? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i metodyka zabiegów fizjoterapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań fizjoterapii, Czytelnikmusi brać pod uwagę informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych metod fizjoterapii.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Paweł Małdyk

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Joanna Małkowska

Korekta: Beata Bakoń

Producent: Marta Kubica

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Wszystkie zamieszczone w książce ryciny oraz dołączony do niej materiał audiowizualny mają charakter autorski. Kody QR znajdujące się w rozdziale 6 przekierowują do filmów związanych z tematyką danego podrozdziału.

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24821-5

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.019

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Wstęp

Endoprotezoplastyka stawu biodrowego jest jednym z najczęściej wykonywanych zabiegów rekonstrukcyjnych w Europie. Według raportu Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD) oraz Komisji Europejskiej na terenie starego kontynentu wykonuje się 202 operacje wymiany stawu biodrowego na 100 tysięcy mieszkańców. Porównawczo, liczba endoprotezoplastyk stawu kolanowego wynosi 134 na 100 tysięcy mieszkańców. Zaobserwowano również 20-procentowy wzrost liczby implantacji endoprotez stawów biodrowych w dekadzie 2012-2022.

Przez ostatnie lata powstało wiele publikacji dotyczących ortopedii rekonstrukcyjnej stawów. Z tego też powodu zarówno temat stosowanych dostępów operacyjnych, jak i zastosowania kolejnych generacji endoprotez może wydawać się dogłębnie zbadany i mało emocjonujący. Podobnie jest w dziedzinie fizjoterapii i w postępowaniu z pacjentem po rekonstrukcji stawu biodrowego. W oczywisty sposób algorytm usprawniania jest systematycznie dostosowywany do modyfikowanych technik operacyjnych, użytych rodzajów implantów stawów biodrowych i zastosowanych artykulacji. Z punktu widzenia pacjenta istotnymi czynnikami wpływającymi na ocenę skuteczności zabiegu endoprotezoplastyki nie są specyficzne techniki związane z rzemiosłem chirurga czy przeprowadzone protokoły fizjoterapeutyczne. Dla osób po endoprotezoplastyce realnie liczy się to, ile czasu spędzą w szpitalu, jak szybko będą mogły wrócić do codziennych czynności, jakiego bólu mogą się spodziewać po operacji i w jakim stopniu wrócą do pełnej sprawności.

Tematyka patogenezy choroby zwyrodnieniowej stawu biodrowego w międzynarodowej literaturze od lat stanowi przedmiot dyskusji specjalistów z wielu dziedzin medycyny. Część badaczy wskazuje neurogenny czynnik inicjujący procesy degeneracyjne. Przewlekła dyskopatia okolicy lędźwiowej kręgosłupa, powodująca neuropatię obwodową, może prowadzić do odruchowego zmniejszenia przepływu naczyniowego okolicy panewki, a za nią głowy stawu biodrowego. Z drugiej strony, badacze zajmujący się biomechaniką stawów biodrowych podkreślają istotną rolę sumujących się na przestrzeni lat mikrourazów obrąbka stawowego. Na skutek wtórnej przebudowy kostnej okolicy stawu może wówczas dochodzić do tworzenia osteofitów i skostnień prowadzących do artrozy.

Środowisko fizjoterapeutyczne publikuje doniesienia wskazujące na istotną rolę dysbalansu mięśniowego w patogenezie choroby zwyrodnieniowej stawów biodrowych. W dawnych latach, kiedy upowszechniano przesiewowe badania preluksacyjne, przepowiadano istotne zmniejszenie liczebności pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawu biodrowego na skutek działań profilaktycznych, rozpoczynających się w pierwszych miesiącach życia człowieka. Badania preluksacyjne i wczesne leczenie zachowawcze zmniejszyły liczbę wykonywanych osteotomii okolicy stawu biodrowego wśród dzieci, lecz nie wpłynęły istotnie na liczbę wykonywanych endoprotezoplastyk u dorosłych pacjentów na terenie Europy. Jak dotąd, patogeneza występowania choroby zwyrodnieniowej stawu biodrowego nie została jasno określona. Badacze zgadzają się w kwestii współistnienia zmian przeciążeniowo-zwyrodnieniowych całego kompleksu biodrowo-krzyżowo-lędźwiowego u wszystkich pacjentów kwalifikowanych do endoprotezoplastyki stawu biodrowego, jednak uchwycenie jednej, dominującej, przyczyny powstawania tych zmian w dalszym ciągu pozostaje kwestią sporną.

W związku z powyższym powstała niniejsza publikacja, której autorzy porządkują wiedzę dotyczącą efektywnej fizjoterapii przed- i pooperacyjnej opartej na zrozumieniu patogenezy biomechanicznej zmian przeciążeniowych obręczy kończyn dolnych oraz przedstawiają współczesne techniki operacyjne uwzględniające funkcjonalną kwalifikację do danego typu endoprotezoplastyki stawu biodrowego.

1Ewolucja endoprotezoplastyki biodra

1.1Endoprotezoplastyka stawu biodrowego - rys historyczny

Endoprotezoplastyka stawu biodrowego to jedno z największych osiągnięć medycyny XX wieku, uznawane przez wielu ekspertów - w tym redakcję prestiżowego czasopisma medycznego The Lancet - za operację stulecia.

Tytuł operacji stulecia doskonale oddaje znaczenie tej procedury dla medycyny XX wieku. Warto jednak podkreślić, że o to miano ubiegają się także inne, równie rewolucyjne procedury, które na zawsze zmieniły oblicze chirurgii i dały pacjentom szansę na życie, o jakim wcześniej nie mogli marzyć.

- Przeszczep nerki

Pierwszy udany zabieg przeprowadzony w 1954 roku był cudem transplantologii. Zmienił śmiertelną chorobę, jaką była schyłkowa niewydolność nerek, w stan, z którym można żyć przez wiele lat. To symbol zwycięstwa nad barierą immunologiczną organizmu i początek ery przeszczepiania narządów.

- Pomostowanie aortalno-wieńcowe (by-pass)

Spopularyzowane pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku zrewolucjonizowało leczenie choroby wieńcowej - największego zabójcy tamtych czasów. Operacja ta pozwoliła omijać zwężone tętnice, przywracając prawidłowy przepływ krwi do serca, ratując niezliczonych pacjentów przed zawałem i dając im dekady aktywnego życia.

Co łączy te trzy procedury i dlaczego każda z nich zasługuje na miano przełomowej?

Każda w spektakularny sposób odpowiadała na największe wyzwania zdrowotne swoich czasów. Endoprotezoplastyka przywróciła jakość życia i możliwość ruchu milionom ludzi unieruchomionych przez ból artretyczny. Przeszczep nerki uratował życie pacjentom skazanym wcześniej na śmierć z powodu niewydolności nerek. Bypassy wydłużyły życie, chroniąc przed najczęstszą przyczyną zgonów. Wszystkie te osiągnięcia razem stanowią pomnik ludzkiego geniuszu i pokazują, jak chirurgia potrafi fundamentalnie odmienić los pacjenta, zamieniając cierpienie i wyrok w nadzieję oraz sprawność.

W ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat endoprotezoplastyka przeszła drogę od eksperymentalnych prób do powszechnie wykonywanej procedury o przewidywalnych wynikach i wieloletniej trwałości. Rozwój tej dziedziny był możliwy dzięki synergii postępów w chirurgii, biomechanice, inżynierii materiałowej, a w ostatnich dekadach także w informatyce i naukach rehabilitacyjnych.

1.1.1Początki - od resekcji do pierwszych implantów

U schyłku XIX i w pierwszej połowie XX wieku leczenie ciężkich chorób stawu biodrowego ograniczało się głównie do operacji resekcyjnych, takich jak zabieg Girdlestone'a (1928), polegający na usunięciu głowy i szyjki kości udowej. Choć operacja znosiła ból, skutkowała poważnym upośledzeniem funkcji stawu i skróceniem kończyny. Pierwsze próby implantacji elementów z kości słoniowej, szkła, stali czy akrylu kończyły się niepowodzeniem z powodu braku biokompatybilności oraz problemów mechanicznych.

Rehabilitacja w tym okresie była bardzo ograniczona - pacjenci często do końca życia musieli chodzić o kulach lub pozostawali unieruchomieni.

1.1.2Rewolucja Charnleya

Przełom nastąpił w latach sześćdziesiątych XX wieku dzięki Sir Johnowi Charnleyowi, który w Wrightington Hospital w Wielkiej Brytanii opracował koncepcję niskotarciowej, całkowitej endoprotezy stawu biodrowego (low friction arthroplasty). Proteza Charnleya składała się z metalowego trzpienia, panewki z polietylenu wysokiej gęstości (PE-HD) oraz była mocowana cementem kostnym z polimetakrylanu metylu (PMMA).

Równolegle Charnley wprowadził koncepcję sali operacyjnej z laminarnym przepływem powietrza i filtracją bakteryjną, co zminimalizowało ryzyko infekcji okołoprotezowych (dziś określanych akronimem PJI - prosthetic joint infection). Efekt tych innowacji był spektakularny - implanty uzyskiwały wieloletnią trwałość, a pacjenci odzyskiwali sprawność i mogli wrócić do aktywnego życia.

Sukces Charnleya opierał się na trylogii, która zrewolucjonizowała ortopedię:

- koncepcji niskotarciowej artroplastyki;

- zastosowaniu cementu kostnego do mocowania komponentów;

- wprowadzeniu sterylności na sali operacyjnej poprzez system laminarnego przepływu powietrza.

Rehabilitacja po operacji nadal była prowadzona bardzo ostrożnie - pionizację pacjenta rozpoczynano dopiero po kilku dniach, a pełne obciążanie operowanej kończyny odkładano na całe tygodnie.

1.1.3Nowe materiały i protezy bezcementowe

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku wprowadzono do użycia nowe materiały implantów, m.in. stopy kobaltowo-chromowe i tytanowe, które zapewniały większą wytrzymałość, odporność na korozję i lepszą tolerancję biologiczną. Rozwój protez bezcementowych z porowatą powierzchnią i powłokami z hydroksyapatytu umożliwił trwałe biologiczne połączenie implantu z kością. Udoskonalono także dopasowanie kształtu trzpieni i panewek do anatomii pacjenta.

Mimo tych postępów rehabilitacja wciąż była dość zachowawcza - pacjenci przez wiele tygodni obciążali operowaną kończynę jedynie częściowo, w obawie o stabilność wszczepu.

1.1.4Nowe powierzchnie trące i indywidualizacja leczenia

Pod koniec XX wieku pojawiły się nowoczesne powierzchnie trące o znacznie większej odporności na zużycie: ceramika-ceramika, metal-metal oraz polietyleny o wysokim stopniu usieciowania (highly cross-linked polyethylene). Ograniczyło to powstawanie cząstek zużycia prowadzących do aseptycznej osteolizy.

Rozwinęła się także koncepcja indywidualizacji leczenia - dobór typu protezy, sposobu mocowania i materiałów zaczęto dostosowywać do wieku pacjenta, jakości jego kości oraz poziomu aktywności. Jednocześnie zaczęły zyskiwać popularność pierwsze minimalnie inwazyjne dojścia operacyjne, a rehabilitacja stopniowo przyspieszała - choć wciąż daleko jej było do protokołów szybkiej ścieżki terapeutycznej (później znanych jako fast-track lub ERAS - enhanced recovery after surgery).

1.1.5Era inżynierii materiałowej, precyzji i personalizacji

W XXI wieku współczesna endoprotezoplastyka biodra to synergia zaawansowanych technologii cyfrowych i przełomowych osiągnięć w dziedzinie biomateriałów. To już nie tylko komputerowe planowanie czy nawigacja operacji - to przede wszystkim implanty, które wchodzą w aktywną interakcję z organizmem pacjenta, zapewniając trwałość i funkcjonalność na dekady.