(sprost.: Dz.U. 2001, Nr 28, poz. 319; zm.: Dz.U. 2006, Nr 200, poz. 1471; 2009, Nr 114, poz. 946)

Rozdział I. Rzeczpospolita

Rozdział II. Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela

Zasady ogólne

Wolności i prawa osobiste

Wolności i prawa polityczne

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne

Środki ochrony wolności i praw

Obowiązki

Rozdział III. Źródła prawa

Rozdział IV. Sejm i Senat

Wybory i kadencja

Posłowie i senatorowie

Organizacja i działanie

Referendum

Rozdział V. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej

Rozdział VI. Rada Ministrów i administracja rządowa

Rozdział VII. Samorząd terytorialny

Rozdział VIII. Sądy i Trybunały

Sądy

Trybunał Konstytucyjny

Trybunał Stanu

Rozdział IX. Organy kontroli państwowej i ochrony prawa

Najwyższa Izba Kontroli

Rzecznik Praw Obywatelskich

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji

Rozdział X. Finanse publiczne

Rozdział XI. Stany nadzwyczajne

Rozdział XII. Zmiana Konstytucji

Rozdział XIII. Przepisy przejściowe i końcowe

Art. 1. [Dobro wspólne]Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli.

Art. 2. [Zasada demokratycznego państwa prawa; zasada sprawiedliwości społecznej]Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.

Art. 3. [Zasada unitarności państwa]Rzeczpospolita Polska jest państwem jednolitym.

Art. 4. [Zasada zwierzchnictwa Narodu]

1. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu.

2. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.

Art. 5. [Zasada zrównoważonego rozwoju]Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.

Art. 6. [Zasada równego dostępu do dziedzictwa kulturowego]

1. Rzeczpospolita Polska stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju.

2. Rzeczpospolita Polska udziela pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w zachowaniu ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym.

Art. 7. [Zasada praworządności]Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.

Art. 8. [Zasada nadrzędności norm konstytucyjnych]

1. Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.

Art. 9. [Zasada przestrzegania prawa międzynarodowego]Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego.

Art. 10. [Zasada trójpodziału i równoważenia się władz]

1. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.

2. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i trybunały.

Art. 11. [Zasada pluralizmu politycznego]

1. Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolności i równości obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa.

2. Finansowanie partii politycznych jest jawne.

Art. 12. [Zasada wolności zrzeszania się]Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania związków zawodowych, organizacji społeczno-zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń oraz fundacji.

Art. 13. [Zakaz istnienia organizacji totalitarnych]Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

Art. 14. [Zasada wolności prasy i innych środków przekazu]Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność prasy i innych środków społecznego przekazu.

Art. 15. [Zasada decentralizacji władzy publicznej]

1. Ustrój terytorialny Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej.

2. Zasadniczy podział terytorialny państwa uwzględniający więzi społeczne, gospodarcze lub kulturowe i zapewniający jednostkom terytorialnym zdolność wykonywania zadań publicznych określa ustawa.

Art. 16. [Rola i uprawnienia samorządu terytorialnego]

1. Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową.

2. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.

Art. 17. [Prawo do tworzenia samorządów zawodowych]

1. W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.

2. W drodze ustawy można tworzyć również inne rodzaje samorządu. Samorządy te nie mogą naruszać wolności wykonywania zawodu ani ograniczać wolności podejmowania działalności gospodarczej.

Art. 18. [Zasada opieki państwa nad małżeństwem i rodziną]Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 19. [Zasada szczególnej troski o weteranów i inwalidów wojennych]Rzeczpospolita Polska specjalną opieką otacza weteranów walk o niepodległość, zwłaszcza inwalidów wojennych.

Art. 20. [Społeczna gospodarka rynkowa jako podstawa ustroju gospodarczego]Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 21. [Zasada ochrony własności i prawa dziedziczenia]

1. Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia.

2. Wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem.

Art. 22. [Dopuszczalność ograniczenia wolności działalności gospodarczej]Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny.

Art. 23. [Gospodarstwo rodzinne jako podstawa ustoju rolnego]Podstawą ustroju rolnego państwa jest gospodarstwo rodzinne. Zasada ta nie narusza postanowień art. 21 i art. 22.

Art. 24. [Zasada ochrony pracy]Praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej. Państwo sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy.

Art. 25. [Zasada równouprawnienia i autonomii kościołów i zwiazków wyznaniowych]

1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione.

2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym.

3. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.

4. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem Katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy.

5. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a innymi kościołami oraz związkami wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi przedstawicielami.

Art. 26. [Siły Zbrojne RP; zasada neutralności politycznej]

1. Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej służą ochronie niepodległości państwa i niepodzielności jego terytorium oraz zapewnieniu bezpieczeństwa i nienaruszalności jego granic.

2. Siły Zbrojne zachowują neutralność w sprawach politycznych oraz podlegają cywilnej i demokratycznej kontroli.

Art. 27. [Język urzędowy w RP; prawa mniejszości]W Rzeczypospolitej Polskiej językiem urzędowym jest język polski. Przepis ten nie narusza praw mniejszości narodowych wynikających z ratyfikowanych umów międzynarodowych.

Art. 28. [Symbole narodowe]

1. Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu.

2. Barwami Rzeczypospolitej Polskiej są kolory biały i czerwony.

3. Hymnem Rzeczypospolitej Polskiej jest Mazurek Dąbrowskiego.

4. Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej Polskiej podlegają ochronie prawnej.

5. Szczegóły dotyczące godła, barw i hymnu określa ustawa.

Art. 29. [Stolica RP]Stolicą Rzeczypospolitej Polskiej jest Warszawa.

Art. 30. [Zasada nienaruszalności i poszanowania godności człowieka]Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.

Art. 31. [Zasada poszanowania i ochrony wolności człowieka]

1. Wolność człowieka podlega ochronie prawnej.

2. Każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje.

3.1 Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Art. 32. [Równość wobec prawa; zakaz dyskryminacji jednostki]

1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

2. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.

Art. 33. [Zasada równouprawnienia płci]

1. Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym.

2. Kobieta i mężczyzna mają w szczególności równe prawo do kształcenia, zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę jednakowej wartości, do zabezpieczenia społecznego oraz do zajmowania stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych i odznaczeń.

Art. 34. [Nabycie obywatelstwa polskiego]

1. Obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Inne przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa.

2. Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie.

Art. 35. [Prawa mniejszości narodowych]

1. Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury.

2. Mniejszości narodowe i etniczne mają prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej.

Art. 36. [Prawo do opieki za granicą]Podczas pobytu za granicą obywatel polski ma prawo do opieki ze strony Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 37. [Prawo korzystania z praw i wolności konstytucyjnych]

1. Kto znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta z wolności i praw zapewnionych w Konstytucji.

2. Wyjątki od tej zasady, odnoszące się do cudzoziemców, określa ustawa.

Art. 38. [Prawo do ochrony życia]Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia.

Art. 39. [Wymóg zgody na eksperyment naukowy]Nikt nie może być poddany eksperymentom naukowym, w tym medycznym, bez dobrowolnie wyrażonej zgody.

Art. 40. [Zakaz stosowania tortur, zakaz poniżającego traktowania]Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych.

Art. 41. [Gwarancja nietykalności i wolności osobistej]

1. Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie.

2. Każdy pozbawiony wolności nie na podstawie wyroku sądowego ma prawo odwołania się do sądu w celu niezwłocznego ustalenia legalności tego pozbawienia. O pozbawieniu wolności powiadamia się niezwłocznie rodzinę lub osobę wskazaną przez pozbawionego wolności.

3. Każdy zatrzymany powinien być niezwłocznie i w sposób zrozumiały dla niego poinformowany o przyczynach zatrzymania. Powinien on być w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przekazany do dyspozycji sądu. Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania do dyspozycji sądu nie zostanie mu doręczone postanowienie sądu o tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami.

4. Każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny.

5. Każdy bezprawnie pozbawiony wolności ma prawo do odszkodowania.

Art. 42. [Zasada nieuchronności odpowiedzialności karnej; prawo do obrony; domniemanie niewinności]

1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego.

2. Każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu.

3. Każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu.

Art. 43. [Zasada nieprzedawniania zbrodni wojennych i przeciwko ludzkości]Zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości nie podlegają przedawnieniu.

Art. 44. [Zawieszenie biegu przedawnienia wobec przestępstw funkcjonariuszy publicznych]Bieg przedawnienia w stosunku do przestępstw, nie ściganych z przyczyn politycznych, popełnionych przez funkcjonariuszy publicznych lub na ich zlecenie, ulega zawieszeniu do czasu ustania tych przyczyn.

Art. 45. [Prawo do sądu bez nieuzasadnionej zwłoki; zasada jawności postępowania]

1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.

2. Wyłączenie jawności rozprawy może nastąpić ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny. Wyrok ogłaszany jest publicznie.

Art. 46. [Przepadek rzeczy]Przepadek rzeczy może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

Art. 47. [Zasada ochrony życia prywatnego]Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym.

Art. 48. [Prawo do wychowania dzieci; ograniczenie praw rodzicielskich]

1. Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania.

2. Ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

Art. 49. [Zasada wolności i ochrony tajemnicy komunikowania się]Zapewnia się wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się. Ich ograniczenie może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony.

Art. 50. [Nienaruszalność mieszkania]Zapewnia się nienaruszalność mieszkania. Przeszukanie mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony.

Art. 51. [Ochrona informacji o sobie]

1. Nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby.

2. Władze publiczne nie mogą pozyskiwać, gromadzić i udostępniać innych informacji o obywatelach niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym.

3. Każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych. Ograniczenie tego prawa może określić ustawa.

4. Każdy ma prawo do żądania sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą.

5. Zasady i tryb gromadzenia oraz udostępniania informacji określa ustawa.

Art. 52. [Wolność przemieszczania się]

1. Każdemu zapewnia się wolność poruszania się po terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz wyboru miejsca zamieszkania i pobytu.

2. Każdy może swobodnie opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

3. Wolności, o których mowa w ust. 1 i 2, mogą podlegać ograniczeniom określonym w ustawie.

4. Obywatela polskiego nie można wydalić z kraju ani zakazać mu powrotu do kraju.

5. Osoba, której pochodzenie polskie zostało stwierdzone zgodnie z ustawą, może osiedlić się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na stałe.

Art. 53. [Wolność sumienia i wyznania]

1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.

2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.

3. Rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami. Przepis art. 48 ust. 1 stosuje się odpowiednio.

4. Religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej może być przedmiotem nauczania w szkole, przy czym nie może być naruszona wolność sumienia i religii innych osób.

5. Wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób.

6. Nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych.

7. Nikt nie może być obowiązany przez organy władzy publicznej do ujawnienia swojego światopoglądu, przekonań religijnych lub wyznania.

Art. 54. [Wolność słowa; zakaz cenzury]

1. Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji.

2. Cenzura prewencyjna środków społecznego przekazu oraz koncesjonowanie prasy są zakazane. Ustawa może wprowadzić obowiązek uprzedniego uzyskania koncesji na prowadzenie stacji radiowej lub telewizyjnej.

Art. 55.2 [Zakaz ekstradycji obywatela polskiego; wyjątki]

1. Ekstradycja obywatela polskiego jest zakazana, z wyjątkiem przypadków określonych w ust. 2 i 3.

2. Ekstradycja obywatela polskiego może być dokonana na wniosek innego państwa lub sądowego organu międzynarodowego, jeżeli możliwość taka wynika z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej lub ustawy wykonującej akt prawa stanowionego przez organizację międzynarodową, której Rzeczpospolita Polska jest członkiem, pod warunkiem że czyn objęty wnioskiem o ekstradycję:

3. Nie wymaga spełnienia warunków określonych w ust. 2 pkt 1 i 2 ekstradycja mająca nastąpić na wniosek sądowego organu międzynarodowego powołanego na podstawie ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej, w związku z objętą jurysdykcją tego organu zbrodnią ludobójstwa, zbrodnią przeciwko ludzkości, zbrodnią wojenną lub zbrodnią agresji.

4. Ekstradycja jest zakazana, jeżeli dotyczy osoby podejrzanej o popełnienie bez użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych lub jej dokonanie będzie naruszać wolności i prawa człowieka i obywatela.

5. W sprawie dopuszczalności ekstradycji orzeka sąd.

Art. 56. [Prawo do azylu; status uchodźcy]

1. Cudzoziemcy mogą korzystać z prawa azylu w Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach określonych w ustawie.

2. Cudzoziemcowi, który w Rzeczypospolitej Polskiej poszukuje ochrony przed prześladowaniem, może być przyznany status uchodźcy zgodnie z wiążącymi Rzeczpospolitą Polską umowami międzynarodowymi.

Art. 57. [Wolność zgromadzeń]Każdemu zapewnia się wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich. Ograniczenie tej wolności może określać ustawa.

Art. 58. [Wolność zrzeszania się]

1. Każdemu zapewnia się wolność zrzeszania się.

2. Zakazane są zrzeszenia, których cel lub działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawą. O odmowie rejestracji lub zakazie działania takiego zrzeszenia orzeka sąd.

3. Ustawa określa rodzaje zrzeszeń podlegających sądowej rejestracji, tryb tej rejestracji oraz formy nadzoru nad tymi zrzeszeniami.

Art. 59. [Wolność zrzeszania się w zwiazkach zawodowych i organizacjach pracodawców]

1. Zapewnia się wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno-zawodowych rolników oraz w organizacjach pracodawców.

2. Związki zawodowe oraz pracodawcy i ich organizacje mają prawo do rokowań, w szczególności w celu rozwiązywania sporów zbiorowych, oraz do zawierania układów zbiorowych pracy i innych porozumień.

3. Związkom zawodowym przysługuje prawo do organizowania strajków pracowniczych i innych form protestu w granicach określonych w ustawie. Ze względu na dobro publiczne ustawa może ograniczyć prowadzenie strajku lub zakazać go w odniesieniu do określonych kategorii pracowników lub w określonych dziedzinach.

4. Zakres wolności zrzeszania się w związkach zawodowych i organizacjach pracodawców oraz innych wolności związkowych może podlegać tylko takim ograniczeniom ustawowym, jakie są dopuszczalne przez wiążące Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowe.

Art. 60. [Prawo równego dostępu do służby publicznej]Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach.

Art. 61. [Prawo obywateli do informacji o działalności organów władzy publicznej]

1. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa.

2. Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu.

3. Ograniczenie prawa, o którym mowa w ust. 1 i 2, może nastąpić wyłącznie ze względu na określone w ustawach ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa.

4. Tryb udzielania informacji, o których mowa w ust. 1 i 2, określają ustawy, a w odniesieniu do Sejmu i Senatu ich regulaminy.

Art. 62. [Prawo udziału w referendum; czynne prawo wyborcze]

1. Obywatel polski ma prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego, jeżeli najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat.

2. Prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania nie przysługuje osobom, które prawomocnym orzeczeniem sądowym są ubezwłasnowolnione lub pozbawione praw publicznych albo wyborczych.

Art. 63. [Prawo do składania petycji, wniosków i skarg]Każdy ma prawo składać petycje, wnioski i skargi w interesie publicznym, własnym lub innej osoby za jej zgodą do organów władzy publicznej oraz do organizacji i instytucji społecznych w związku z wykonywanymi przez nie zadaniami zleconymi z zakresu administracji publicznej. Tryb rozpatrywania petycji, wniosków i skarg określa ustawa.

Art. 64. [Prawo do własności, prawo dziedziczenia]

1. Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia.

2. Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej.

3. Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności.

Art. 65. [Wolność wyboru zawodu i miejsca pracy; zakaz zatrudniania dzieci]

1. Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa.

2. Obowiązek pracy może być nałożony tylko przez ustawę.

3. Stałe zatrudnianie dzieci do lat 16 jest zakazane. Formy i charakter dopuszczalnego zatrudniania określa ustawa.

4. Minimalną wysokość wynagrodzenia za pracę lub sposób ustalania tej wysokości określa ustawa.

5. Władze publiczne prowadzą politykę zmierzającą do pełnego, produktywnego zatrudnienia poprzez realizowanie programów zwalczania bezrobocia, w tym organizowanie i wspieranie poradnictwa i szkolenia zawodowego oraz robót publicznych i prac interwencyjnych.

Art. 66. [Prawo do bezpiecznych warunków pracy; prawo do urlopu]

1. Każdy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Sposób realizacji tego prawa oraz obowiązki pracodawcy określa ustawa.

2. Pracownik ma prawo do określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów; maksymalne normy czasu pracy określa ustawa.

Art. 67. [Prawo do zabezpieczenia społecznego w razie choroby pracownika]

1. Obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa.

2. Obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy określa ustawa.

Art. 68. [Prawo do ochrony zdrowia]

1. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia.

2. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa.

3. Władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku.

4. Władze publiczne są obowiązane do zwalczania chorób epidemicznych i zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska.

5. Władze publiczne popierają rozwój kultury fizycznej, zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży.

Art. 69. [Prawo osób niepełnosprawnych do pomocy państwa]Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej.

Art. 70. [Prawo do nauki; obowiązek szkolny]

1. Każdy ma prawo do nauki. Nauka do 18 roku życia jest obowiązkowa. Sposób wykonywania obowiązku szkolnego określa ustawa.

2. Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna. Ustawa może dopuścić świadczenie niektórych usług edukacyjnych przez publiczne szkoły wyższe za odpłatnością.

3. Rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne. Obywatele i instytucje mają prawo zakładania szkół podstawowych, ponadpodstawowych i wyższych oraz zakładów wychowawczych. Warunki zakładania i działalności szkół niepublicznych oraz udziału władz publicznych w ich finansowaniu, a także zasady nadzoru pedagogicznego nad szkołami i zakładami wychowawczymi, określa ustawa.

4. Władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów i studentów. Warunki udzielania pomocy określa ustawa.

5. Zapewnia się autonomię szkół wyższych na zasadach określonych w ustawie.

Art. 71. [Prawo rodziny do szczególnej pomocy państwa]

1. Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.

2. Matka przed i po urodzeniu dziecka ma prawo do szczególnej pomocy władz publicznych, której zakres określa ustawa.

Art. 72. [Ochrona praw dziecka; Rzecznik Praw Dziecka]

1. Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją.

2. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych.

3. W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka.

4. Ustawa określa kompetencje i sposób powoływania Rzecznika Praw Dziecka.

Art. 73. [Prawo do wolności twórczości artystycznej]Każdemu zapewnia się wolność twórczości artystycznej, badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników, wolność nauczania, a także wolność korzystania z dóbr kultury.

Art. 74. [Obowiązek ochrony środowiska; prawo do bezpieczeństwa ekologicznego]

1. Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom.

2. Ochrona środowiska jest obowiązkiem władz publicznych.

3. Każdy ma prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska.

4. Władze publiczne wspierają działania obywateli na rzecz ochrony i poprawy stanu środowiska.

Art. 75. [Pomoc w zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych obywateli]

1. Władze publiczne prowadzą politykę sprzyjającą zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych obywateli, w szczególności przeciwdziałają bezdomności, wspierają rozwój budownictwa socjalnego oraz popierają działania obywateli zmierzające do uzyskania własnego mieszkania.

2. Ochronę praw lokatorów określa ustawa.

Art. 76. [Ochrona przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi]Władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony określa ustawa.

Art. 77. [Prawo do odszkodowania za bezprawne działanie organów państwa]

1. Każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej.

2. Ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw.

Art. 78. [Prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji]Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa.

Art. 79. [Prawo do skargi konstytucyjnej]

1. Każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.

2. Przepis ust. 1 nie dotyczy praw określonych w art. 56.

Art. 80. [Prawo do pomocy Rzecznika Praw Obywatelskich]Każdy ma prawo wystąpienia, na zasadach określonych w ustawie, do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej.

Art. 81. [Podstawa dochodzenia praw]Praw określonych w art. 65 ust. 4 i 5, art. 66, art. 69, art. 71 i art. 74–76 można dochodzić w granicach określonych w ustawie.

Art. 82. [Obowiązek troski o wspólne dobro]Obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne.

Art. 83. [Obowiązek przestrzegania prawa]Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 84. [Obowiązki podatkowe]Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie.

Art. 85. [Obowiązek obrony RP; służba wojskowa]

1. Obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny.

2. Zakres obowiązku służby wojskowej określa ustawa.

3. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie.

Art. 86. [Obowiązek dbania o środowisko]Każdy jest obowiązany do dbałości o stan środowiska i ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie. Zasady tej odpowiedzialności określa ustawa.

Art. 87. [Katalog źródeł prawa RP]

1. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.

2. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są na obszarze działania organów, które je ustanowiły, akty prawa miejscowego.

Art. 88. [Ogłoszenie aktów normatywnych jako warunek ich wejścia w życie]

1. Warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie.

2. Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa ustawa.

3. Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie są ogłaszane w trybie wymaganym dla ustaw. Zasady ogłaszania innych umów międzynarodowych określa ustawa.

Art. 89. [Ustawowa zgoda na ratyfikację i wypowiedzenie umowy międzynarodowej]

1. Ratyfikacja przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej i jej wypowiedzenie wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, jeżeli umowa dotyczy:

2. O zamiarze przedłożenia Prezydentowi Rzeczypospolitej do ratyfikacji umów międzynarodowych, których ratyfikacja nie wymaga zgody wyrażonej w ustawie, Prezes Rady Ministrów zawiadamia Sejm.

3. Zasady oraz tryb zawierania, ratyfikowania i wypowiadania umów międzynarodowych określa ustawa.

Art. 90. [Procedura ratyfikacyjna]

1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach.

2. Ustawa wyrażająca zgodę na ratyfikację umowy międzynarodowej, o której mowa w ust. 1, jest uchwalana przez Sejm większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów oraz przez Senat większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.

3. Wyrażenie zgody na ratyfikację takiej umowy może być uchwalone w referendum ogólnokrajowym zgodnie z przepisem art. 125.

4. Uchwałę w sprawie wyboru trybu wyrażenia zgody na ratyfikację podejmuje Sejm bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Art. 91. [Pierwszeństwo ratyfikowanej umowy przed ustawami]

1. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy.

2. Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.

3. Jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami.

Art. 92. [Organy upoważnione do wydawania rozporządzeń]

1. Rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu.

2. Organ upoważniony do wydania rozporządzenia nie może przekazać swoich kompetencji, o których mowa w ust. 1, innemu organowi.

Art. 93. [Zarządzenia i uchwały; charakter aktów]

1.3 Uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów mają charakter wewnętrzny i obowiązują tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu te akty.

2. Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów.

3. Uchwały i zarządzenia podlegają kontroli co do ich zgodności z powszechnie obowiązującym prawem.

Art. 94. [Akty prawa miejscowego]Organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej, na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie, ustanawiają akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze działania tych organów. Zasady i tryb wydawania aktów prawa miejscowego określa ustawa.

Art. 95. [Organy władzy ustawodawczej]

1. Władzę ustawodawczą w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sejm i Senat.

2. Sejm sprawuje kontrolę nad działalnością Rady Ministrów w zakresie określonym przepisami Konstytucji i ustaw.

Art. 96. [Skład Sejmu; zasady wyborów]

1. Sejm składa się z 460 posłów.

2. Wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu tajnym.

Art. 97. [Skład Senatu; zasady wyborów]

1. Senat składa się ze 100 senatorów.

2. Wybory do Senatu są powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym.

Art. 98. [Kadencja parlamentu; skrócenie kadencji]

1. Sejm i Senat są wybierane na czteroletnie kadencje. Kadencje Sejmu i Senatu rozpoczynają się z dniem zebrania się Sejmu na pierwsze posiedzenie i trwają do dnia poprzedzającego dzień zebrania się Sejmu następnej kadencji.

2. Wybory do Sejmu i Senatu zarządza Prezydent Rzeczypospolitej nie później niż na 90 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu i Senatu, wyznaczając wybory na dzień wolny od pracy, przypadający w ciągu 30 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu i Senatu.

3. Sejm może skrócić swoją kadencję uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby posłów. Skrócenie kadencji Sejmu oznacza jednoczesne skrócenie kadencji Senatu. Przepis ust. 5 stosuje się odpowiednio.

4. Prezydent Rzeczypospolitej, po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu i Marszałka Senatu, może w przypadkach określonych w Konstytucji zarządzić skrócenie kadencji Sejmu. Wraz ze skróceniem kadencji Sejmu skrócona zostaje również kadencja Senatu.

5. Prezydent Rzeczypospolitej, zarządzając skrócenie kadencji Sejmu, zarządza jednocześnie wybory do Sejmu i Senatu i wyznacza ich datę na dzień przypadający nie później niż w ciągu 45 dni od dnia zarządzenia skrócenia kadencji Sejmu. Prezydent Rzeczypospolitej zwołuje pierwsze posiedzenie nowo wybranego Sejmu nie później niż na 15 dzień po dniu przeprowadzenia wyborów.

6. W razie skrócenia kadencji Sejmu stosuje się odpowiednio przepis ust. 1.

Art. 99. [Bierne prawo wyborcze]

1. Wybrany do Sejmu może być obywatel polski mający prawo wybierania, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 21 lat.

2. Wybrany do Senatu może być obywatel polski mający prawo wybierania, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 30 lat.

3.4 Wybraną do Sejmu lub do Senatu nie może być osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego.

Art. 100. [Zasady zgłaszania kandydatów do parlamentu]

1. Kandydatów na posłów i senatorów mogą zgłaszać partie polityczne oraz wyborcy.

2. Nie można kandydować równocześnie do Sejmu i Senatu.

3. Zasady i tryb zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki ważności wyborów określa ustawa.

Art. 101. [Organ stwierdzający ważność wyborów]

1. Ważność wyborów do Sejmu i Senatu stwierdza Sąd Najwyższy.

2. Wyborcy przysługuje prawo zgłoszenia do Sądu Najwyższego protestu przeciwko ważności wyborów na zasadach określonych w ustawie.

Art. 102. [Zakaz łączenia funkcji posła i senatora]Nie można być równocześnie posłem i senatorem.

Art. 103. [Zakaz łączenia mandatu posła z innymi funkcjami; zasada incompatibilitas]

1. Mandatu posła nie można łączyć z funkcją Prezesa Narodowego Banku Polskiego, Prezesa Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka i ich zastępców, członka Rady Polityki Pieniężnej, członka Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, ambasadora oraz z zatrudnieniem w Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu, Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej lub z zatrudnieniem w administracji rządowej. Zakaz ten nie dotyczy członków Rady Ministrów i sekretarzy stanu w administracji rządowej.

2. Sędzia, prokurator, urzędnik służby cywilnej, żołnierz pozostający w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariusz policji oraz funkcjonariusz służb ochrony państwa nie mogą sprawować mandatu poselskiego.

3. Inne przypadki zakazu łączenia mandatu poselskiego z funkcjami publicznymi oraz zakazu jego sprawowania może określić ustawa.

Art. 104. [Posłowie; rota ślubowania]

1. Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.

2. Przed rozpoczęciem sprawowania mandatu posłowie składają przed Sejmem następujące ślubowanie:

3. Odmowa złożenia ślubowania oznacza zrzeczenie się mandatu.

Art. 105. [Immunitet poselski]

1. Poseł nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za swoją działalność wchodzącą w zakres sprawowania mandatu poselskiego ani w czasie jego trwania, ani po jego wygaśnięciu. Za taką działalność poseł odpowiada wyłącznie przed Sejmem, a w przypadku naruszenia praw osób trzecich może być pociągnięty do odpowiedzialności sądowej tylko za zgodą Sejmu.

2. Od dnia ogłoszenia wyników wyborów do dnia wygaśnięcia mandatu poseł nie może być pociągnięty bez zgody Sejmu do odpowiedzialności karnej.

3. Postępowanie karne wszczęte wobec osoby przed dniem wyboru jej na posła ulega na żądanie Sejmu zawieszeniu do czasu wygaśnięcia mandatu. W takim przypadku ulega również zawieszeniu na ten czas bieg przedawnienia w postępowaniu karnym.

4. Poseł może wyrazić zgodę na pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej. W takim przypadku nie stosuje się przepisów ust. 2 i 3.

5. Poseł nie może być zatrzymany lub aresztowany bez zgody Sejmu, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

6. Szczegółowe zasady pociągania posłów do odpowiedzialności karnej oraz tryb postępowania określa ustawa.

Art. 106. [Regulacje prawne określające sposób sprawowania mandatu posła]Warunki niezbędne do skutecznego wypełniania obowiązków poselskich oraz ochronę praw wynikających ze sprawowania mandatu określa ustawa.

Art. 107. [Zakaz działalności gospodarczej; odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu]

1. W zakresie określonym ustawą poseł nie może prowadzić działalności gospodarczej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego ani nabywać tego majątku.

2. Za naruszenie zakazów, o których mowa w ust. 1, poseł, uchwałą Sejmu podjętą na wniosek Marszałka Sejmu, może być pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu, który orzeka w przedmiocie pozbawienia mandatu.

Art. 108. [Sprawowanie mandatu przez senatorów]Do senatorów stosuje się odpowiednio przepisy art. 103–107.

Art. 109. [Posiedzenia izb parlamentu]

1. Sejm i Senat obradują na posiedzeniach.

2. Pierwsze posiedzenia Sejmu i Senatu Prezydent Rzeczypospolitej zwołuje na dzień przypadający w ciągu 30 dni od dnia wyborów, z wyjątkiem przypadków określonych w art. 98 ust. 3 i 5.

Art. 110. [Organy wewnętrzne Sejmu]

1. Sejm wybiera ze swojego grona Marszałka Sejmu i wicemarszałków.

2. Marszałek Sejmu przewodniczy obradom Sejmu, strzeże praw Sejmu oraz reprezentuje Sejm na zewnątrz.

3. Sejm powołuje komisje stałe oraz może powoływać komisje nadzwyczajne.

Art. 111. [Komisja śledcza]

1. Sejm może powołać komisję śledczą do zbadania określonej sprawy.

2. Tryb działania komisji śledczej określa ustawa.

Art. 112. [Regulamin Sejmu]Organizację wewnętrzną i porządek prac Sejmu oraz tryb powoływania i działalności jego organów, jak też sposób wykonywania konstytucyjnych i ustawowych obowiązków organów państwowych wobec Sejmu określa regulamin Sejmu uchwalony przez Sejm.

Art. 113. [Zasada jawności posiedzeń]Posiedzenia Sejmu są jawne. Jeżeli wymaga tego dobro państwa, Sejm może bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów uchwalić tajność obrad.

Art. 114. [Zgromadzenie Narodowe]

1. W przypadkach określonych w Konstytucji Sejm i Senat, obradując wspólnie pod przewodnictwem Marszałka Sejmu lub w jego zastępstwie Marszałka Senatu, działają jako Zgromadzenie Narodowe.

2. Zgromadzenie Narodowe uchwala swój regulamin.

Art. 115. [Interpelacje, zapytania poselskie; obowiązek udzielenia odpowiedzi]

1. Prezes Rady Ministrów i pozostali członkowie Rady Ministrów mają obowiązek udzielenia odpowiedzi na interpelacje i zapytania poselskie w ciągu 21 dni.

2. Prezes Rady Ministrów i pozostali członkowie Rady Ministrów mają obowiązek udzielenia odpowiedzi w sprawach bieżących na każdym posiedzeniu Sejmu.

Art. 116. [Decyzja o stanie wojny i zawarciu pokoju]

1. Sejm decyduje w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej o stanie wojny i o zawarciu pokoju.

2. Sejm może podjąć uchwałę o stanie wojny jedynie w razie zbrojnej napaści na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji. Jeżeli Sejm nie może się zebrać na posiedzenie, o stanie wojny postanawia Prezydent Rzeczypospolitej.

Art. 117. [Zasady użycia sił zbrojnych poza granicami RP]Zasady użycia Sił Zbrojnych poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej określa ratyfikowana umowa międzynarodowa lub ustawa. Zasady pobytu obcych wojsk na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zasady przemieszczania się ich przez to terytorium określają ratyfikowane umowy międzynarodowe lub ustawy.

Art. 118. [Inicjatywa ustawodawcza; uprawnienia obywatelskie]

1. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, Prezydentowi Rzeczypospolitej i Radzie Ministrów.

2. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje również grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Tryb postępowania w tej sprawie określa ustawa.

3. Wnioskodawcy, przedkładając Sejmowi projekt ustawy, przedstawiają skutki finansowe jej wykonania.

Art. 119. [Procedura ustawodawcza]

1. Sejm rozpatruje projekt ustawy w trzech czytaniach.

2. Prawo wnoszenia poprawek do projektu ustawy w czasie rozpatrywania go przez Sejm przysługuje wnioskodawcy projektu, posłom i Radzie Ministrów.

3. Marszałek Sejmu może odmówić poddania pod głosowanie poprawki, która uprzednio nie była przedłożona komisji.

4. Wnioskodawca może wycofać projekt ustawy w toku postępowania ustawodawczego w Sejmie do czasu zakończenia drugiego czytania projektu.

Art. 120. [Tryb uchwalania ustaw]Sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, chyba że Konstytucja przewiduje inną większość. W tym samym trybie Sejm podejmuje uchwały, jeżeli ustawa lub uchwała Sejmu nie stanowi inaczej.

Art. 121. [Dalsza droga ustawodawcza w Senacie]

1. Ustawę uchwaloną przez Sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi.

2. Senat w ciągu 30 dni od dnia przekazania ustawy może ją przyjąć bez zmian, uchwalić poprawki albo uchwalić odrzucenie jej w całości. Jeżeli Senat w ciągu 30 dni od dnia przekazania ustawy nie podejmie stosownej uchwały, ustawę uznaje się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm.

3. Uchwałę Senatu odrzucającą ustawę albo poprawkę zaproponowaną w uchwale Senatu uważa się za przyjętą, jeżeli Sejm nie odrzuci jej bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Art. 122. [Podpis Prezydenta; odmowa podpisania ustawy]

1. Po zakończeniu postępowania określonego w art. 121 Marszałek Sejmu przedstawia uchwaloną ustawę do podpisu Prezydentowi Rzeczypospolitej.

2. Prezydent Rzeczypospolitej podpisuje ustawę w ciągu 21 dni od dnia przedstawienia i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

3. Przed podpisaniem ustawy Prezydent Rzeczypospolitej może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności ustawy z Konstytucją. Prezydent Rzeczypospolitej nie może odmówić podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za zgodną z Konstytucją.

4. Prezydent Rzeczypospolitej odmawia podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z Konstytucją. Jeżeli jednak niezgodność z Konstytucją dotyczy poszczególnych przepisów ustawy, a Trybunał Konstytucyjny nie orzeknie, że są one nierozerwalnie związane z całą ustawą, Prezydent Rzeczypospolitej, po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu, podpisuje ustawę z pominięciem przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją albo zwraca ustawę Sejmowi w celu usunięcia niezgodności.

5. Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie wystąpił z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego w trybie ust. 3, może z umotywowanym wnioskiem przekazać ustawę Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym uchwaleniu ustawy przez Sejm większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów Prezydent Rzeczypospolitej w ciągu 7 dni podpisuje ustawę i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W razie ponownego uchwalenia ustawy przez Sejm Prezydentowi Rzeczypospolitej nie przysługuje prawo wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego w trybie ust. 3.

6. Wystąpienie Prezydenta Rzeczypospolitej do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności ustawy z Konstytucją lub z wnioskiem do Sejmu o ponowne rozpatrzenie ustawy wstrzymuje bieg, określonego w ust. 2, terminu do podpisania ustawy.

Art. 123. [Pilny projekt; szybka ścieżka ustawodawcza]

1. Rada Ministrów może uznać uchwalony przez siebie projekt ustawy za pilny, z wyjątkiem projektów ustaw podatkowych, ustaw dotyczących wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej, Sejmu, Senatu oraz organów samorządu terytorialnego, ustaw regulujących ustrój i właściwość władz publicznych, a także kodeksów.

2. Regulamin Sejmu oraz regulamin Senatu określają odrębności w postępowaniu ustawodawczym w sprawie projektu pilnego.

3. W postępowaniu w sprawie ustawy, której projekt został uznany za pilny, termin jej rozpatrzenia przez Senat wynosi 14 dni, a termin podpisania ustawy przez Prezydenta Rzeczypospolitej wynosi 7 dni.

Art. 124. [Zasady działania Senatu]Do Senatu stosuje się odpowiednio przepisy art. 110, art. 112, art. 113 i art. 120.

Art. 125. [Referendum ogólnokrajowe; warunki zarządzenia referendum]

1. W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone referendum ogólnokrajowe.

2. Referendum ogólnokrajowe ma prawo zarządzić Sejm bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów lub Prezydent Rzeczypospolitej za zgodą Senatu wyrażoną bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.

3. Jeżeli w referendum ogólnokrajowym wzięło udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania, wynik referendum jest wiążący.

4. Ważność referendum ogólnokrajowego oraz referendum, o którym mowa w art. 235 ust. 6, stwierdza Sąd Najwyższy.

5. Zasady i tryb przeprowadzania referendum określa ustawa.

Art. 126. [Prezydent jako najwyższy przedstawiciel RP]

1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej.

2. Prezydent Rzeczypospolitej czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium.

3. Prezydent Rzeczypospolitej wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach.

Art. 127. [Wybór Prezydenta]

1. Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany przez Naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.

2. Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany na pięcioletnią kadencję i może być ponownie wybrany tylko raz.

3. Na Prezydenta Rzeczypospolitej może być wybrany obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 35 lat i korzysta z pełni praw wyborczych do Sejmu. Kandydata zgłasza co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.

4. Na Prezydenta Rzeczypospolitej wybrany zostaje kandydat, który otrzymał więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyska wymaganej większości, czternastego dnia po pierwszym głosowaniu przeprowadza się ponowne głosowanie.

5. W ponownym głosowaniu wyboru dokonuje się spośród dwóch kandydatów, którzy w pierwszym głosowaniu otrzymali kolejno największą liczbę głosów. Jeżeli którykolwiek z tych dwóch kandydatów wycofa zgodę na kandydowanie, utraci prawo wyborcze lub umrze, w jego miejsce do wyborów w ponownym głosowaniu dopuszcza się kandydata, który otrzymał kolejno największą liczbę głosów w pierwszym głosowaniu. W takim przypadku datę ponownego głosowania odracza się o dalszych 14 dni.

6. Na Prezydenta Rzeczypospolitej wybrany zostaje kandydat, który w ponownym głosowaniu otrzymał więcej głosów.

7. Zasady i tryb zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki ważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej określa ustawa.

Art. 128. [Kadencja Prezydenta]

1. Kadencja Prezydenta Rzeczypospolitej rozpoczyna się w dniu objęcia przez niego urzędu.

2. Wybory Prezydenta Rzeczypospolitej zarządza Marszałek Sejmu na dzień przypadający nie wcześniej niż na 100 dni i nie później niż na 75 dni przed upływem kadencji urzędującego Prezydenta Rzeczypospolitej, a w razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej – nie później niż w czternastym dniu po opróżnieniu urzędu, wyznaczając datę wyborów na dzień wolny od pracy przypadający w ciągu 60 dni od dnia zarządzenia wyborów.

Art. 129. [Ważność wyborów; protest wyborczy]

1. Ważność wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej stwierdza Sąd Najwyższy.

2. Wyborcy przysługuje prawo zgłoszenia do Sądu Najwyższego protestu przeciwko ważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej na zasadach określonych w ustawie.

3. W razie stwierdzenia nieważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej przeprowadza się nowe wybory, na zasadach przewidzianych w art. 128 ust. 2 dla przypadku opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej.

Art. 130. [Rota przysięgi; objęcie urzędu]Prezydent Rzeczypospolitej obejmuje urząd po złożeniu wobec Zgromadzenia Narodowego następującej przysięgi:

Art. 131. [Przeszkoda w sprawowaniu urzędu; przejęcie obowiązków przez Marszałka Sejmu]

1. Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie może przejściowo sprawować urzędu, zawiadamia o tym Marszałka Sejmu, który tymczasowo przejmuje obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej. Gdy Prezydent Rzeczypospolitej nie jest w stanie zawiadomić Marszałka Sejmu o niemożności sprawowania urzędu, wówczas o stwierdzeniu przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny na wniosek Marszałka Sejmu. W razie uznania przejściowej niemożności sprawowania urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Trybunał Konstytucyjny powierza Marszałkowi Sejmu tymczasowe wykonywanie obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej.

2. Marszałek Sejmu tymczasowo, do czasu wyboru nowego Prezydenta Rzeczypospolitej, wykonuje obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej w razie:

3. Jeżeli Marszałek Sejmu nie może wykonywać obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej, obowiązki te przejmuje Marszałek Senatu.

4. Osoba wykonująca obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej nie może postanowić o skróceniu kadencji Sejmu.

Art. 132. [Zakaz łączenia funkcji; zasada incompatibilitas]Prezydent Rzeczypospolitej nie może piastować żadnego innego urzędu ani pełnić żadnej funkcji publicznej, z wyjątkiem tych, które są związane ze sprawowanym urzędem.

Art. 133. [Uprawnienia Prezydenta w zakresie polityki zagranicznej]

1. Prezydent Rzeczypospolitej jako reprezentant państwa w stosunkach zewnętrznych:

2. Prezydent Rzeczypospolitej przed ratyfikowaniem umowy międzynarodowej może zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie jej zgodności z Konstytucją.

3. Prezydent Rzeczypospolitej w zakresie polityki zagranicznej współdziała z Prezesem Rady Ministrów i właściwym ministrem.

Art. 134. [Zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi RP]

1. Prezydent Rzeczypospolitej jest najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

2. W czasie pokoju Prezydent Rzeczypospolitej sprawuje zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej.

3. Prezydent Rzeczypospolitej mianuje Szefa Sztabu Generalnego i dowódców rodzajów Sił Zbrojnych na czas określony. Czas trwania kadencji, tryb i warunki odwołania przed jej upływem określa ustawa.

4. Na czas wojny Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych. W tym samym trybie może on Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych odwołać. Kompetencje Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasady jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej określa ustawa.

5. Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Ministra Obrony Narodowej, nadaje określone w ustawach stopnie wojskowe.

6. Kompetencje Prezydenta Rzeczypospolitej, związane ze zwierzchnictwem nad Siłami Zbrojnymi, szczegółowo określa ustawa.

Art. 135. [Rada Bezpieczeństwa Narodowego jako organ doradczy]Organem doradczym Prezydenta Rzeczypospolitej w zakresie wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa jest Rada Bezpieczeństwa Narodowego.

Art. 136. [Zarządzenie mobilizacji i użycia Sił Zbrojnych]W razie bezpośredniego, zewnętrznego zagrożenia państwa Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, zarządza powszechną lub częściową mobilizację i użycie Sił Zbrojnych do obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 137. [Nadawanie obywatelstwa polskiego]Prezydent Rzeczypospolitej nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego.

Art. 138. [Nadawanie orderów i odznaczeń]Prezydent Rzeczypospolitej nadaje ordery i odznaczenia.

Art. 139. [Prawo łaski]Prezydent Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. Prawa łaski nie stosuje się do osób skazanych przez Trybunał Stanu.

Art. 140. [Orędzie Prezydenta]Prezydent Rzeczypospolitej może zwracać się z orędziem do Sejmu, do Senatu lub do Zgromadzenia Narodowego. Orędzia nie czyni się przedmiotem debaty.

Art. 141. [Zwołanie Rady Gabinetowej]

1. W sprawach szczególnej wagi Prezydent Rzeczypospolitej może zwołać Radę Gabinetową. Radę Gabinetową tworzy Rada Ministrów obradująca pod przewodnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej.

2. Radzie Gabinetowej nie przysługują kompetencje Rady Ministrów.

Art. 142. [Akty prawne wydawane przez Prezydenta]

1. Prezydent Rzeczypospolitej wydaje rozporządzenia i zarządzenia na zasadach określonych w art. 92 i art. 93.

2. Prezydent Rzeczypospolitej wydaje postanowienia w zakresie realizacji pozostałych swoich kompetencji.

Art. 143. [Kancelaria Prezydenta jako organ pomocniczy]Organem pomocniczym Prezydenta Rzeczypospolitej jest Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej. Prezydent Rzeczypospolitej nadaje statut Kancelarii oraz powołuje i odwołuje Szefa Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej.

Art. 144. [Akty urzędowe Prezydenta]

1. Prezydent Rzeczypospolitej, korzystając ze swoich konstytucyjnych i ustawowych kompetencji, wydaje akty urzędowe.

2. Akty urzędowe Prezydenta Rzeczypospolitej wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem.

3. Przepis ust. 2 nie dotyczy:

Art. 145. [Odpowiedzialność Prezydenta przed Trybunałem Stanu]

1. Prezydent Rzeczypospolitej za naruszenie Konstytucji, ustawy lub za popełnienie przestępstwa może być pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu.

2. Postawienie Prezydenta Rzeczypospolitej w stan oskarżenia może nastąpić uchwałą Zgromadzenia Narodowego, podjętą większością co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego na wniosek co najmniej 140 członków Zgromadzenia Narodowego.

3. Z dniem podjęcia uchwały o postawieniu Prezydenta Rzeczypospolitej w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu sprawowanie urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej ulega zawieszeniu. Przepis art. 131 stosuje się odpowiednio.

Art. 146. [Kompetencje Rady Ministrów]

1. Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Do Rady Ministrów należą sprawy polityki państwa nie zastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego.

3. Rada Ministrów kieruje administracją rządową.

4. W zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach Rada Ministrów w szczególności:

Art. 147. [Skład i organy Rady Ministrów]

1. Rada Ministrów składa się z Prezesa Rady Ministrów i ministrów.

2. W skład Rady Ministrów mogą być powoływani wiceprezesi Rady Ministrów.

3. Prezes i wiceprezes Rady Ministrów mogą pełnić także funkcję ministra.

4. W skład Rady Ministrów mogą być ponadto powoływani przewodniczący określonych w ustawach komitetów.

Art. 148. [Kompetencje Prezesa Rady Ministrów]Prezes Rady Ministrów:

Art. 149. [Uprawnienia kierownicze ministrów]

1. Ministrowie kierują określonymi działami administracji rządowej lub wypełniają zadania wyznaczone im przez Prezesa Rady Ministrów. Zakres działania ministra kierującego działem administracji rządowej określają ustawy.

2. Minister kierujący działem administracji rządowej wydaje rozporządzenia. Rada Ministrów, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może uchylić rozporządzenie lub zarządzenie ministra.

3. Do przewodniczącego komitetu, o którym mowa w art. 147 ust. 4, stosuje się odpowiednio przepisy odnoszące się do ministra kierującego działem administracji rządowej.

Art. 150. [Zakaz działalności sprzecznej z obowiązkami publicznymi]Członek Rady Ministrów nie może prowadzić działalności sprzecznej z jego obowiązkami publicznymi.

Art. 151. [Rota przysięgi]Prezes Rady Ministrów, wiceprezesi Rady Ministrów i ministrowie składają wobec Prezydenta Rzeczypospolitej następującą przysięgę:

Art. 152. [Wojewoda jako przedstawiciel Rady Ministrów w terenie]

1. Przedstawicielem Rady Ministrów w województwie jest wojewoda.

2. Tryb powoływania i odwoływania oraz zakres działania wojewodów określa ustawa.

Art. 153. [Korpus służby cywilnej, zwierzchnictwo premiera]

1. W celu zapewnienia zawodowego, rzetelnego, bezstronnego i politycznie neutralnego wykonywania zadań państwa, w urzędach administracji rządowej działa korpus służby cywilnej.

2. Prezes Rady Ministrów jest zwierzchnikiem korpusu służby cywilnej.

Art. 154. [Procedura powołania Rady Ministrów; wotum zaufania]

1. Prezydent Rzeczypospolitej desygnuje Prezesa Rady Ministrów, który proponuje skład Rady Ministrów. Prezydent Rzeczypospolitej powołuje Prezesa Rady Ministrów wraz z pozostałymi członkami Rady Ministrów w ciągu 14 dni od dnia pierwszego posiedzenia Sejmu lub przyjęcia dymisji poprzedniej Rady Ministrów i odbiera przysięgę od członków nowo powołanej Rady Ministrów.

2. Prezes Rady Ministrów, w ciągu 14 dni od dnia powołania przez Prezydenta Rzeczypospolitej, przedstawia Sejmowi program działania Rady Ministrów z wnioskiem o udzielenie jej wotum zaufania. Wotum zaufania Sejm uchwala bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

3. W razie niepowołania Rady Ministrów w trybie ust. 1 lub nieudzielenia jej wotum zaufania w trybie ust. 2 Sejm w ciągu 14 dni od upływu terminów określonych w ust. 1 lub ust. 2 wybiera Prezesa Rady Ministrów oraz proponowanych przez niego członków Rady Ministrów bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Prezydent Rzeczypospolitej powołuje tak wybraną Radę Ministrów i odbiera przysięgę od jej członków.

Art. 155. [Tryb nadzwyczajny powołania Rady Ministrów; obligatoryjne skrócenie kadencji Sejmu]

1. W razie niepowołania Rady Ministrów w trybie art. 154 ust. 3 Prezydent Rzeczypospolitej w ciągu 14 dni powołuje Prezesa Rady Ministrów i na jego wniosek pozostałych członków Rady Ministrów oraz odbiera od nich przysięgę. Sejm w ciągu 14 dni od dnia powołania Rady Ministrów przez Prezydenta Rzeczypospolitej udziela jej wotum zaufania większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

2. W razie nieudzielenia Radzie Ministrów wotum zaufania w trybie określonym w ust. 1, Prezydent Rzeczypospolitej skraca kadencję Sejmu i zarządza wybory.

Art. 156. [Odpowiedzialność ministrów przed Trybunałem Stanu]

1. Członkowie Rady Ministrów ponoszą odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu za naruszenie Konstytucji lub ustaw, a także za przestępstwa popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem.

2. Uchwałę o pociągnięciu członka Rady Ministrów do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu Sejm podejmuje na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej lub co najmniej 115 posłów większością 3/5 ustawowej liczby posłów.

Art. 157. [Solidarna i indywidualna odpowiedzialność ministrów]

1. Członkowie Rady Ministrów ponoszą przed Sejmem solidarną odpowiedzialność za działalność Rady Ministrów.

2. Członkowie Rady Ministrów ponoszą przed Sejmem również odpowiedzialność indywidualną za sprawy należące do ich kompetencji lub powierzone im przez Prezesa Rady Ministrów.

Art. 158. [Wotum nieufności dla Rady Ministrów]

1. Sejm wyraża Radzie Ministrów wotum nieufności większością ustawowej liczby posłów na wniosek zgłoszony przez co najmniej 46 posłów i wskazujący imiennie kandydata na Prezesa Rady Ministrów. Jeżeli uchwała została przyjęta przez Sejm, Prezydent Rzeczypospolitej przyjmuje dymisję Rady Ministrów i powołuje wybranego przez Sejm nowego Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek pozostałych członków Rady Ministrów oraz odbiera od nich przysięgę.

2. Wniosek o podjęcie uchwały, o której mowa w ust. 1, może być poddany pod głosowanie nie wcześniej niż po upływie 7 dni od dnia jego zgłoszenia. Powtórny wniosek może być zgłoszony nie wcześniej niż po upływie 3 miesięcy od dnia zgłoszenia poprzedniego wniosku. Powtórny wniosek może być zgłoszony przed upływem 3 miesięcy, jeżeli wystąpi z nim co najmniej 115 posłów.

Art. 159. [Wniosek o wotum nieufności dla ministra]

1. Sejm może wyrazić ministrowi wotum nieufności. Wniosek o wyrażenie wotum nieufności może być zgłoszony przez co najmniej 69 posłów. Przepis art. 158 ust. 2 stosuje się odpowiednio.

2. Prezydent Rzeczypospolitej odwołuje ministra, któremu Sejm wyraził wotum nieufności większością głosów ustawowej liczby posłów.

Art. 160. [Udzielenie wotum zaufania Radzie Ministrów]Prezes Rady Ministrów może zwrócić się do Sejmu o wyrażenie Radzie Ministrów wotum zaufania. Udzielenie wotum zaufania Radzie Ministrów następuje większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Art. 161. [Zmiany w składzie Rady Ministrów]Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, dokonuje zmian w składzie Rady Ministrów.

Art. 162. [Dymisja Rady Ministrów]

1. Prezes Rady Ministrów składa dymisję Rady Ministrów na pierwszym posiedzeniu nowo wybranego Sejmu.

2. Prezes Rady Ministrów składa dymisję Rady Ministrów również w razie:

3. Prezydent Rzeczypospolitej, przyjmując dymisję Rady Ministrów, powierza jej dalsze sprawowanie obowiązków do czasu powołania nowej Rady Ministrów.

4. Prezydent Rzeczypospolitej, w przypadku określonym w ust. 2 pkt 3, może odmówić przyjęcia dymisji Rady Ministrów.

Art. 163. [Samorząd terytorialny; zadania]Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych.

Art. 164. [Gmina jako podstawowa jednostka samorządu]

1. Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina.

2. Inne jednostki samorządu regionalnego albo lokalnego i regionalnego określa ustawa.

3. Gmina wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego nie zastrzeżone dla innych jednostek samorządu terytorialnego.

Art. 165. [Podmiotowość prawna jednostek samorządu terytorialnego]

1. Jednostki samorządu terytorialnego mają osobowość prawną. Przysługują im prawo własności i inne prawa majątkowe.

2. Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej.

Art. 166. [Zadania własne i zlecone samorządu]

1. Zadania publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej są wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego jako zadania własne.

2. Jeżeli wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa, ustawa może zlecić jednostkom samorządu terytorialnego wykonywanie innych zadań publicznych. Ustawa określa tryb przekazywania i sposób wykonywania zadań zleconych.

3. Spory kompetencyjne między organami samorządu terytorialnego i administracji rządowej rozstrzygają sądy administracyjne.

Art. 167. [Dochody jednostek samorządu terytorialnego; udział w dochodach publicznych]

1. Jednostkom samorządu terytorialnego zapewnia się udział w dochodach publicznych odpowiednio do przypadających im zadań.

2. Dochodami jednostek samorządu terytorialnego są ich dochody własne oraz subwencje ogólne i dotacje celowe z budżetu państwa.

3. Źródła dochodów jednostek samorządu terytorialnego są określone w ustawie.

4. Zmiany w zakresie zadań i kompetencji jednostek samorządu terytorialnego następują wraz z odpowiednimi zmianami w podziale dochodów publicznych.

Art. 168. [Podatki i opłaty lokalne]Jednostki samorządu terytorialnego mają prawo ustalania wysokości podatków i opłat lokalnych w zakresie określonym w ustawie.

Art. 169. [Organy stanowiące i wykonawcze]

1. Jednostki samorządu terytorialnego wykonują swoje zadania za pośrednictwem organów stanowiących i wykonawczych.

2. Wybory do organów stanowiących są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Zasady i tryb zgłaszania kandydatów i przeprowadzania wyborów oraz warunki ważności wyborów określa ustawa.

3. Zasady i tryb wyborów oraz odwoływania organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego określa ustawa.

4. Ustrój wewnętrzny jednostek samorządu terytorialnego określają, w granicach ustaw, ich organy stanowiące.

Art. 170. [Referendum lokalne]Członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego. Zasady i tryb przeprowadzania referendum lokalnego określa ustawa.

Art. 171. [Nadzór nad działalnością samorządu terytorialnego]

1. Działalność samorządu terytorialnego podlega nadzorowi z punktu widzenia legalności.

2. Organami nadzoru nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego są Prezes Rady Ministrów i wojewodowie, a w zakresie spraw finansowych regionalne izby obrachunkowe.

3. Sejm, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może rozwiązać organ stanowiący samorządu terytorialnego, jeżeli organ ten rażąco narusza Konstytucję lub ustawy.

Art. 172. [Prawo zrzeszania się; zrzeszenia międzynarodowe, regionalne]

1. Jednostki samorządu terytorialnego mają prawo zrzeszania się.

2. Jednostka samorządu terytorialnego ma prawo przystępowania do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych oraz współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.

3. Zasady, na jakich jednostki samorządu terytorialnego mogą korzystać z praw, o których mowa w ust. 1 i 2, określa ustawa.

Art. 173. [Zasada niezależności władzy sądowniczej]Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz.

Art. 174. [Wyrokowanie w imieniu RP]Sądy i Trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 175. [Struktura sądownictwa]

1. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.

2. Sąd wyjątkowy lub tryb doraźny może być ustanowiony tylko na czas wojny.

Art. 176. [Wieloinstancyjność postępowania sądowego]

1. Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne.

2. Ustrój i właściwość sądów oraz postępowanie przed sądami określają ustawy.

Art. 177. [Właściwość sądów powszechnych]Sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów.

Art. 178. [Zasada niezawisłości sędziowskiej]

1. Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.

2. Sędziom zapewnia się warunki pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków.

3. Sędzia nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Art. 179. [Powołanie sędziego]Sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony.

Art. 180. [Nieusuwalność sędziów; przejście w stan spoczynku]

1. Sędziowie są nieusuwalni.

2. Złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie.

3. Sędzia może być przeniesiony w stan spoczynku na skutek uniemożliwiających mu sprawowanie jego urzędu choroby lub utraty sił. Tryb postępowania oraz sposób odwołania się do sądu określa ustawa.

4. Ustawa określa granicę wieku, po osiągnięciu której sędziowie przechodzą w stan spoczynku.

5. W razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądowych wolno sędziego przenosić do innego sądu lub w stan spoczynku z pozostawieniem mu pełnego uposażenia.

Art. 181. [Immunitet sędziowski]Sędzia nie może być, bez uprzedniej zgody sądu określonego w ustawie, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Sędzia nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się prezesa właściwego miejscowo sądu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Art. 182. [Czynnik społeczny w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości]Udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości określa ustawa.

Art. 183. [Nadzór nad działalnością sądów]

1. Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania.

2. Sąd Najwyższy wykonuje także inne czynności określone w Konstytucji i ustawach.

3. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej na sześcioletnią kadencję spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego.

Art. 184. [Naczelny Sąd Administracyjny; uprawnienia kontrolne]Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta obejmuje również orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej.

Art. 185. [Wybór i kadencja Prezesa NSA]Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej na sześcioletnią kadencję spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Art. 186. [Krajowa Rada Sądownictwa]

1. Krajowa Rada Sądownictwa stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

2. Krajowa Rada Sądownictwa może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności z Konstytucją aktów normatywnych w zakresie, w jakim dotyczą one niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Art. 187. [Skład Krajowej Rady Sądownictwa]

1. Krajowa Rada Sądownictwa składa się z:

2. Krajowa Rada Sądownictwa wybiera spośród swoich członków przewodniczącego i dwóch wiceprzewodniczących.

3. Kadencja wybranych członków Krajowej Rady Sądownictwa trwa cztery lata.

4. Ustrój, zakres działania i tryb pracy Krajowej Rady Sądownictwa oraz sposób wyboru jej członków określa ustawa.

Art. 188. [Trybunał Konstytucyjny; właściwość rzeczowa]Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

Art. 189. [Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy organami państwa]Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa.

Art. 190. [Powszechność i ostateczność orzeczeń TK; ogłaszanie i wejście w życie]

1. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.

2. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.

3. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny – dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów.

4. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

5. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zapadają większością głosów.

Art. 191. [Legitymacja podmiotowa do występowania do TK]

1. Z wnioskiem w sprawach, o których mowa w art. 188, do Trybunału Konstytucyjnego wystąpić mogą:

2. Podmioty, o których mowa w ust. 1 pkt 3–5, mogą wystąpić z takim wnioskiem, jeżeli akt normatywny dotyczy spraw objętych ich zakresem działania.

Art. 192. [Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych; podmioty uprawnione]Z wnioskiem w sprawach, o których mowa w art. 189, do Trybunału Konstytucyjnego wystąpić mogą: Prezydent Rzeczypospolitej, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego i Prezes Najwyższej Izby Kontroli.

Art. 193. [Pytanie prawne]Każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem.

Art. 194. [Skład TK]

1. Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Ponowny wybór do składu Trybunału jest niedopuszczalny.

2. Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Art. 195. [Zasada niezawisłości sędziów TK]

1. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji.

2. Sędziom Trybunału Konstytucyjnego zapewnia się warunki pracy i wynagrodzenie odpowiadające godności urzędu oraz zakresowi ich obowiązków.

3. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w okresie zajmowania stanowiska nie mogą należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

Art. 196. [Immunitet sędziowski]Sędzia Trybunału Konstytucyjnego nie może być, bez uprzedniej zgody Trybunału Konstytucyjnego, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Sędzia nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Art. 197. [Normy regulujące organizację i tryb postępowania przed TK]Organizację Trybunału Konstytucyjnego oraz tryb postępowania przed Trybunałem określa ustawa.

Art. 198. [Odpowiedzialność konstytucyjna przed Trybunałem Stanu; zakres podmiotowy]

1. Za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania, odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą: Prezydent Rzeczypospolitej, Prezes Rady Ministrów oraz członkowie Rady Ministrów, Prezes Narodowego Banku Polskiego, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, osoby, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem, oraz Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych.

2. Odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą również posłowie i senatorowie w zakresie określonym w art. 107.

3. Rodzaje kar orzekanych przez Trybunał Stanu określa ustawa.

Art. 199. [Skład TS; niezawisłość sędziowska]

1. Trybunał Stanu składa się z przewodniczącego, 2 zastępców przewodniczącego i 16 członków wybieranych przez Sejm spoza grona posłów i senatorów na czas kadencji Sejmu. Zastępcy przewodniczącego Trybunału oraz co najmniej połowa członków Trybunału Stanu powinni mieć kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego.

2. Przewodniczącym Trybunału Stanu jest Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego.

3. Członkowie Trybunału Stanu w sprawowaniu funkcji sędziego Trybunału Stanu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.

Art. 200. [Immunitet sędziowski]Członek Trybunału Stanu nie może być bez uprzedniej zgody Trybunału Stanu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Członek Trybunału Stanu nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się przewodniczącego Trybunału Stanu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Uwagi wstępne

Konstytucja jako ustawa zasadnicza

Rzeczpospolita – zasady konstytucyjnego ustroju państwa

Konstytucyjny status jednostki

Źródła prawa

Parlament

Prezydent

Rada Ministrów i administracja publiczna

Samorząd terytorialny

Władza sądownicza

Stany nadzwyczajne

Polska w Unii Europejskiej

Obecna Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej została uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe (tzn. Sejm i Senat połączone w jeden organ) w dniu 2 kwietnia 1997 r., znalazła zatwierdzenie w referendum ogólnonarodowym w dniu 25 maja 1997 r. i – po podpisaniu przez Prezydenta RP – weszła w życie z dniem 17 października 1997 r.

Stanowiła ona siódmy akt konstytucyjny dwudziestowiecznej Polski: w okresie międzywojennym obowiązywała najpierw tzw. Mała Konstytucja z 1919 r., a potem dwie konstytucje pełne: Marcowa z 1921 r. i Kwietniowa z 1935 r. Po drugiej wojnie światowej uchwalono najpierw tzw. Małą Konstytucję z 1947 r., która – w 1952 r. – została zastąpiona Konstytucją PRL, istniejącą w polskim porządku prawnym przez następne 40 lat. Przełom 1989 r. znalazł najpierw wyraz w dwóch obszernych nowelizacjach Konstytucji z 1952 r. (określanych czasem jako nowele kwietniowa i grudniowa), a w 1992 r. uchwalono kolejną Małą Konstytucję (ustawa konstytucyjna z 17.10.1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą RP oraz o samorządzie terytorialnym). Utrzymała ona w mocy część przepisów Konstytucji z 1952 r., co wprowadziło bardzo złożoną sytuację współistnienia unormowań konstytucyjnych przyjętych w różnych okresach historycznych i wyrażających odmienne wizje ustrojowe.

Potrzebę opracowania nowej Konstytucji RP uświadomiono sobie już jesienią 1989 r., gdy stało się oczywiste, że proces transformacji ustrojowej nabiera pełnego charakteru. Obie izby parlamentu (wybrane – przypomnijmy – w czerwcu 1989 r.) powołały swoje Komisje Konstytucyjne, a pierwotnym zamiarem było uchwalenie nowej konstytucji w dniu 3 maja 1991 r., w symbolicznym związku z 200-leciem tzw. Konstytucji 3 Maja. Spory polityczne przekreśliły jednak to zamierzenie i dla uporządkowania prac konstytucyjnych unormowano ich tryb w specjalnej ustawie konstytucyjnej z 23 kwietnia 1992 r. o trybie przygotowania i uchwalenia Konstytucji RP.

Ustawa ta przewidywała, że ostateczny projekt nowej konstytucji zostanie opracowany przez Komisję Konstytucyjną Zgromadzenia Narodowego, złożoną z 46 posłów i 10 senatorów i obradującą z udziałem przedstawicieli innych konstytucyjnych organów państwa (Prezydenta, Rady Ministrów i Trybunału Konstytucyjnego), organizacji społecznych oraz kościołów i związków wyznaniowych. Komisja Konstytucyjna miała pracować w oparciu o wstępne projekty, które mogły być zgłaszane przez Prezydenta RP oraz przez grupy 56 parlamentarzystów; w 1994 r. przyznano też to prawo grupom co najmniej 500 000 wyborców (inicjatywa ludowa). Ostatecznie Komisja Konstytucyjna pracowała nad 7 projektami, wniesionymi przez: Komisję Konstytucyjną Senatu I kadencji (projekt sygnowała grupa 56 posłów i senatorów), Polskie Stronnictwo Ludowe i Unię Pracy, Konfederację Polski Niepodległej, Unie Wolności, Sojusz Lewicy Demokratycznej, prezydenta Lecha Wałęsę, NSZZ Solidarność i ugrupowania centroprawicowe (tzw. projekt obywatelski wniesiony w drodze inicjatywy ludowej). Prace Komisji Konstytucyjnej ZN toczyły się w 6 stałych podkomisjach, przygotowujących poszczególne fragmenty konstytucji, brała też w nich udział duża grupa ekspertów. W styczniu 1997 r. – po blisko 100 posiedzeniach – Komisja Konstytucyjna przyjęła finalny projekt konstytucji. Po dwóch miesiącach ożywionych konsultacji politycznych, projekt (w nieco zmienionej wersji) uchwaliło Zgromadzenie Narodowe. Następnie swoje poprawki zgłosił prezydent, a Zgromadzenie rozpatrzyło je i – w dniu 2 kwietnia 1997 r. – dokonało ostatecznego uchwalenia Konstytucji. Jak już wspomniano, kolejnym etapem postępowania było poddanie Konstytucji pod referendum ogólnonarodowe: przy skromnej frekwencji (42,86% uprawnionych) Konstytucja została zaakceptowana, choć skąpą większością głosów (6 398 641 głosów „za”, wobec 5 570 493 głosów „przeciw”).

Należy przypomnieć, że pracom konstytucyjnym towarzyszyły ostre spory polityczne. Ponieważ w parlamencie – wybranym jesienią 1993 r. – zdecydowaną większość miały ugrupowania lewicowe (SLD, PSL i UP), tworzące – wraz z Unią Wolności – tzw. koalicję konstytucyjną, opozycja prawicowa koncentrowała się raczej na kampanii referendalnej, nawołując do odrzucenia projektu konstytucji, przedstawionego przez Komisję Konstytucyjną ZN. Stąd konieczne stały się różnego rodzaju rewizje tego projektu już w trakcie prac Zgromadzenia, m.in. wychodzące naprzeciw niektórym propozycjom zgłaszanym ze strony Kościoła. Utrudniło to nadanie konstytucji w pełni jednolitego charakteru, ale umożliwiło jej przyjęcie przez Naród i ułatwiło późniejszy proces jej stosowania. W latach następnych Konstytucja funkcjonowała w zmieniających się warunkach politycznych (przypomnijmy, że jesienne wybory parlamentarne w 1997 r. wygrały ugrupowania centroprawicowe, większość sejmową uformowała koalicja SLD-UP-PSL, w wyborach w 2005 r. najsilniejszą partią okazał się PiS, a w wyborach 2007 – PO. Czterokrotnie dokonał więc proces alternacji politycznej. Trzykrotnie doszło więc do alternacji lewicy i prawicy (a przypomnijmy, że podobny efekt przyniosły wybory prezydenckie w 2005 r.). Trzykrotnie (2000, 2003 i 2007) doszło też do rozpadu większości sejmowej i pojawienia się rządu mniejszościowego; podobna sytuacja utrzymywała się przez kilka pierwszych miesięcy V kadencji Sejmu. Tylko jednak raz – w 2007 r. – doprowadziło to niemal natychmiast o przedterminowych wyborów parlamentarnych. To, że za każdym razem proces zmiany władzy i jej sprawowania przebiegał w sposób prawnie uporządkowany dowodzi, że Konstytucja z 1997 r. okazała się dokumentem zdolnym do kształtowania demokratycznych ram procesu rządzenia i w tym sensie zyskała aprobatę wszystkich ważniejszych uczestników życia politycznego. Na jej podstawie możliwe stało się też sfinalizowanie procesu integracji Polski ze światem zachodnim, tak więc wejście najpierw do NATO (1999), a potem do Unii Europejskiej (2004).

Konstytucja okazała się też dokumentem stabilnym: choć stale dyskutuje się nad różnego rodzaju jej zmianami – tekst (podbudowany bogatym już orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego) uległ dotąd zmianie tylko dwa razy:

–   ustawą z 8.9.2006 r., która nadała nową treść art. 55 (ekstradycja), dostosowując go do – obowiązującej w Unii Europejskiej – procedury europejskiego nakazu aresztowania,

–   ustawą z 7.5.2009 r., która dodała ust. 3 do art. 99, przewidując utratę biernego prawa wyborczego do Sejmu i Senatu (więc także – utratę aktualnie pełnionego mandatu) przez osobę skazaną prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego (przepis ten nabrał mocy prawnej od kadencji parlamentu rozpoczętej się w 2011 roku).

Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. składa się z 243 artykułów, poprzedzonych obszernym Wstępem (zwanym niekiedy preambułą) i ujętych w trzynastu rozdziałach, określających najpierw podstawowe zasady ustroju (rozdział I, zatytułowany „Rzeczpospolita”), podstawowe prawa, wolności i obowiązki jednostki (rozdział II) oraz system źródeł prawa (rozdział III). Następnie, normowane są zasady powoływania i funkcjonowania oraz kompetencje najważniejszych organów państwa (tzw. organów konstytucyjnych): Sejmu i Senatu (rozdział IV), Prezydenta RP (rozdział V), Rady Ministrów i administracji rządowej (rozdział VI), samorządu terytorialnego (rozdział VII), sądów i trybunałów (rozdział VIII) oraz organów kontroli państwowej i ochrony prawa (rozdział IX, dotyczący NIK, RPO oraz KRRiT). Ostatnia grupa przepisów konstytucyjnych dotyczy materii o specyficznym charakterze: finansów publicznych (rozdział X), stanów nadzwyczajnych (rozdział XI) oraz zmiany konstytucji (rozdział XII), a zamknięte teksty stanowią przepisy przejściowe i końcowe (rozdział XIII).

Konstytucja jest aktem obszernym, zarówno w porównaniu do swych polskich poprzedniczek, jak i do innych ustaw zasadniczych współczesnego świata. Należy zauważyć, że rozrost zakresu regulacji konstytucyjnej jest jednym z typowych elementów współczesnego konstytucjonalizmu i wynika z rosnącej roli prawnej tego aktu. Konstytucja stanowi bowiem nie tylko istotny dokument polityczny, ale jest też aktem prawnym, tzn. ustanawia – w sposób bezwzględnie wiążący – prawa, obowiązki i zadania wszystkich adresatów jej norm. Dotyczy to w szczególności organów władzy publicznej, które w swej działalności mają obowiązek realizowania przepisów konstytucji, tzn. nie tylko nie mogą podejmować działań sprzecznych z konstytucją, ale powinny podejmować działania służące możliwie najpełniejszemu urzeczywistnianiu jej postanowień. Stąd konstytucję określa się jako najwyższy akt prawa stanowionego: ustawę zasadniczą (art. 8 ust. 1) i wymaga, aby wszystkie inne unormowania prawne były jej podporządkowane. Przepisy konstytucji stosuje się bezpośrednio (art. 8 ust. 2), co m.in. oznacza, że każdy może żądać, by znajdowały one zastosowanie przy rozstrzyganiu sporów prawnych go dotyczących.

Tym samym unormowanie określonych materii wprost w konstytucji ma znaczenie gwarancyjne, bo oznacza, że wszystkie organy władzy publicznej muszą tych unormowań przestrzegać, w szczególności nie mogą one ulec zmianie w drodze uchwalania przez parlament ustaw zwykłych. Jedną z cech charakteryzujących konstytucję jako ustawę zasadniczą jest szczególny tryb jej zmiany, co politycznie oznacza zwykle konieczność uzyskania aprobaty także części ugrupowań opozycyjnych dla dokonania takiej zmiany. Konstytucja z 1997 r. może być zmieniona tylko w drodze szczególnej ustawy uchwalonej najpierw – większością dwóch trzecich głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów – przez Sejm, a potem – bezwzględną większością głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów – przez Senat (art. 235 ust. 4). Obowiązują szczególne, dłuższe terminy rozdzielające poszczególne etapy procedury parlamentarnej, co ma chronić przed nieprzemyślanym pośpiechem przy nowelizowaniu konstytucji. Jeżeli natomiast zmiany dotyczą przepisów zawartych w rozdziale I („Rzeczpospolita”), II („Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”) lub XII („Zmiana konstytucji”), to – już po ich uchwaleniu przez parlament – prezydent, Senat lub grupa co najmniej 92 posłów mogą zażądać, by zmiany te zostały poddane referendum zatwierdzającemu (art. 235 ust. 6). Dokonywanie zmian konstytucji nie jest możliwe w czasie obowiązywania jednego ze stanów nadzwyczajnych (art. 228 ust. 6).

Jednym z najważniejszych środków ochrony nadrzędności konstytucji jest ustanowienie szczególnych procedur sądowych dla rozpoznawania zarzutów naruszenia jej postanowień. W Polsce podstawową rolę odgrywają w tym zakresie Trybunał Konstytucyjny (właściwy przede wszystkim do badania zgodności z konstytucją ustaw i innych aktów normatywnych – art. 188 i art. 193) oraz Trybunał Stanu (właściwy m.in. do orzekania o naruszeniach konstytucji przez osoby zajmujące najwyższe stanowiska w łonie władzy wykonawczej – art. 145 i art. 156).

Konstytucja z 1997 r., jak większość aktów tego typu, formułuje najpierw pewne podstawowe zasady i wartości, których realizacji mają służyć dalsze, bardziej szczegółowe postanowienia. Gdy chodzi o wartości, to najważniejsze z nich wymienione są we „Wstępie”, łączącym cechy deklaracji aksjologicznej i dokumentu prawnego. Zawiera on treści o różnym charakterze. Niektóre sformułowania odnoszą się do polskiej historii i tradycji, w tym kontekście widzieć należy odwołanie się do Boga, a także nawiązanie do okresu I i II Rzeczypospolitej, z pominięciem czasów PRL. Inne określają cele i nadzieje związane z przyjmowaną Konstytucją (zagwarantowanie praw obywatelskich, rzetelność i sprawność działania instytucji publicznych), podstawy aksjologiczne jej unormowań (poszanowanie wolności i sprawiedliwości, współdziałanie władz, dialog społeczny, zasada subsydiarności), związki z prawem natury (nawiązanie do przyrodzonej godności człowieka), a także wskazują rolę konstytucji jako najwyższej (zasadniczej) ustawy państwa.

Określenie zasad konstytucyjnego ustroju państwa można odnaleźć przede wszystkim w rozdziale I, złożonym zresztą także z przepisów o znacznie szczegółowszym charakterze. Wskazać można sześć najważniejszych zasad:

A. Zasada suwerenności Narodu – jak wskazuje art. 4 ust. 1 „władza zwierzchnia w RP należy do Narodu”, co m.in. oznacza, że władzy tej nie może sobie uzurpować żadna węższa klasa czy grupa społeczna. Pojęcie „Narodu” ma charakter filozoficzno-społeczny, a nie etniczny i odnosi się do wspólnoty wszystkich obywateli Rzeczpospolitej (co zresztą zaznaczone jest wyraźnie we „Wstępie” do Konstytucji).

Formy wykonywania władzy przez Naród określa art. 4 ust. 2, przypisujący podstawowy charakter instytucjom demokracji przedstawicielskiej (pośredniej). Władza wykonywana ma więc być poprzez organy pochodzące z wyboru – na szczeblu centralnym przez Sejm i Senat. Ten szczególny, przedstawicielski charakter parlamentu oznacza, po pierwsze, że może i powinna mu być przyznana wiodąca pozycja w systemie stosunków z władzą wykonawczą, a – po drugie, że musi być szanowany jego pluralistyczny charakter, bo jednym z podstawowych zadań parlamentu jest stwarzanie ram dla politycznej działalności opozycji.

Odmienną drogą wykonywania władzy przez naród są procedury demokracji bezpośredniej: ludowa inicjatywa ustawodawcza (art. 118 ust. 2) i – przede wszystkim – referendum. Konstytucja zna cztery rodzaje referendów: 1) ogólnokrajowe w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa (art. 125 – przeprowadzane ono może być na podstawie decyzji Sejmu lub decyzji Prezydenta podjętej za zgodą Senatu); 2) w sprawie wyrażenia zgody na ratyfikację umowy międzynarodowej przewidującej przekazanie organizacji lub organowi międzynarodowemu kompetencji organów władzy państwowej w niektórych sprawach (art. 90 ust. 2); 3) w sprawie zatwierdzenia zmiany konstytucji dotyczącej postanowień zawartych w jej rozdziałach I, II lub XII (art. 235 ust. 6); 4) referendum lokalne (art. 170).

B. Zasada demokratycznego państwa prawnego (art. 2) wyraża nakaz oparcia organizacji i funkcjonowania władz publicznych na idei rządów prawa. Oznacza to, najpierw, obowiązek wszystkich władz i osób urzędowych do szanowania i przestrzegania obowiązującego prawa, w szczególności do działania tylko „na podstawie i w granicach prawa” (art. 7). Od prawodawcy zasada ta wymaga też, by w procesie stanowienia prawa respektował on pewne podstawowe kanony, zapewniające ochronę praw i interesów jednostki, w szczególności zakaz nadawania przepisom prawa mocy wstecznej (zakaz retroakcji), nakaz poszanowania praw nabytych i interesów w toku, nakaz zapewnienia przepisom prawa należytej precyzji (określoności), nakaz publikowania przepisów prawa w sposób powszechnie dostępny i poprzedzający ich wejście w życie.

Obok tych, określanych czasem jako formalne, wymagań pod adresem procesu tworzenia prawa, omawiana zasada nakazuje też, by treść stanowionego prawa odpowiadała ogólnym wymogom sprawiedliwości i równości. Łączy się z tym idea proporcjonalności: gdy unormowanie prawne służy harmonizowaniu przeciwstawnych interesów, musi zachowywać równowagę między wagą interesu (wartości) chronionej a rangą interesu (wartości) ulegającego z tej racji ograniczeniom. Wszystkie te rozstrzygnięcia wymagają dokonywania ocen politycznych i aksjologicznych, więc z tego względu ich podejmowanie musi należeć przede wszystkim do parlamentu, zawsze jednak działającego pod kontrolą Trybunału Konstytucyjnego, który często powołuje art. 2 Konstytucji jako podstawę swoich wyroków.

Artykuł 2 Konstytucji formułuje też nakaz urzeczywistniania przez RP „zasad sprawiedliwości społecznej”, co wprowadza pierwiastek socjalny do celów działania władz publicznych i koresponduje z zasadą społecznej gospodarki rynkowej, wyrażoną w art. 20, zaś art. 1 – przypominając, iż Rzeczpospolita jest „dobrem wspólnym wszystkich obywateli” wymaga poszanowania interesu publicznego w procesie stanowienia i stosowania prawa.

C. Zasada społeczeństwa obywatelskiego odzwierciedla postulat, by obywatel stał się podmiotem (więc świadomym i aktywnym uczestnikiem) procesów przemian w naszym kraju, a nie jedynie biernym adresatem poleceń władzy. Aby było to możliwe, konieczne jest m.in. umożliwienie obywatelom organizowania się dla obrony i reprezentacji swych interesów. Znaczenie podstawowe ma tu zasada pluralizmu politycznego, tzn. swoboda tworzenia i działania partii politycznych (art. 11). Dalszymi elementami są: swoboda tworzenia i działania innych zrzeszeń (art. 12 i art. 58), w szczególności związków zawodowych i organizacji pracodawców (art. 59) oraz samorządów zawodowych, zwłaszcza w tzw. zawodach zaufania publicznego (art. 17).

Drugim wymiarem społeczeństwa obywatelskiego jest istnienie samorządu terytorialnego, pozwalającego na samodzielne rozwiązywanie spraw o znaczeniu lokalnym (art. 16), z czym wiąże się nakaz zapewnienia decentralizacji administracji publicznej (art. 15), lecz tylko w granicach pozwalających na zachowanie jednolitego (unitarnego) charakteru państwa (art. 3).

Za przesłanki powstania społeczeństwa obywatelskiego uznaje się także istnienie wolnych i pluralistycznych środków masowego przekazu (art. 14 i art. 54), a także swoboda tworzenia i działania związków wyznaniowych (art. 25 m.in. formułujący zasadę równouprawnienia kościołów i związków wyznaniowych oraz oparcia ich stosunków z państwem na poszanowaniu ich autonomii, na wzajemnej niezależności i na współdziałaniu dla dobra człowieka i dobra wspólnego).

D. Zasada podziału władz (art. 10) określa sposób zorganizowania aparatu państwowego. W największym uproszczeniu powiedzieć można, że wyodrębnia ona trzy podstawowe sfery działania państwa (ustawodawstwo, wykonawstwo i wymierzanie sprawiedliwości) i wymaga, by w każdej z nich działały oddzielone od siebie grupy organów państwowych (odpowiednio: parlament, prezydent, rząd i administracja oraz sądy). Pozycja sądów wobec władzy ustawodawczej i wykonawczej charakteryzuje się przede wszystkim niezależnością: tylko sądy (i trybunały) mogą sprawować wymiar sprawiedliwości i w tym zakresie żaden inny organ państwowy nie może oddziaływać na ich rozstrzygnięcia. Organy i przedstawiciele władzy ustawodawczej i wykonawczej muszą tą niezależność szanować, bo tylko pod tym warunkiem sądy i trybunały mogą sprostać zadaniu niezawisłego kształtowania praw i obowiązków obywateli.

Natomiast stosunki między władzą ustawodawczą a wykonawczą oparte są na skomplikowanym systemie powiązań, zwanych czasem „systemem hamulców i równowagi” i mających na celu wzajemne kontrolowanie się tych władz. W poszczególnych państwach przyjmuje się bardzo różne wersje tego systemu; obecne rozwiązania polskie można scharakteryzować w czterech punktach.

Po pierwsze, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do polskiej tradycji, przyjmuje tzw. parlamentarny model rządów (a – tym samym – odrzuca model prezydencki). Oznacza to, że podstawowymi aktorami procesu rządzenia są, z jednej strony – parlament (a w jego ramach – Sejm), a z drugiej – Rada Ministrów z premierem na czele. Rada Ministrów zostaje utworzona w oparciu o aprobatę większości sejmowej i ponosi przed Sejmem odpowiedzialność parlamentarną. Natomiast prezydent pełni funkcję głowy państwa, ale pozostaje oddzielony od Rady Ministrów i nie ma prawnych możliwości kierowania jej działalnością. Zarazem, i tu polskie rozwiązania nie są do końca konsekwentne, prezydent pochodzi z wyborów powszechnych, co stwarza mu silniejszą pozycję niż w „klasycznych” modelach parlamentarnych. Co więcej, w praktyce życia politycznego pozycja kolejnych premierów okazała się słabsza niż zakładali to twórcy konstytucji, a tym samym odpowiednio umacniała się pozycja prezydenta.

Po drugie, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do polskiej tradycji, nie przyjęła pełnej równowagi pozycji władzy ustawodawczej i władzy wykonawczej, a przyznała nieco silniejszą rolę parlamentowi (a w jego ramach Sejmowi jako „pierwszej izbie”). Warunkiem jest jednak istnienie w Sejmie stabilnej większości zdolnej do wyłonienia rządu, udzielania mu poparcia, ale i oddziaływania na jego funkcjonowanie.

Po trzecie, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do rozwiązań Małej Konstytucji z 1992 r., nadała systemowi parlamentarnemu tzw. postać zracjonalizowaną, tzn. uzależniła rolę parlamentu, prezydenta i rządu od tego, czy w Sejmie istnieje stabilna większość zdolna do wyłonienia rządu. Jeżeli taka sytuacja zachodzi, to proces rządzenia jest realizowany przez większość sejmową wraz z rządem, przy czym na plan pierwszy wysuwa się rola premiera. Jeżeli natomiast zabraknie stabilnej większości w Sejmie, to rośnie zwłaszcza rola prezydenta, który zaczyna odgrywać rolę arbitra między władzami, zyskuje większy wpływ na proces tworzenia (więc i działania) rządu, a także możliwość rozwiązania parlamentu. Jest to jednak tylko „sytuacja rezerwowa”, wynikająca z niezdolności parlamentu do prawidłowego wykonywania jego konstytucyjnej roli, ale nie jest nieznana polskiej praktyce politycznej, bo rządy mniejszościowe działały w latach 2000–2001; 2003–2005, i od listopada 2005 r. do maja 2006 r. i do sierpnia do listopada 2007 r.

Po czwarte, Konstytucja z 1997 r., w nawiązaniu do polskiej tradycji, nie przyjęła równouprawnienia izb i przyznała Sejmowi rolę podstawowej, „pierwszej” izby parlamentu, zaś zadania Senatu ograniczyła do współudziału w wykonywaniu szeroko rozumianej (bo obejmującej też udział w stanowieniu prawa UE) funkcji ustawodawczej.

Pamiętać oczywiście należy, że zasada podziału władz nie ma charakteru absolutnego i istnieje cała grupa organów państwowych (m.in. NIK, RPO, KRRiT), które nie mieszczą się w tradycyjnym ich trójpodziale.

E. Zasada społecznej gospodarki rynkowej (art. 20) dokonuje ogólnej charakterystyki ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej. Istotą tej koncepcji jest oparcie ustroju gospodarczego na powiązaniu dwóch podstawowych idei: gospodarki rynkowej (zakładającej, że podstawowym regulatorem procesów gospodarczych są prawa rynku) oraz państwa socjalnego (zakładającej, że państwo może ingerować w funkcjonowanie mechanizmów rynkowych, w szczególności dla ochrony najsłabszych grup społecznych). Konstytucja wskazuje podstawowe komponenty tego systemu: wolność działalności gospodarczej (art. 20 i art. 22, dopuszczającą ingerencję państwa tylko w drodze ustawy i tylko gdy wymaga tego interes publiczny; kryje się w niej zakaz powrotu do socjalistycznej gospodarki planowej), własność prywatną (art. 20, art. 21 i art. 64; musi ona stanowić podstawę systemu gospodarczego, w czym kryje się m.in. zakaz powrotu do dominacji własności publicznej) oraz solidarność, dialog i współpraca partnerów społecznych (przede wszystkim związków zawodowych, pracodawców, ale i państwa jako organizatora życia społecznego), które muszą m.in. szanować zasadę, iż Rzeczpospolita jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli (art. 1).

F. Zasada przyrodzonej godności człowieka („Wstęp” oraz art. 30), która wyznacza nie tylko treść konstytucyjnych przepisów o wolnościach i prawach jednostki (zob. niżej pkt IV), ale stanowi też uniwersalną wartość, której realizacji powinien być podporządkowany zarówno cały system unormowań konstytucyjnych, jak i proces ich wykładni i stosowania.

Konstytucja z 1997 r. zawiera obszerny katalog wolności i praw jednostki. Wyróżnia ona ich przedmiotowe kategorie (wolności i prawa osobiste – art. 38–56; wolności i prawa polityczne – art. 57–63; wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne – art. 64–76), formułuje też pewne wspólne zasady ogólne (art. 30–37). Przy tworzeniu tych regulacji konstytucyjnych kierowano się m.in. dorobkiem międzynarodowych aktów ochrony praw człowieka, w szczególności treściami zawartymi w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, na straży której stoi Trybunał w Strasburgu. Trzeba podkreślić, że w zakresie praw człowieka polskie władze publiczne są związane nie tylko postanowieniami konstytucyjnymi, ale też licznymi aktami prawa międzynarodowego (przyjętymi zwłaszcza w ramach ONZ, Rady Europy i MOP) oraz aktami prawa Unii Europejskiej. Wszystkie te akty mają moc bezpośrednio obowiązującą w prawie polskim i można się na nie powoływać także w postępowaniu przed polskimi sądami.

Konstytucja ustanawia trzy przewodnie zasady statusu jednostki: godność, wolność i równość. Znaczenie podstawowe należy przypisać zasadzie godności, nakazującej władzom publicznym traktowanie każdego w sposób respektujący fakt bycia człowiekiem, więc szanującym jego podmiotowość i autonomię. Została ona zapisana w art. 30, który: 1) określa godność jako przyrodzoną i niezbywalną cechę człowieka (wyprowadza więc jej istnienie z prawa natury, a nie z woli ustawodawcy państwowego); 2) określa ją jako źródło wolności i praw jednostki (nakazuje więc podporządkowanie treści wszystkich szczegółowych praw i wolności realizacji tej zasady); 3) nadaje godności przymiot nienaruszalności (zakazuje więc jej ograniczania); 4) ustanawia po stronie wszystkich władz publicznych obowiązek poszanowania i ochrony godności człowieka.

Ujęcie zasady wolności (art. 31 ust. 1–2) nawiązuje do sformułowań francuskiej Deklaracji Praw z 1789 r. Wolność oznacza, że – z jednej strony, każdemu przysługuje swoboda czynienia wszystkiego, co nie jest przez prawo zakazane. Jednostka nie musi wskazywać podstawy prawnej swoich działań; jest to sytuacja odwrotna niż w odniesieniu do organów władzy publicznej, które mogą działać tylko, gdy prawo im na to pozwala (art. 7). Wolność oznacza dalej zakaz zmuszania kogokolwiek do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje. Zarazem jednak każdy ma obowiązek szanowania praw i wolności innych. Dopuszczalne są więc ograniczenia wolności jednostki (i to m.in. odróżnia wolność od godności), byle miały uzasadniony zakres i charakter.

Równość (art. 32) oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów podobnych, tak w procesie stanowienia prawa (równość w prawie), jak i w procesie jego stosowania (równość wobec prawa). Odstępstwa od nakazu równego traktowania są dopuszczalne jedynie, gdy przemawiają za tym uzasadnione argumenty konstytucyjne, a ich zakres pozostaje proporcjonalny do celu, jakim ograniczenia te mają służyć. Równość oznacza zarówno zakaz nieuzasadnionej dyskryminacji, jak i bezzasadnego uprzywilejowania. Konstytucja dodatkowo odnosi zasadę równości do niektórych szczegółowych dziedzin życia społecznego: równouprawnienia kobiet i mężczyzn (art. 33), równości dostępu do służby publicznej (art. 60), równej ochrony prawa własności (art. 64 ust. 2), a także równości praw wyborczych (art. 96 ust. 2, art. 127 ust. 1, art. 169 ust. 2).

Konstytucja mówi o wolnościach i prawach „człowieka i obywatela”, co oznacza, że ich podmiotami są przede wszystkim osoby fizyczne. Zarazem uznaje się, że wiele praw i wolności może też przysługiwać osobom prawnym (podmiotom zbiorowym; zresztą o wielu z nich – np. kościoły, partie polityczne, związki zawodowe) konstytucja mówi bezpośrednio. Rozróżnienie statusu „człowieka” i „obywatela” wyznaczone jest posiadaniem obywatelstwa polskiego (art. 34), pewna grupa praw politycznych i socjalnych jest zastrzeżona tylko dla obywateli RP. Regułą jest jednak przyznanie praw i wolności każdemu, kto znajduje się pod władzą RP, niezależnie od obywatelstwa (art. 37). Trzeba też pamiętać, że wejście Polski do Unii Europejskiej nakazuje w znacznym stopniu przyznanie jednakowych wolności i praw obywatelom innych państw UE.

Adresatami konstytucyjnych wolności i praw są przede wszystkim władze publiczne, więc wszystkie podmioty, organy i instytucje – o państwowym lub samorządowym charakterze, które sprawują kompetencje władcze lub w sprawowaniu tych kompetencji uczestniczą. Wszystkie te podmioty są obowiązane do respektowania wolności i praw jednostki, a także do podejmowania działań umożliwiających praktyczną realizację tych wolności i praw. Obowiązkowi temu odpowiadają roszczenia po stronie osób uprawnionych, w szczególności mogą one uruchamiać postępowania prawne różnego typu dla wyegzekwowania należnych im wolności i praw (zob. art. 77–81). Konstytucja formułuje jednak także tzw. zasady polityki państwa (np. art. 18, art. 71 ust. 1, art. 72, art. 75, art. 76). Nakładają one na organy władzy publicznej obowiązek podejmowania działań służących ich realizacji, ale nie tworzą roszczeń indywidualnych, nadających się do dochodzenia na drodze sądowej.

Konstytucja dopuszcza ustanawianie ograniczeń poszczególnych wolności i praw, zarazem ustanawia jednak zespół warunków, które muszą być w takim wypadku dochowane (art. 31 ust. 3). Po pierwsze, ograniczenia takie mogą być ustanawiane tylko w ustawie. Po drugie, ich ustanowienie musi służyć realizacji jednej z następujących wartości: bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, środowisko, zdrowie publiczne, moralność publiczna, wolności i prawa innych osób. Po trzecie, ograniczenia te mogą być ustanawiane tylko w zakresie „koniecznym w demokratycznym państwie” (zasada proporcjonalności) i nie mogą naruszać istoty wolności i praw (nie mogą ich przekreślać w całości).

Konstytucja ustanawia różnego rodzaju instytucje i procedury gwarantujące realizację wolności i praw, m.in. procedurę skargi konstytucyjnej (art. 79) oraz urząd Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 80 i art. 208–212), powoływanego przez Sejm za zgodą Senatu i wyposażonego w szereg kompetencji interwencyjnych wobec innych władz.

Konstytucja określa wreszcie pewne obowiązki jednostki (art. 82–86), zawsze jednak konieczne jest przy tym ich skonkretyzowanie w drodze ustawy zwykłej. Samoistne (bezpośrednie) zastosowanie mają bowiem tylko konstytucyjne przepisy o wolnościach i prawach.

Konstytucja z 1997 r. jest pierwszą polską ustawą zasadniczą, w której (rozdz. III) podjęto próbę całościowego ujęcia systemu źródeł prawa. Podstawowy charakter ma w tym zakresie rozróżnienie przepisów prawa o powszechnie obowiązującym charakterze (tzn. takich, których adresatem może być każdy, w szczególności jednostka) oraz przepisów o charakterze wewnętrznym (tzn. takich, których adresatami mogą być tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu te przepisy – art. 93). O ile kompetencje do stanowienia przepisów wewnętrznych nie zostały szczegółowo ujęte na poziomie konstytucyjnym (bo wychodzono z założenia, że skoro przepisy te nie mogą być adresowane do obywatela, to problem dotyczy przede wszystkim stosunków wewnątrz administracji publicznej), to unormowaniu kompetencji do stanowienia przepisów prawa powszechnie obowiązującego nadano charakter zupełny i zamknięty (art. 87). Oznacza to, że przepisy te mogą być wydawane tylko przez organy wyraźnie do tego w konstytucji upoważnione i tylko w takich formach prawnych, jakie konstytucja wyraźnie przewiduje. Zarazem źródła prawa powszechnie obowiązującego zostały ujęte w system, zbudowany na zasadzie hierarchiczności, co wymaga, aby akty niższego rzędu były zgodne z aktami wyższego rzędu.

Najwyższe miejsce w systemie źródeł prawa powszechnie obowiązującego zajmuje konstytucja (art. 8 ust. 1). Jak już wspomniano, oznacza to, że wszystkie inne akty prawodawcze muszą być zgodne z konstytucją.

Kolejne miejsce przysługuje umowom międzynarodowym (ale tylko tym, które zostały ratyfikowane na podstawie zgody wyrażonej w ustawie – art. 89 ust. 1 i art. 91 ust. 2; inne umowy międzynarodowe zajmują niższą pozycję, ale nie ma tu potrzeby rozwijania tej kwestii); dotyczy to zarówno umów międzynarodowych o powszechnym charakterze, jak i tzw. traktatów założycielskich, tzn. umów międzynarodowych, stanowiących podstawę organizacji UE i wstąpienia Polski do tej organizacji. Postanowienia tych wszystkich umów mają pierwszeństwo wobec ustaw zwykłych i innych krajowych źródeł prawa, natomiast muszą być zgodne z polską konstytucją (do orzekania o tej zgodności właściwy jest TK – art. 188 pkt 1). Także nadrzędne miejsce wobec ustaw zwykłych przysługuje obecnie aktom tzw. prawa pochodnego UE, tzn. przepisom stanowionym przez organy UE w wykonaniu kompetencji przyznanych im przez traktaty założycielskie (art. 91 ust. 3).

Ustawy zwykłe stanowią następne „piętro” w systemie źródeł prawa, a regulacja wielu kwestii dopuszczalna jest tylko w formie ustawy (lub umowy międzynarodowej ratyfikowanej za przyzwoleniem ustawy lub aktu prawa pochodnego UE). Ustawa może pochodzić tylko od parlamentu, jedynie w wyjątkowej sytuacji stanu wojennego prezydent może wydawać tymczasowe rozporządzenia o mocy ustawy (art. 234). W tej perspektywie mówi się o tzw. zasadzie wyłączności ustawy, rozumianej jako wykluczenie samoistnego regulowania przez organy władzy wykonawczej.

Poniżej ustaw znajdują się – na szczeblu centralnym – rozporządzenia, wydawane przede wszystkim przez Radę Ministrów, jej Prezesa i poszczególnych ministrów, a rzadziej przez prezydenta i KRRiT. Rozporządzenie jest aktem wykonawczym, tzn. może być wydawane tylko jeżeli w ustawie zawarty jest przepis (tzw. upoważnienie) pozwalający na jego wydanie oraz określający organ uprawniony do wydania rozporządzenia, zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści tego rozporządzenia (art. 92). Także charakter wykonawczy mają akty prawodawcze stanowione na szczeblu lokalnym (art. 94).

Wspominałem już, że istotą hierarchicznej budowy systemu źródeł prawa jest wymóg zgodności aktów niższych z aktami wyższymi. Brak tej zgodności powoduje utratę mocy obowiązującej przez akt niższy, a orzekanie w tym zakresie należy przede wszystkim do Trybunału Konstytucyjnego, a częściowo także do sądów.

Konstytucja przyjmuje dwuizbową strukturę parlamentu (Sejm i Senat), wyjątkowo izby te łączą się w jedno ciało – Zgromadzenie Narodowe (art. 130 i art. 145). Jak już wspomniano, w Polsce przyjęto model dwuizbowości niesymetrycznej: Sejm jest izbą „silniejszą”, a rola Senatu wiąże się przede wszystkim z udziałem w procesie ustawodawczym. Stąd Senat jest izbą „drugą”, ale nie „wyższą”.

Kadencja Sejmu trwa, w zasadzie, cztery lata (art. 98). Może w każdym czasie ulec skróceniu mocą uchwały Sejmu podjętą większością dwóch trzecich ustawowej liczby posłów (co nastąpiło jesienią 2007 r.). Skrócenia kadencji (rozwiązania parlamentu) może też dokonać prezydent, ale tylko w dwóch wypadkach, związanych z niezdolnością Sejmu do wyłonienia rządu (art. 155) lub uchwalenia budżetu (art. 225). Pod rządem obecnej Konstytucji nigdy jednak nie doszło do rozwiązania Sejmu przez prezydenta.

Kadencja Senatu zaczyna się i kończy zawsze razem z kadencją Sejmu.

Obie izby pochodzą z wyborów opartych na zasadach powszechności, bezpośredniości oraz tajności głosowania. W odniesieniu do wyborów do Sejmu zastosowanie musi też znajdować system proporcjonalny (rozdział mandatów dokonywany jest w wielomandatowych okręgach wyborczych proporcjonalnie do odsetka głosów oddawanych na poszczególne konkurujące ze sobą listy – art. 96 ust. 2). Konstytucja nie przesądza systemu wyborów do Senatu (art. 97) – obecne ustawodawstwo przyjmuje, jak wiadomo, zasadę większości względnej.

Posłom i senatorom przysługuje immunitet (art. 105), nie mogą oni łączyć mandatu z zajmowaniem niektórych stanowisk państwowych i niektórymi formami działalności gospodarczej (art. 103 i art. 107).

Pracami Sejmu (i – analogicznie – Senatu) kieruje Marszałek i wicemarszałkowie, wybierani przez izbę (art. 110), zasadniczy ciężar tych prac koncentruje się w komisjach wyspecjalizowanych przedmiotowo (art. 110 ust. 3), szczególnym ich rodzajem są komisje śledcze (art. 111 – mogą być one tworzone wyłącznie w Sejmie).

Konstytucja powierza Sejmowi trzy zasadnicze funkcje:

1) ustawodawczą, wynikającą m.in. z konstytucyjnego zaliczenia go do organów władzy ustawodawczej (art. 10 ust. 1); pamiętamy, że ustawa jest jedyną formą samoistnego stanowienia – w prawie krajowym – norm powszechnie obowiązującego prawa. Prawo wnoszenia projektów ustaw (inicjatywa ustawodawcza) należy do prezydenta, rządu, Senatu oraz posłów, może być też wykonane przez grupę 100 000 wyborców (art. 118). Projekt jest zawsze najpierw rozpatrywany przez Sejm (art. 119) i – w razie uchwalenia – ustawa kierowana jest do Senatu, który ma 30 dni na zaproponowanie poprawek lub odrzucenie ustawy. Propozycje Senatu mogą zostać odrzucone przez Sejm bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, w przeciwnym razie uznaje się je za przyjęte (art. 120). Następnie ustawa przedstawiana jest do podpisu prezydentowi, który – w ciągu 21 dni – może zażądać ponownego rozpatrzenia ustawy przez Sejm (weto ustawodawcze – Sejm może je odrzucić większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów) lub postawić zarzut niekonstytucyjności ustawy przed TK (art. 122). Konstytucja dopuszcza też uchwalanie niektórych ustaw w trybie pilnym (art. 123) i przewiduje szczególny tryb uchwalania ustawy budżetowej (art. 221–225);

2) kreacyjną, polegającą na powoływaniu (udziale w powoływaniu) innych organów konstytucyjnych. W szczególności Sejm (o czym niżej) uczestniczy w procesie tworzenia rządu (art. 154–155) oraz może egzekwować odpowiedzialność rządu i poszczególnych jego członków (art. 156–160). Sejm wybiera sędziów Trybunału Konstytucyjnego (art. 194) i członków Trybunału Stanu (art. 199), za zgodą Senatu powołuje Prezesa NIK (art. 205) oraz Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 209), a na wniosek prezydenta powołuje Prezesa NBP (art. 227 ust. 3). Sejm i Senat odrębnie powołują też "swoich" członków do Krajowej Rady Sądownictwa (art. 187 ust. 1), Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji (art. 214 ust. 1) oraz Rady Polityki Pieniężnej (art. 227 ust. 5).

Parlament nie bierze udziału w procesie obsadzania stanowiska prezydenta, ale – działając jako Zgromadzenie Narodowe – może go pociągnąć do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu (art. 145);

3) kontrolną, odnoszącą się przede wszystkim do działalności Rady Ministrów i podległych jej jednostek organizacyjnych (art. 95 ust. 2) i obejmującą uzyskiwanie sprawozdań i informacji o działalności organów rządowych, możliwość żądania obecności ich przedstawicieli na posiedzeniach Sejmu i jego komisji oraz możliwość kierowania sugestii (dezyderatów) pod adresem tych organów. Niektóre szczególne sejmowe procedury kontrolne są wyraźnie przewidziane w konstytucji (komisje śledcze – art. 111; procedury interpelacyjne – art. 115; kontrola wykonania budżetu i absolutorium – art. 226), a szczególne formy udziału Sejmu i Senatu w podejmowaniu przez rząd decyzji związanych z udziałem Polski w UE przewiduje ustawa z dnia 11.03.2004 r. o współpracy Rady Ministrów z Sejmem i Senatem w sprawach związanych z członkostwem RP w Unii Europejskiej.

W realizacji funkcji kontrolnych działania Sejmu są wspierane przez Najwyższą Izbę Kontroli stanowiącą wyspecjalizowany i niezależny od rządu organ kontroli państwowej, w szczególności zajmujący się oceną prawidłowości wykonywania budżetu państwa (art. 202–207).

Konstytucja nie przyjęła jasnej do końca wizji prezydentury, zbyt skomplikowane były w tym zakresie doświadczenia lat 1989–1997. Generalnym założeniem, stosownie do koncepcji „parlamentaryzmu zracjonalizowanego” było pozostawienie prezydenta poza bieżącym procesem rządzenia przy jednoczesnym zagwarantowaniu mu kompetencji mediacyjno-arbitrażowych w sytuacji braku wyraźnej większości sejmowej, popierającej rząd. Ponieważ w okresie 1997–2007 taka sytuacja występowała łącznie przez kilka lat, rola polskiej prezydentury uległa zwiększeniu.

Prezydent (i tu rysuje się najbardziej wyraźne odejście od „klasycznego” modelu parlamentarnego) jest wybierany przez Naród w wyborach powszechnych (art. 127 ust. 1), co daje mu, odrębną od parlamentu, legitymację demokratyczną. Wybór wymaga uzyskania bezwzględnej większości głosów, gdy żaden z kandydatów jej nie uzyska, przeprowadza się drugą turę głosowania (art. 127 ust. 3–7). Kadencja trwa pięć lat i może być powtórzona tylko raz (art. 127 ust. 2). W trakcie kadencji prezydent nie może zostać odwołany, chyba że – w razie naruszenia konstytucji lub ustawy albo popełnienia przestępstwa – zostanie pozbawiony urzędu wyrokiem Trybunału Stanu (art. 145).

Urząd prezydenta ulega opróżnieniu także w razie jego śmierci (co, jak wiadomo, zdarzyło się w kwietniu 2010 r.), zrzeczenia się urzędu, trwałej niezdolności do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia lub stwierdzenia nieważności wyboru prezydenta (art. 131 ust. 2) w takim wypadku obowiązki prezydenta przejmuje Marszałek Sejmu (a gdy nie jest to możliwe – Marszałek Senatu) i w krótkim czasie muszą się odbyć nowe wybory (art. 128 ust. 2).

Dla ważności większości aktów urzędowych prezydenta konieczne jest uzyskanie kontrasygnaty (akceptacji) prezesa Rady Ministrów, który tą drogą przejmuje za te akty odpowiedzialność wobec Sejmu (art. 144 ust. 1–2). Zarazem jednak konstytucja wskazuje poważną grupę kompetencji, które mogą być wykonywane bez kontrasygnaty (art. 144 ust. 3 – tzw. prerogatywy).

Ogólne zadania prezydenta wyznacza art. 126, określający go mianem najwyższego przedstawiciela Rzeczypospolitej Polskiej, wskazujący, że jest on gwarantem ciągłości władzy państwowej oraz powierzający mu misję czuwania nad przestrzeganiem konstytucji oraz stania na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. Dla realizacji tych zadań konstytucja przyznaje prezydentowi szereg kompetencji, odnoszących się w szczególności do:

1) funkcjonowania parlamentu: zarządzanie wyborów i zwoływanie pierwszych posiedzeń izb (art. 98 i art. 109); inicjatywa ustawodawcza (art. 118) i weto ustawodawcze (art. 122), a w szczególnych wypadkach – rozwiązanie parlamentu (art. 155 i art. 225);

2) powoływania i działalności rządu: jak zobaczymy niżej, prezydent odgrywa dużą rolę w procedurze powoływania RM i dokonywania zmian w jej składzie, nie może natomiast samodzielnie ani odwołać rządu, ani kierować jego działaniami;

3) władzy sądowniczej: prezydent (na wniosek KRS) powołuje sędziów (art. 179), a także (na wniosek zainteresowanych sądów) – prezesów TK, SN i NSA. Zgodnie natomiast z zasadą niezawisłości sędziowskiej nie może w jakikolwiek sposób oddziaływać na orzeczniczą działalność sądów, choć może łagodzić skutki wyroku karnego stosując prawo łaski (art. 139);

4) spraw zagranicznych, wojskowych i bezpieczeństwa państwa (reprezentacja państwa na zewnątrz – art. 133, przy jedak obowiązku współdziałania z Prezesem RM i MSZ; ratyfikacja umów międzynarodowych – art. 133, najważniejsze umowy mogą jednak być ratyfikowane tylko na podstawie ustawy aprobującej; postanawianie o stanie wojny, tylko jednak gdy decyzji tej nie jest w stanie podjąć Sejm – art. 116 ust. 2; najwyższe zwierzchnictwo Sił Zbrojnych, ale sprawowane za pośrednictwem MON – art. 134; zarządzanie, na wniosek RM, stanu wojennego i wyjątkowego – art. 229 i art. 230);

5) tradycyjnych kompetencji głowy państwa (m.in. prawo łaski, nadawanie obywatelstwa polskiego, nadawanie orderów i odznaczeń – art. 137–139).

Rada Ministrów jest drugim – obok prezydenta – podstawowym segmentem władzy wykonawczej. W tym charakterze stanowi ona polityczną „głowę” szerokiego i skomplikowanego systemu organizacyjnego, obejmującego – na szczeblu centralnym, ministerstwa, urzędy centralne i różnego rodzaju samodzielne agencje, a na szczeblu lokalnym – wojewodów i podległe im organy administracyjne. Poza tym systemem pozostaje administracja samorządowa, odpowiedzialna przed przedstawicielskimi organami samorządu terytorialnego, ale poddana nadzorowi ze strony rządu i jego organów.

Rada Ministrów składa się (art. 147) z prezesa (który nie tylko jest jej przewodniczącym, ale też kieruje i organizuje jej działalność, zajmując – tak w sensie prawnym, jak i politycznym – pozycję zdecydowanie nadrzędną wobec pozostałych członków rządu – art. 148) oraz ministrów (art. 149), z których większość kieruje określonymi działami administracji rządowej. Możliwe jest też powoływanie wiceprezesów RM (w rządzie koalicyjnym stanowiska te powierzane są przedstawicielom mniejszych partnerów koalicyjnych; drugim powodem tworzenia stanowiska wicepremiera jest chęć zaakcentowania rangi wykonywania pewnych zadań w ramach rządu – stąd dość często minister finansów jest zarazem wicepremierem) oraz tzw. ministrów bez teki, wypełniających zadania wyznaczone im przez premiera. Rada Ministrów działa jako organ kolegialny, ale wewnętrznie shierarchizowany; nie ma przeszkód, by w jej łonie funkcjonowały węższe komitety (np. Komitet Europejski RM) lub zespoły.

Rada Ministrów jest powoływana w wieloetapowej procedurze, której wersja podstawowa (art. 154 ust. 1 i 2) obejmuje: 1) desygnowanie nowego premiera przez prezydenta; 2) powołanie przez prezydenta – na wniosek desygnowanego premiera – nowego składu rządu; 3) uzyskanie przez ten rząd sejmowego wotum zaufania, wyrażonego bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów (w taki sposób powołano gabinety J. Buzka w 1997 r., L. Milera w 2001 r. i K. Marcinkiewicza w 2005 r., w 206 r. i D. Tuska w 2007 r.). Jeżeli etap ten nie przyniesie skutku, możliwość utworzenia rządu przejmuje Sejm, który – w ciągu 14 dni – może bezwzględną większością głosów wybrać „swojego” premiera i proponowany przez niego skład rządu (art. 154 ust. 3 – nie zdarzyło się to jeszcze w praktyce). Jeżeli do tego nie dojdzie, rząd zostaje raz jeszcze powołany przez prezydenta, raz jeszcze musi uzyskać od Sejmu wotum zaufania, ale tym razem wystarcza względna większość głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, a odmowa wotum zaufania zobowiązuje prezydenta do rozwiązania parlamentu (art. 155 – w tym trybie został powołany rząd M. Belki w czerwcu 2004 r.).

Raz utworzony rząd powinien cieszyć się poparciem Sejmu (i dla sprawdzenia tego poparcia premier może w każdym czasie zwrócić się o wyrażenie wotum zaufania, odmowa takiego wotum powoduje jednak dymisję rządu – art. 160). Sejm może też udzielić rządowi wotum nieufności, ale – stosownie do koncepcji „parlamentaryzmu zracjonalizowanego” – tylko w tzw. konstruktywnej formie, tzn. przez jednoczesne dokonanie (bezwzględną większością ustawowej liczby posłów) wyboru nowego prezesa RM (art. 158 – nie zdarzyło się to jeszcze w praktyce). Dopóki w Sejmie brak takiej „konstruktywnej” większości, dotychczasowa Rada Ministrów może działać jako gabinet mniejszościowy. Innymi słowy rozpad istniejącej większości sejmowej nie przekreśla automatycznie dalszej egzystencji Rady Ministrów.

Sejm może też (analogiczną większością głosów) wyrażać wotum nieufności poszczególnym członkom RM (art. 159). Nie może jednak powoływać ich następców, zmiany w składzie rządu są dokonywane przez prezydenta, zawsze na wniosek prezesa RM (art. 161). Sejm (większością 3/5 ustawowej liczby posłów) może też pociągnąć każdego członka RM do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu w razie naruszenia konstytucji lub ustawy bądź popełnienia przestępstwa w związku z zajmowanym stanowiskiem – art. 156).

Podstawowym zadaniem Rady Ministrów jest prowadzenie wewnętrznej i zagranicznej polityki państwa; w tym zakresie należą do niej wszystkie sprawy niezastrzeżone – przez konstytucję lub ustawy – dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego (art. 146 ust. 1–2). W szczególności Rada Ministrów kieruje administracją rządową, kieruje wykonywaniem budżetu państwa, zapewnia wykonywanie ustaw (co m.in. znajduje wyraz w wydawaniu aktów wykonawczych – rozporządzeń w ramach upoważnień udzielanych w przepisach ustawowych), zapewnienie wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa oraz porządku publicznego, sprawowanie ogólnego kierownictwa w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi (tu szczególne obecnie znaczenie ma udział przedstawicieli rządu w pracach organów UE i w podejmowaniu aktów Unii bezpośrednio wiążących kraje członkowskie).

Konstytucja zawiera odrębne i dość szczegółowe postanowienia o finansach publicznych (za realizację których w znacznej mierze odpowiada rząd i podległe mu organy – art. 216 i nast.), w znacznym stopniu natomiast uniezależnia od rządu Narodowy Bank Polski i jego prezesa (art. 227). Także odrębnie ujęte zostały zadania związane z funkcjonowaniem radia i telewizji: uznano, że zapewnienie ich niezależności wymaga powiązania z – oddzieloną od struktur rządowych – Krajową Radą Radiofonii i Telewizji (art. 213–215). W 2010 r. w podobny sposób wydzielono też prokuraturę (dotąd pozostającą w systemie organizacyjnym ministerstwa sprawiedliwości), jednak nie wymagało to przeprowadzenia zmian w Konstytucji.

Konstytucja nie normuje zagadnień władzy lokalnej z równą szczegółowością, jak organizację centralnego aparatu władzy; uważa się, że w tej materii można pozostawić większą swobodę ustawodawcy zwykłemu. Wyraźnie jednak zaznaczono zasadę samorządności terytorialnej i zagwarantowano samorządowi udział w wykonywaniu władzy publicznej (art. 16). Konstytucja wymaga w sposób bezwzględny utworzenia tylko samorządu na poziomie gminy i zarazem wymaga, by gminie nadano pozycję podstawowej jednostki tego samorządu (art. 164). Nie ma przeszkód, by ustawy przewidziały utworzenie dalszych szczebli samorządu terytorialnego; jak wiadomo od 1998 r. istnieje też samorząd powiatowy i wojewódzki.

Istotą instytucji samorządu terytorialnego jest samodzielność. Jej przesłankami są: 1) w aspekcie kompetencyjnym – przekazanie do właściwości samorządu wszystkich lokalnych zadań publicznych, których konstytucja lub ustawy nie zastrzegają dla innych władz publicznych (art. 163) i ograniczenie środków oddziaływania władz rządowych na wykonywanie tych zadań (art. 171); 2) w aspekcie strukturalnym – istnienie odrębnych organów samorządowych, tzn. pochodzących z wyborów rad (sejmików) oraz podporządkowanych im organów administracji samorządowej (art. 169); możliwe jest też przeprowadzanie referendum lokalnego (art. 170); 3) w aspekcie majątkowym – istnienie mienia komunalnego, w szczególności własności komunalnej (art. 165 ust. 1); 4) w aspekcie finansowym – nakaz zapewnienia samorządom udziału w dochodach publicznych odpowiednio do przypadających im zadań, w szczególności ustanowienia dochodów własnych samorządu oraz dotacji i subwencji (art. 167). Samodzielność samorządu podlega ochronie sądowej, m.in. zagwarantowano mu dostęp do Trybunału Konstytucyjnego (art. 191 ust. 1 pkt 3).

Konstytucja zalicza (art. 10 ust. 2) do władzy sądowniczej sądy i trybunały (Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu), przecinając w ten sposób spór o charakter ustrojowy tych ostatnich.

Tylko sądy są powołane do sprawowania wymiaru sprawiedliwości (art. 175), tzn. do rozstrzygania indywidualnych sporów prawnych dotyczących jednostki (przypomnijmy, że art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 gwarantują każdemu dostęp do sądu). Podstawową grupą sądów są sądy powszechne (na rzecz których działa domniemanie kompetencji – art. 177) poddane, wraz z sądami wojskowymi, nadzorowi orzeczniczemu Sądu Najwyższego (art. 183). Odrębny, niezależny od SN, pion tworzą sądy administracyjne, na czele którego stoi NSA (art. 184). Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne (art. 176 ust. 1), stronom przysługują różnego rodzaju gwarancje proceduralne, eksponowane zwłaszcza w odniesieniu do procesu karnego (art. 40–46).

Pozycję ustrojową władzy sądowniczej określają zasady niezawisłości sądów (art. 173) i niezawisłości sędziów (art. 178), co m.in. oznacza, że jedyną formą tworzenia podstaw orzekania sądowego przez inne władze jest stanowienie ustaw. Gwarancjami niezawisłości jest szczególna procedura powoływania sędziów (prezydent, ale zawsze na wniosek Krajowej Rady Sądowniczej, szczególnego organu złożonego z przedstawicieli wszystkich trzech władz – art. 187), nieusuwalność sędziów (art. 180, enumerujący zarazem wyjątkowe sytuacje, gdy sędziego można usunąć z urzędu) oraz immunitet sędziowski (art. 181).

Trybunał Konstytucyjny jest odrębnym organem sądowym, złożonym z 15 sędziów powoływanych na jednorazową dziewięcioletnią kadencję przez Sejm (art. 194). Sędziowie są niezawiśli i – w trakcie kadencji – nieusuwalni (art. 195).

Trybunał Konstytucyjny jest „sądem prawa”, bo jego podstawowym zadaniem jest orzekanie o zgodności przepisów prawnych różnego rzędu: ustaw z konstytucją i umowami międzynarodowymi (ratyfikowanymi na podstawie zgody wyrażonej w ustawie); umów międzynarodowych z konstytucją; innych aktów normatywnych z konstytucją, umowami międzynarodowymi i ustawami (art. 188). Na tych kwestiach koncentruje się od lat praktyka orzecznicza TK. Istnieją trzy podstawowe drogi inicjowania postępowania przed TK: kontrola abstrakcyjna („wnioski” konstytucyjnych organów państwa i niektórych innych podmiotów – art. 191); kontrola konkretna („pytania prawne” stawiane przez sądy na tle rozstrzygania indywidualnych spraw – art. 193); skargi konstytucyjne (który może wnosić „każdy”, ale tylko w zakresie wyznaczonym przez art. 79). Orzeczenie o niezgodności jest ostateczne i pozbawia zakwestionowany przepis mocy obowiązującej (art. 190).

Trybunał Stanu jest szczególnym organem sądowym, powołanym do orzekania o odpowiedzialności osób zajmujących najwyższe stanowiska państwowe (art. 198) za naruszenie konstytucji i ustaw oraz za wszystkie (prezydent) lub niektóre (członkowie RM) przestępstwa. Na czele Trybunału stoi, z urzędu, Pierwszy Prezes SN, pozostali członkowie są wybierani przez Sejm na okres jego kadencji; tylko jednak połowa z nich musi mieć kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego w sądzie powszechnym (art. 199). Akcentuje to elementy polityczne procedury odpowiedzialności konstytucyjnej.

Konstytucja określa w dość rozbudowany sposób rodzaje i prawne konsekwencje różnych nadzwyczajnych sytuacji państwowych, gdy konieczne staje się odejście od normalnych zasad konstytucyjnych. Wyróżniono stan wojenny (w razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na RP lub gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji – art. 229), stan wyjątkowy (w razie zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego – art. 230) i stan klęski żywiołowej (w razie katastrofy naturalnej lub awarii technicznej noszącej znamiona takiej klęski – art. 232), poza tym istnieje też sytuacja stanu wojny (art. 116), ale odnosi się ona do relacji z innymi państwami, a w stosunkach wewnętrznych wiązać by się zapewne musiała z wprowadzeniem stanu wojennego.

Artykuł 228 ustanawia sześć zasad wyznaczających prawne kontury stanów nadzwyczajnych: 1) wyjątkowości (subsydiarności): stan nadzwyczajny może zostać wprowadzony tylko w sytuacji szczególnego zagrożenia i tylko gdy inne środki konstytucyjne są niewystarczające; 2) legalności: stan nadzwyczajny może zostać wprowadzony tylko na podstawie ustawy i prawidłowo ogłoszony, także ustawa musi określać treść i zakres środków, jakie mogą zostać zastosowane; 3) proporcjonalności: działania podejmowane w wyniku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia, nie mogą więc mieć charakteru niewspółmiernego; 4) celowości: działania te muszą zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa; 5) ochrony podstaw systemu prawnego: w stanie nadzwyczajnym nie można m.in. zmieniać konstytucji, ordynacji wyborczych oraz ustawodawstwa o stanach nadzwyczajnych; 6) ochrony organów przedstawicielskich: muszą one mieć zapewnione możliwości działania, następcza akceptacja Sejmu jest konieczna dla wprowadzenia stanu wojennego i wyjątkowego, nie ma możliwości rozwiązania parlamentu, a w razie upływu kadencji ulega ona odpowiedniemu przedłużeniu.

Jednym z podstawowych skutków wprowadzenia stanu nadzwyczajnego jest ustanowienie dodatkowych ograniczeń wolności i praw jednostki. Ich ramy są wyznaczone w art. 233, zachowane też musi zostać działanie organów sądowych.

Konstytucja z 1997 r., odmiennie niż ustawy zasadnicze w niektórych innych państwach, nie zawiera oddzielnego rozdziału określającego ramy prawne udziału w integracji europejskiej czy euroatlantyckiej. Nie ulega jednak wątpliwości, że Konstytucja była pisana z pełną świadomością bliskiej perspektywy wejścia Polski tak do NATO, jak i do Unii Europejskiej, co więcej była to perspektywa uznawana za w pełni pożądaną. Ten kontekst pozwolił – w 2004 r. – Trybunałowi Konstytucyjnemu na odnalezienie w konstytucji ogólnej opcji prointegracyjnej, czy – inaczej mówiąc – na uznanie, że konstytucja może i powinna być interpretowana w sposób „przyjazny” idei integracji.

Tekst konstytucji zawiera też pewne przepisy odnoszące się do procesu integracji. Podstawą prawną włączenia Polski do tego procesu jest art. 90 ust. 1, dopuszczający, przekazanie – na podstawie umowy międzynarodowej – na rzecz organizacji międzynarodowej lub organu międzynarodowego „kompetencji organów władzy państwowej w niektórych sprawach”. Zarazem konstytucja ustanawia też pewne gwarancje i granice dla procesu integracji, które muszą być odczytywane na tle konstytucyjnego uznania takich wartości jak suwerenność i niepodległość Rzeczypospolitej.

W aspekcie materialnym, proces integracji ma polegać na przekazaniu kompetencji organów władzy państwowej „w niektórych sprawach”, co wyklucza całościowe ich przekazanie. O ile więc skutkiem integracji ma być pewne ograniczenie suwerenności RP (bo to jest istotą wszelkiej współpracy międzynarodowej tego typu), to nie może ona prowadzić do pełnego transferu suwerenności na rzecz innego podmiotu.

W aspekcie proceduralnym, proces integracji musi przebiegać w oparciu o umowę międzynarodową, której zawarcie (i – ewentualnie – wypowiedzenie) pozostaje w suwerennym uznaniu władz RP. Konstytucja ustanawia szczególną procedurę udzielania zgody na ratyfikację takiej umowy (art. 91 ust. 2–4), przewidując, że albo następuje to w drodze ustawy (dla uchwalenia której konieczne jest jej zgodne uchwalenie przez obie izby parlamentu większością 2/3 głosów przy obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów), albo w drodze referendum ogólnokrajowego (wówczas konieczne jest poparcie większości głosujących przy udziale w referendum więcej niż połowy uprawnionych do głosowania). Wybór trybu jest decydowany przez Sejm. Jak pamiętamy, zgoda na ratyfikację traktatu akcesyjnego do Unii Europejskiej (2004 r.) została udzielona w drodze referendum, zaś zgoda na ratyfikację tzw. Traktatu z Lizbony (2008 r.) – w drodze uchwał Sejmu i Senatu (traktat ten wszedł w życie 1.12.2009 roku poważnie reformuje strukturę i kompetencje Unii Europejskiej). Analogiczna procedura konieczna będzie dla przyszłych zmian Traktatu z Lizbony.

Konstytucja stwarza też podstawę dla bezpośredniej skuteczności prawa UE w porządku prawnym RP, przyznając aktom tego prawa pierwszeństwo wobec krajowych ustaw zwykłych, ale nie wobec konstytucji (art. 91 ust. 3).

Konstytucja nie reguluje kwestii związanych z przeprowadzaniem w Polsce wyborów do Parlamentu Europejskiego; uznano, że materia ta może być w całości unormowana w ustawodawstwie zwykłym. Podobnie brak w konstytucji regulacji stosunków między parlamentem a rządem w sprawach związanych z udziałem Polski w UE (normuje to natomiast szczególna ustawa z marca 2004 r.). Choć nie wydaje się, by obecny etap udziału Polski w UE nie mógł przebiegać w ramach zastanego stanu konstytucyjnego, to w przyszłości właśnie w tej dziedzinie wyobrażać sobie można potrzebę wprowadzenia zmian konstytucyjnych i szczegółowego unormowania tych zagadnień, których aktualność nie zaznaczała się jeszcze wyraźnie w 1997 r. Wspominałem już o zmianie art. 55 ust. 1 (europejski nakaz aresztowania), pożądane byłoby jasne konstytucyjne określenie podziału kompetencji między parlamentem a władzą wykonawczą w zakresie kierowania „sprawami europejskimi”, na pewno zaś zmiany konstytucyjne będą konieczne dla wprowadzenia Polski do walutowej strefy euro.