-301; A. Prochaska, Geneza i rozwój parlamentaryzmu..., op. cit., s. 15-16; K. Górski, Kilka uwag o radzie koronnej..., op. cit., s. 133-140.

[108] Pogląd ten oparty był na przekonaniu o możliwości zezwolenia na udział w elekcji oraz obecności na niej wszystkich przedstawicieli szlachty, bez względu na pochodzenie. Na tej bowiem zasadzie opierało się w odniesieniu do elekcji stosowane w przywilejach pojęcie libera electio. Trudne było - w kontekście sposobów przeprowadzenia elekcji w tamtych warunkach - rozgraniczenie między obecnością i wzniesieniem okrzyku na znak uznania elekta a rzeczywistym obieraniem elekta przez wszystkich. W praktyce pod jedną formą elekcji można było znaleźć różne faktyczne sposoby jej stosowania, które zależne były od miejsca przeprowadzenia elekcji i związanych z nią okoliczności. W tym znaczeniu elekcja w formie viritim występowała w całej rozciągłości podczas wszystkich elekcji jagiellońskich, zwłaszcza wtedy, kiedy dochodziło już do formalnych elekcji, czyli od czasu wyboru Władysława III w 1434 r. Zasady te, w mniejszym lub większym zakresie stosowane w kolejnych elekcjach, zyskały zwłaszcza za elekcji Jana Olbrachta w 1492 r. zupełnie szeroki zakres. Potwierdzały tę zasadę również wszystkie istotniejsze w tej kwestii akty prawne, począwszy od przywilejów z 1425, 1430 i 1433 r. Wskazywały one na istnienie pewnego normatywnego już stanu prawnego, w którym taki sposób wyboru monarchy był znany i stosowany w przeszłości, co oznaczało w powszechnym rozumieniu, że miał on dostateczne oparcie w starych obyczajach (secundum veterem morem consuetuduinemque) i prawach zasadniczych królestwa. Zob. T. Silnicki, Prawo elekcyi..., op. cit., s. 48; J. Siemieński, Od sejmików do sejmu..., op. cit., s. 449-452; C. Backvis, L'origine de la Diete "viritim" pour l'election du roi en Pologne, "Annuaire de l'Insitut de Philologie et d'Histoire Orientales et Slaves" 1973, nr 20, s. 47-49.

[109] Electio Serenissimum Principis Domini Alexandri, Magni Ducatis Lithwaniae in Regem Poloniae, [w:] Volumina Constitutionum, t. 1, cz. 2: 1527-1549, oprac. S. Grodziski, I. Dwornicka, W. Uruszczak, Warszawa 2000, s. 317-319; W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych"..., op. cit., s. 11-24; F. Bostel, Elekcya Aleksandra Jagiellończyka..., s. 295 i nn.; O. Halecki, Dzieje unii jagiellońskiej..., op. cit., t. 2, s. 8-14; F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 48-51; L. Sobolewski, W. Uruszczak, Artykuły mielnickie..., op. cit., s. 51-52.

[110] Primum, quod Regnum Poloniae et Magnus Ducatus Lithwaniae uniantur et conglutinentur un unum et indivisum ac indifferens corpus, ut sit una gens, unus populus, una fraternitas et communia consilia eidemque corpori perpetuo unim caput, unus rex unusque dominus in loco et tempore assignatis per praesentes et ad electionem convenientes votis communibus eligatur quodque absentium obstantia electio non impediatur et decretum electionis in Regno semper sit iuxta consuetudines circa illud ex antique servatas. Zob. Unia piotrkowsko-mielnicka, VC I, 1, s. 103, 102-108; R. Frost, The Oxford History..., op. cit., s. 340-343.

[111] Artykuły mielnickie, VC I, 1, s. 109-113; L. Sobolewski, W. Uruszczak, Artykuły mielnickie..., op. cit., s. 51-52.

[112] W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych"..., op. cit., s. 12-15.

[113] Statuta Ioannis Alberti Regis, Petricoviae anno 1493 promulgata, VC I, 1, s. 48-54; J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 47-50; F. Papée, Jan Olbracht..., op. cit., s. 43-47.

[114] Statuty piotrkowskie Jana Olbrachta 1496, VC I, 1, s. 61-85; F. Papée, Jan Olbracht..., op. cit.; J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 47-50.

[115] L. Sobolewski, W. Uruszczak, Artykuły mielnickie..., op. cit., s. 54-62; F. Papée, O przywileju mielnickim dla senatu z roku 1501, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. 2, Lwów 1925, s. 174-182; W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 22-23.

[116] L. Sobolewski, W. Uruszczak, Artykuły mielnickie..., op. cit., s. 54-56.

[117] Ibidem, s. 56-62.

[118] W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 22-24.

[119] Król zwołał sejmy 1503 i 1504 r. Zob. F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 61-62, 75-85.

[120] F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 61-62; J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s 50-51.

[121] W. Uruszczak, Statut Jana Łaskiego z 1506 r. 500 lat tradycji państwa prawa w Polsce, CPH 2007, z. 2, s. 9-17; J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 50-50; F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 77-85.

[122] F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 100-106; J. Bardach, Początki sejmu..., op. cit., s. 50-54; W. Uruszczak, Sejm walny w epoce Złotego Wieku [1493-1569], [w:] Społeczeństwo obywatelskie i jego reprezentacja [1493-1993], red. J. Bardach, W. Sudnik, Warszawa 1995, s. 48-61; W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych"..., op. cit., s. 11-24; W. Uruszczak, Statut Jana Łaskiego..., op. cit., s. 9-17.

[123] M. Bobrzyński, Sejmy polskie za Olbrachta i Aleksandra, [w:] idem, Szkice i studia historyczne, t. I, Kraków 1922, s. 194-196.

[124] F. Papée, O przywileju mielnickim dla senatu..., op. cit., s. 174-182.

[125] Statuta Alexandri Regis Petricoviae Sancita 1504, VC I, 1, s. 128-130; M. Bobrzyński, Sejmy polskie..., op. cit., s. 236-241.

[126] Statuta Alexandri Regis Petricoviae Sancita 1504, VC I, 1, s. 129-130.

[127] Wolę bliższego związku wyrażała jeszcze uchwała Rex Confoederationem Regnicolarum et incolarum Magni Ducatus Lithuaniae z 6 maja 1499 r. podjęta na zjeździe w Krakowie, który odbył się w następstwie sejmu w Piotrkowie, zwołanego na 24 lutego, który nie doszedł do skutku z powodu choroby króla Jana Olbrachta. Zob. VC I, 1, s. 92-93; F. Papée, Jan Olbracht..., op. cit.

[128] W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych"..., op. cit., s. 11-24.

[129] Ibidem, s. 14; O. Halecki, Dzieje unii jagiellońskiej..., op. cit., t. 2, s. 12-36.

[130] W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych"..., op. cit., s. 14.

[131] Ibidem, s. 11-24.

[132] Alexandri Regis Decreta in Comitiis Radomiensibus, VC I, 1, s. 138-143; W. Uruszczak, Monarchia Jagiellonów..., op. cit., s. 22-23.

[133] Quoniam iura communia et constitutiones publicae non unum, sed communem populum afficiunt, itaque in hc Radomiensi conventione cum universis Regni nostril praelatis, consiliariis, baronibus et nuntiiis terrarium, aequuum et rationabile censuimus, ac etiam statuimus, et deinceps futuris temporibus perpetuis, nihil novi constitui debeat per Nos et successsores Nostros sine communi Consiliarorum et Nuntiorum Terrestrium consensu, quod fieret in praejudicium gravamenque Reipublicae, et damnum atque incommodum cujuslibet privatum, et innovationemque juris communis et publicae libertatis. Zob. Konstytucja sejmu radomskiego z 1505 r. De non faciendis constitutionibus sine consensu Consiliariorum et Nuntiorum Terrestrium, VL I, s. 299; Alexandri Regis Decreta in Comitiis Radomiensibus, VC I, 1, s. 138; W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych"..., op. cit., s. 15-19; F. Papée, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 100-106.

[134] W. Uruszczak, The Nihil Novi Statute and the General Seym of Radom in 1505, [w:] Separation of Powers and Parliamentarism. The Past and the Present. Law, Doctrine, Practice. Five Hundred Years Anniversary of the Nihil novi Statute of 1505, red. W. Uruszczak, K. Baran, A. Karabowicz, Warszawa 2007, s. 42.

[135] Konstytucja Nihil novi, wprowadzająca zasadę udziału sejmu w tworzeniu prawa, oznaczała jednocześnie początek faktycznego rozdziału między prawodawstwem a działalnością wykonawczą. Zob. W. Uruszczak, "Sejm Walny wszystkich państw naszych"..., op. cit., s. 15; K. Grzybowski, Teoria reprezentacji w Polsce epoki Odrodzenia, Warszawa 1959, s. 174-222; J. Ekes, Proces kompozycji..., op. cit., s. 56-59.

[136] W. Uruszczak, Sejm walny koronny..., op. cit., s. 12-15.

[137] Pogląd ten, uznający sejm za najwyższy organ władzy, formułowany był powszechnie już wcześniej. Zob. S. Kutrzeba, Sejm Walny dawnej Rzeczpospolitej, Warszawa 1923, s. 99-109; J. Bardach, Sejm dawnej Rzeczypospolitej jako najwyższy organ reprezentacyjny, CPH 1983, z. 1, s. 135-147; A. Sucheni-Grabowska, Sejm w latach 1540-1587, [w:] Historia sejmu polskiego, t. 1: Do schyłku szlacheckiej Rzeczypospolitej, red. J. Michalski, Warszawa 1984, s. 118-124.

[138] K. Grzybowski, Teoria reprezentacji..., op. cit., s. 94-102.

[139] W. Uruszczak, Między partykularyzmem a unifikacją. Prawo polskie ziemskie w XV-XVI wieku, [w:] Partykularyzm a unifikacja prawa w Polsce [XV-XX wieku.], red. T. Maciejewski, Gdańsk 1994, s. 9-29.

[140] R. Frost, The Oxford History..., op. cit., s. 350-353.

[141] W. Uruszczak, Sejm w latach 1506-1540..., op. cit., s. 109.

[142] Ibidem, s. 110.

[143] C. Backvis, Wymóg jednomyślności a "wola ogółu", [w:] idem, Renesans i barok w Polsce. Studia o kulturze, wyb. i oprac. H. Dziechcińska, E.J. Głębicka, Warszawa 1993, s. 286.