? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.
Recenzent: prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Zyta Beata Wojszel
Redaktor serii: dr hab. n. med. Dariusz Białoszewski, em. prof. WUM
Wydawca: Jolanta Jedlińska
Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk
Redaktor merytoryczny: Beata Bakoń
Korekta: Anna Gardyniak
Producent: Marta Kubica
Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN 978-83-01-25137-6 DOI: https://doi.org/10.53271/2026.090
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.ul. G. Daimlera 202-460 Warszawapwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
Autorzy
mgr Paweł Balicki
Klinika Geriatrii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
dr hab. Agnieszka Dębiec-Bąk, prof. AWF
Katedra Fizjoterapii w Dysfunkcjach Układu Ruchu i Kinezjologii
Akademia Wychowania Fizycznego im. Polskich Olimpijczyków we Wrocławiu
mgr Karolina Dzięcioł
Klinika Geriatrii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
prof. dr hab. Wioletta Dziubek-Rogowska
Katedra Fizjoterapii w Chorobach Wewnętrznych i Onkologii
Akademia Wychowania Fizycznego im. Polskich Olimpijczyków we Wrocławiu
dr hab. Agnieszka Guligowska, prof. UMED
Klinika Geriatrii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
dr Katarzyna Jerka
Klinika Geriatrii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
dr hab. Joanna Kostka, prof. UMED
Zakład Fizjoprofilaktyki
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
prof. dr hab. Tomasz Kostka
Klinika Geriatrii
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
dr hab. Marta Podhorecka, prof. UMK
Katedra Geriatrii
Collegium Medicum w Bydgoszczy
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
dr Łukasz Rogowski
Zakład Fizjoterapii
Collegium Witelona Uczelnia Państwowa w Legnicy
prof. dr hab. Anna Skrzek
Katedra Fizjoterapii w Dysfunkcjach Układu Ruchu i Kinezjologii
Akademia Wychowania Fizycznego im. Polskich Olimpijczyków we Wrocławiu
lek. Michał Piotr Skrzek
Oddział Chirurgii Urazowo-Ortopedycznej
Samodzielny Publiczny ZPZ w Świdnicy (Szpital "Latawiec")
prof. dr hab. Małgorzata Izabela Sobieszczańska
Katedra i Klinika Geriatrii i Chorób Wewnętrznych
Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
mgr Aleksandra Szermach
Wrocławskie Centrum Seniora przy Wrocławskim Centrum Rozwoju Społecznego
prof. dr hab. Marek Żak
Zakład Rehabilitacji Klinicznej
Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Collegium Medicum
Przedmowa
Osteosarkopenia, definiowana jako współwystępowanie sarkopenii i osteoporozy, stanowi jedno z kluczowych wyzwań współczesnej medycyny w kontekście starzejącego się społeczeństwa. Zjawisko to coraz wyraźniej postrzegane jest dziś jako jednostka o wspólnych dla obu wymienionych chorób mechanizmach patofizjologicznych i istotnych konsekwencjach klinicznych. Jej znaczenie wykracza daleko poza zwiększone ryzyko złamań, obejmując pogorszenie sprawności funkcjonalnej, wzrost ryzyka upadków, niesamodzielności oraz obniżenie jakości życia pacjentów.
W obliczu dynamicznego starzenia się populacji osteosarkopenia nabiera również wymiaru problemu zdrowia publicznego. Związane z nią ograniczenia funkcjonalne, zwiększona częstość hospitalizacji, potrzeba długoterminowej opieki oraz rosnące koszty systemowe czynią z niej istotny obszar interwencji nie tylko klinicznych, lecz także organizacyjnych i profilaktycznych. Skuteczne postępowanie wymaga zatem wczesnej identyfikacji zagrożonych pacjentów i wdrażania strategii, które pozwolą możliwie najdłużej zachować samodzielność i sprawność funkcjonalną osób starszych.
Niniejszy podręcznik powstał z potrzeby poszerzenia i usystematyzowania wiedzy oraz przedstawienia praktycznych zaleceń dotyczących rehabilitacji osób z osteosarkopenią. Naszym celem było stworzenie publikacji, która połączy najnowsze osiągnięcia nauki z doświadczeniem klinicznym, oferując czytelnikom zarówno solidne podstawy teoretyczne, jak i konkretne narzędzia do codziennej praktyki.
Kompleksowa rehabilitacja stanowi fundament postępowania terapeutycznego u pacjentów z osteosarkopenią. Postępowanie to nie ogranicza się do izolowanych interwencji, lecz wymaga indywidualnie dostosowanego programu wielomodalnego, obejmującego działania edukacyjne, aktywność fizyczną i ćwiczenia, interwencje farmakologiczne i dietetyczne, wsparcie psychologiczne oraz metody wspomagające. Ich zintegrowane zastosowanie determinuje skuteczność długoterminowej terapii.
Istotnym elementem publikacji jest także omówienie osteosarkopenii w kontekście chorób przewlekłych, w których zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego często współistnieją z ograniczeniami sercowo-naczyniowymi, metabolicznymi lub neurologicznymi. Takie ujęcie podkreśla konieczność holistycznego spojrzenia na pacjenta, uwzględniającego nie tylko parametry strukturalne, lecz również funkcjonalne, poznawcze i psychospołeczne.
Mamy nadzieję, że niniejszy podręcznik stanie się praktycznym i rzetelnym źródłem wiedzy dla lekarzy, fizjoterapeutów, dietetyków, pielęgniarek oraz innych specjalistów zaangażowanych w opiekę nad pacjentami z osteosarkopenią. Jako redaktorzy publikacji ufamy, że przedstawione treści będą pomocne w codziennej praktyce klinicznej i ułatwią podejmowanie decyzji terapeutycznych. Liczymy, że książka ta będzie inspiracją do dalszych badań, współpracy interdyscyplinarnej i działań ukierunkowanych na poprawę sprawności, bezpieczeństwa oraz jakości życia starszych pacjentów.
Anna Skrzek
Joanna Kostka
Seria wydawnicza Kompleksowa rehabilitacja pacjentów
Pozycje książkowe wchodzące w skład nowego cyklu wydawniczego PZWL tworzonego w ścisłej współpracy z Komitetem Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej Polskiej Akademii Nauk przedstawiają nowoczesne metody postępowania rehabilitacyjnego w wybranych, dotąd mało eksplorowanych w aspekcie rehabilitacji, obszarach określonych jednostek nozologicznych.
Opracowania przygotowane przez zaproszonych klinicystów, poza krótką częścią przypominającą najważniejsze aspekty kliniczne, koncentrują się przede wszystkim na praktycznie ujętej, kompleksowej rehabilitacji. Pojęcie to odnosi się do rehabilitacji rozumianej jako wieloskładnikowy, spersonalizowany proces terapeutyczny, którego celem jest umożliwienie optymalnego powrotu do aktywnego życia osobom, które w wyniku urazu lub choroby utraciły zdolność do pracy bądź odgrywania adekwatnych do wieku ról społecznych.
Monografie wchodzące w skład tej serii wyróżniają się kompleksowością, obszernym omówieniem zagadnień oraz dołączonymi materiałami audiowizualnymi. Stanowią bazujące na paradygmacie medycyny opartej na faktach (evidence-based medicine, EBM) praktyczne przewodniki kliniczne przeznaczone dla wszystkich specjalistów zajmujących się leczeniem pacjentów z określonymi dysfunkcjami, które w aktualnym piśmiennictwie - zarówno polskim, jak i światowym - najczęściej są omawiane jedynie w podrozdziałach obszernych publikacji tematycznych lub ujmowane w nich marginalnie.
Książki ukazujące się w ramach tej serii wydawniczej są skierowane do osób, które mają już pewną wiedzę w zakresie anatomii, fizjopatologii, patomorfologii, podstaw fizjoterapii oraz klinicznych aspektów omawianych chorób czy dysfunkcji. Nie są zatem opracowaniami zawierającymi elementarną wiedzę w wymienionych dziedzinach.
Wśród redaktorów naukowych oraz autorów poszczególnych monografii znajdują się m.in. lekarze, fizjoterapeuci, psycholodzy, terapeuci zajęciowi i dietetycy, którzy - jako członkowie zespołu terapeutycznego - mają duże doświadczenie w kompleksowym leczeniu rehabilitacyjnym pacjentów z jednostką chorobową będącą przedmiotem zainteresowania tematycznego danej pozycji książkowej.
Redaktor serii
dr hab. n. med. Dariusz Białoszewski, em. prof. WUM
1WprowadzenieAnna Skrzek, Joanna Kostka
Systemy opieki zdrowotnej stoją przed wyzwaniem zarządzania rosnącą populacją osób starszych na świecie. Przewlekłe schorzenia związane z wiekiem są coraz bardziej powszechne. Priorytetem w opiece zdrowotnej staje się przez to zrozumienie i przewidywanie postępu zmian fizjologicznych.
Coraz częściej wraz ze starzeniem się społeczeństwa występują choroby ze strony aparatu mięśniowo-szkieletowego, który odpowiada za kinematykę ruchu. Mięśnie szkieletowe, współpracujące z kośćmi, podlegają świadomej kontroli, mogą precyzyjnie kierować ruchem i utrzymywać postawę ciała. Oprócz tych podstawowych zadań kości i mięśnie pełnią inne ważne funkcje. Wapń i fosforan wchodzące w skład macierzy kostnej utrzymują homeostazę organizmu, a tkanka mięśniowa jest bogatym magazynem glukozy i aminokwasów niezbędnych do prawidłowego metabolizmu ogólnoustrojowego.
Jedną z przewlekłych chorób układu mięśniowo-szkieletowego jest osteosarkopenia. W ostatnim czasie stała się ona przedmiotem intensywnych badań gerontologicznych.
1.1Definicja osteosarkopenii
Osteosarkopenia (OS) jest definiowana jako jednoczesne występowanie osteoporozy i sarkopenii, czyli dwóch przewlekłych schorzeń związanych ze starzeniem się i zmniejszoną aktywnością fizyczną. Pojęcie to po raz pierwszy wprowadzili Gustavo Duque i wsp.
Termin sarkopenia pochodzi od greckich słów sarx (mięsień) i penia (utrata), a odnosi się do związanej z wiekiem postępującej i uogólnionej utraty masy mięśni szkieletowych wraz z upośledzeniem funkcji mięśni (siły lub sprawności fizycznej). Osteoporoza zaś to układowa choroba kości, w której ich mikroarchitektura ulega istotnemu pogorszeniu, charakteryzującemu się zmniejszeniem gęstości masy kostnej (bone mineral density, BMD), co prowadzi do zwiększonej łamliwości kości i w konsekwencji zwiększonego ryzyka złamań. Oba schorzenia mają wspólne czynniki ryzyka i powodują znaczną niepełnosprawność fizyczną, która stanowi ogromne zagrożenie dla utraty niezależności w kolejnych latach życia. Mięśnie i kości są ze sobą połączone również chemicznie i metabolicznie.
Jednoczesne występowanie sarkopenii i osteoporozy zostało opisane jako "niebezpieczny duet", zwiększający skłonność do upadków z powodu sarkopenii przy dużym ryzyku złamania kości u osób z osteoporozą. Wyjaśnienie pojęcia osteosarkopenii jest trudne, w związku z czym określenie kryteriów diagnostycznych stało się jednym z głównych wyzwań badań epidemiologicznych.
Uznanie pojęcia osteosarkopenii ma istotne znaczenie, ponieważ w grupie osób starszych znacznie zwiększa się ryzyko upadków, złamań, hospitalizacji i śmiertelności. Najnowsze badania podkreślają również, że to schorzenie przyczynia się do wystąpienia i postępu chorób przewlekłych, pogarszając wyniki leczenia. Biorąc pod uwagę globalne starzenie się społeczeństwa, istnieją obawy, że w nadchodzących latach częstość występowania osteosarkopenii gwałtownie wzrośnie, co podkreśla potrzebę bardziej kompleksowego podejścia do zrozumienia istoty i przebiegu choroby. Dowody wskazujące na nakładanie się patofizjologii sarkopenii i osteoporozy wskazują na możliwość wspólnego leczenia tych dwóch schorzeń.
1.2Epidemiologia
W kolejnych dziesięcioleciach odnotowuje się wzrost częstości występowania osteosarkopenii, co jest związane ze starzeniem się populacji światowej - szacuje się, że do 2050 roku liczba osób powyżej 60. roku życia przekroczy 2 miliardy, co może istotnie zwiększyć liczbę przypadków tego zespołu. Wczesna identyfikacja osób zagrożonych rozwojem współistniejącej osteoporozy i sarkopenii może umożliwić klinicystom interwencję i złagodzenie skutków osteosarkopenii.
W systematycznym przeglądzie piśmiennictwa z 2023 roku Huang i wsp. podają, że osteosarkopenię stwierdza się u 10-15% mężczyzn w grupie wiekowej 60-64 lata oraz u 45-60% mężczyzn powyżej 75. roku życia. U kobiet występuje u 10-20% osób w wieku 60-64 lat oraz u 30-50% kobiet powyżej 75 lat. Ogólnie częstość występowania jest większa u kobiet (25,5-82,6%) niż u mężczyzn (16,4-32,0%). Wyniki różnych badań epidemiologicznych wskazują, że w zależności od badanej populacji częstość występowania osteosarkopenii waha się od 1,5 do 65,7%, ze średnią 20-21%. Częstość ta jest wyższa u osób hospitalizowanych i pacjentów ambulatoryjnych niż u osób mieszkających w społeczności. Podsumowując, można stwierdzić, że ryzyko i rozpowszechnienie osteosarkopenii są silnie związane z wiekiem i płcią, a także stanem zdrowia i badaną populacją. Wyniki te potwierdzono w wielu pracach, podkreślając wzrost częstości występowania osteosarkopenii z wiekiem oraz większą liczbę przypadków schorzenia u kobiet niż u mężczyzn. Badania prowadzone w Ameryce Północnej wykazały, że wskaźniki złamań szyjki kości udowej są na ogół wyższe w populacjach białych niż w populacjach czarnych lub azjatyckich, a w populacjach czarnych opisano wyższą masę mięśniową. Rozbieżność w szacunkach dotyczących częstości występowania osteosarkopenii, w pozornie podobnych populacjach, wynika również ze znacznego zróżnicowania definicji sarkopenii, natomiast definicje osteoporozy czy osteopenii są spójne na całym świecie.
Istotna wydaje się epidemiologia osteosarkopenii na tle częstości odrębnego występowania osteoporozy oraz sarkopenii. Masa kostna zazwyczaj zmniejsza się o ok. 30% między trzecią a siódmą dekadą życia. Szacuje się, że jedna na trzy kobiety i jeden na pięciu mężczyzn w wieku powyżej 50 lat to osoby z wysokim ryzykiem złamania osteoporotycznego.
Ocenia się, że u amerykańskich kobiet w wieku powyżej 85 lat 70% ma osteoporozę w obrębie biodra, odcinka lędźwiowego kręgosłupa lub przedramienia. Badania epidemiologiczne wykazały, że u kobiet rasy kaukaskiej w wieku 50 lat ryzyko złamań w ciągu całego życia wynosi 17,5% w przypadku złamania szyjki kości udowej, 15,6% w przypadku złamania kręgu i 16% w przypadku złamania dystalnego przedramienia. Analogiczne ryzyko dla mężczyzn wynosi 6%, 5% i 2,5%. Parametry włókien mięśniowych wydają się względnie stabilne do końca czwartej dekady życia, przy czym tempo utraty włókien mięśniowych przyspiesza, co skutkuje utratą ok. 30% masy mięśniowej do 80. roku życia. Szacuje się, że częstość występowania sarkopenii wynosi 5-13% u osób dorosłych w wieku 60-70 lat i wzrasta do 11-50% u osób dorosłych w wieku powyżej 80 lat.
W przeciwieństwie do osteoporozy i sarkopenii rozpatrywanych indywidualnie istnieje mniej danych na temat powiązania tych schorzeń i zdiagnozowania osteosarkopenii. Badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii wykazało, że u kobiet z osteoporozą po menopauzie częstość występowania sarkopenii wynosiła 50%. Badanie przeprowadzone na 288 starszych osobach w Belgii wykazało, że osoby z sarkopenią miały 4-krotnie wyższe ryzyko współistniejącej osteoporozy w porównaniu z osobami bez sarkopenii.
Według Kirka i wsp. (2020) u 46% starszych pacjentów ze złamaniami biodra wykazano występowanie osteosarkopenii. W badaniach przeprowadzonych przez Huo i wsp. (2015) na 680 starszych pacjentach z historią upadków stwierdzono częstość występowania osteosarkopenii na poziomie 37%.
Osteosarkopenia była również związana z większą śmiertelnością w badaniach Paintina i wsp. (2018) przeprowadzonych na 324 starszych pacjentach w Korei ze złamaniami biodra. Roczny wskaźnik śmiertelności wyniósł 15,1% u pacjentów z osteosarkopenią, czyli więcej niż u pacjentów z samą osteoporozą (5,1%) lub samą sarkopenią (10,3%).
