De mortuis nil nisi bene.

O zmarłych tylko dobrze.

Johan Kott nosi szelki. Szelki, spodnie, w jakich chodzą hutnicy, znoszona koszula - to cały Johan. Uwielbia wychodzić do ogrodu łączącego jego dom z domem Trudy Lass. Teraz siedzi z Trudą na ławeczce przy oczku wodnym przykrytym liliami. Robi się pochmurno, wśród liści przepływa od czasu do czasu złota rybka.

- Johan, pojakymu ty sztyjc nosisz te h?zyntregi? - pyta Truda.

- Gal?ty mi ślatuj?m - odpowiada Johan z niewyraźnym uśmiechem, pociągając przy tym za szelki. Ten gest przyrósł do niego jak papieros do nałogowego palacza. Przez chwilę przytrzymuje szelki, potem przejeżdża palcami w stronę spodni i zaczyna macać guziki. Truda wpatruje się w jego talię.

- M?j chop, kej jeszcze ż?ł, tyż mioł h?zyntregi. Ale rz?dko je nosi?ł.

Truda podnosi wzrok i spogląda w twarz Johana.

- Ino knefli niy miały. Take ajnfachowe.

- Knefle s?m lepsze - odpowiada Johan z całą powagą i przypomina sobie męża Trudy, którego kiedyś w hucie zasypał gorący żużel. Chcąc za wszelką cenę pozbyć się przerażającego wspomnienia, pociąga z całej siły za szelki. Jeden guzik się luzuje, strzela i wpada do wody.

- Johan, tyś je aparat! - wybucha śmiechem Truda i kładzie mu rękę na ramieniu. - Ino z tob?m poradz? sie tak fajnie pośmi?ć!

Johan poirytowany wstaje z ławki i kuca przy sadzawce. W gęstej liliowej powłoce próbuje znaleźć guzik.

- To niyma możne. Ślecioł miyndzy liście.

- Trza bydzie spuścić wod?.

Truda znowu się śmieje, a ponieważ Johan dalej nie wstaje, to klęka obok niego.

- Fajne s?m te nowe ryby - kiwa głową z uznaniem. - To je złot? rybka?

- Karach. Chiński.

- We Chinach żeś go kupi?ł?

- Niy, we Hornbachu.

Zamyśla się na chwilę. - Abo to było we Bauhausie?

Przypomina sobie swoją wnuczkę Lizę, jak byli razem kupować nową rybkę. Ôna bydzie ino twoja, powiedział wzruszony i wręczył jej do ręki worek z kolorowym okazem.

- Przinojmnij go przed zim?m wysn?ż?. - Johan godzi się z sytuacją i wyciąga z wody dwa piwa. Gdy wstaje, szelka - trzymana przez jeden tylko guzik - luzuje się i uderza go w twarz. Tym razem Truda się nie śmieje.

- Coś ty je dzisio taki nerwowy?

- Ôtwiyrej, bo mie szlag trefi!

Truda szybko łapie schłodzone piwo i otwiera je, spoglądając przy tym na zachmurzone niebo. Johan odwraca się i patrzy na sąsiadkę.

- Maryj wr?ci ku mie do d?m...

- Naproowdy? - reaguje zaskoczona Truda, charakterystycznie przeciągając głoski.

Przez chwilę obserwuje poruszonego sąsiada, a potem wbija wzrok przed siebie, jakby czekała na pierwsze krople deszczu, które przyniosą odpowiedź na coś, czego jeszcze nie wie. Cały czas przygląda się pochmurnemu niebu.

- Johan, wiater n?m t? zajlban? ściepie na gow? - stwierdza smutnym głosem i wyciąga z sadzawki kolejne piwo. Trzyma je niczym zwycięski puchar, niczym drogocenny, bardzo osobisty skarb. Bierze łyk i zaczyna się zastanawiać, czy jej syn Hannes też mógłby wrócić z Polski. Ale to musiałoby się coś złego wydarzyć, myśli sobie i wkłada piwo z powrotem do wody. Próbuje utopić swoje myśli jak najgłębiej, lecz po chwili ogarnia ją poczucie bezradności. Zwraca się do sąsiada:

- Johan, id? sie skludzić.

- Jezderkusie!

*

Uśmiych?m sie d? Maryj i sp?min?m sie, jak po maturze chodziyła ze Hannesym. Do szkoły społym jeździyli. Kej zawiyr?m ôczy, widz? ich jechać społym do Witkowic. Hannes je dobry synek, ale moj?m Maryjk?m sie dugo niy interesowoł. Pojechoł sztudyrować do Rajchu, kaj sie ucz?ł budować zajlbany, a Maryj do Pragi na architektur?. I tak to sie miyndzy niymi sk?ńczyło. Maryj na kwatyrze w Pradze sama siedziała. Trzidziści siedym rok?w, troch? star?, niy? Robiyła do wieczora we biurze projektowym, a w nocy ukł?dała mał? Lizk? do bet?w. Przeczytała jij jak? bojk? i szła spać. Czamu sie wzi?nła takigo chopa? Baby mioł, a ôna sie myślała, że mu przejdzie. Jak sie bajtel narodzi?ł, to sie ino w lazarycie podpisoł a prziszoł dziepro na rozw?d. No a Hannes zaś z t?m swoj?m sławn?m kobiyt?m zônacz?ł tak? wielg? firm? i zaczli u n?s zajlban? budować. We Witkowicach sie wynajyna siedzib? jakoś inksz? wielg? firma, co wierz? Hannesowi i Klifie t? zajlban? finansuje. Potrzebowali we Witkowicach, skany to m? l?tać, jakigo architekta, t?ż sie Hannes i Klifa przim?wiyli za moj? Maryj. Możno j?m wybrali skirz tego, że już robiyła dl? Witkowic we tym praskim biurze? Możno sie myśleli, że je p? mie i m? rada zielazo. Niy wiym, jeźli m? tak? grajfk? do zielaza choby j?.

Toć, niy maj?m leko baby w ancugach. Robić musz?m jako chopy. Ja, Truda tyż robiyła na grubie, nale takich Trud było mało. Surowe zielazo sie u n?s wyt?piało już w gowach ôd Rotschild?w, a dyć ôni musieli mieć w tych gowach cołk? pudlingarni?, że poradziyli zrobić taki wielgi piec. Ôkr?m tego Maryj je st?nd, a niy kajsik z Pragi. Kaj by zn?dli lepsz? dziouch?? Maryj na isto wiedziała, że kej wr?ci na Landek, to ś nij bydzie tak? normaln? baba. Nale możno prawie tego jij trza.

Jer?na, jeżech taki r?d. Maryj sie ku mie przikludzi! Do jednego ze dw?ch wachtyrskich d?mk?w wele gruby Anselm, co ś nij ter?zki zrobiyli bergmańske muzeum. Te nasze dwa d?mki stoj?m pod wysok?m skał?m. Styknie z Ôstrawy przejechać bez Ôdr?, zar?zki za mostym skryncić i tam już je nasz Landek, nasza Prajsk?. Ale to niyma take proste, jak sie zd?. Landek je ôpuszcz?ny, to s?m, jak ter?zki g?daj?m, peryferyja. K?niec ôd Ôstrawy i pocz?ntek ôd Prajskij. Pod Landekym nigdy niy było ż?dnego folkloru, co go czas ôd czasu widz? we telewizyji abo co go ôpisuj?m we cajt?ngu. Ż?dnych tracht?w, ino roboci?rske gal?ty bez koszul i gal?ty ze h?zyntregami. Take, co m?m porz?nd.

Klinker, rozpadniynte dźwiyrze, rozszczypi?ne drzewo, tr?wa na starych cegł?wkach i wacholdy. To wszyjsko Maryj ôstawiyła na mojim d?mku. Fajnie poskł?dane cegł?wki tyż ôstały. Maryj prawiyła, że to musi ôstać, a nojważniyjsze, że niy śmi? chałpy ôcieplać i że blechowy dach tyż trza niechać. Bezto go umiyniyła na blank taki s?m. Truda m? f?rt stary zaruściały. Fto wiy, co z tym Hannes zrobi. Blech zakryw? p?miyszkanie ôd Maryj, co je malućke choby pupynsztuba, tyj małyj Lizce sie tam spodob?. Ścisk? mie, kej p?myśl? we kuchni ô Trudzie a co jij jutro bydzie musioł pedzieć jeji synek. Jak jij to tyn Hannes powiy, to doista niy wiym.

Bier? Lizk? na klin. Już je wiecz?r. Siedzymy pocichu. Petr?nelka świyci. Fajnie żech j?m wyczyści?ł, wygl?nd? choby now?, a dyć to je jeszcze antyk. Dziw?m sie na Maryj, ker? siedzi wele Trudy i tyż jaksik tak dziwnie nic niy g?d?. Ciekawe, eli wiy. Czyt? cajt?ngi, tam już na isto ô tym pisali. My z Trud?m sie dziw?my ino na fusbal i hokej a czyt?my Pietrzkowicke Nowiny. Maryj nic niy g?d?. Zmiarkowołech, że nojbarzi rada je u mie we kuchni. Na swoje nowe p?miyszkanie pod dachym jeszcze niy przibadała.

Maryj suje do asjetki ôrzechy. Bez chwil? medykuje i przid?w? szr?t, kery zn?dła we starym bifyju. Schowała go tam jeszcze Klifa, sp?min?m sie i zaś mie wszyjsko ścisk?. Pr?buj? ô Klifie niy myśleć, ino sie dziw?m, jak Maryj ôtwiyr? ôkno i suje maszkety z asjetki do k?rmika. Ôna już niy chce medytyrować ô niczym złym, atoli jeszcze niy wiy, co sie bydzie dzi?ć jutro. T?ż bier? utr?pi?n? Lizk? i id? ś ni?m po słodach do szlafsztuby ôd Maryjki. Bez chwil? siedz? wele wnuczki. Ż?dnych ber?w niy zn?m, bezto j?m dzierż? za rynk? i czak?m, zaczym uśniy. Durch ô tym myśl?, a we tyn s?m czas przikryw?m malućk? dziouszk?. Durch coś przikryw?m, prziłazi mi do gowy. Durch mie ścisk?, chobych nigdy niy padoł nic ofyn, ino kajś głymboko w siebie. Ôbr?c?m sie, jeszcze ôstatni r?z sie dziw?m na Lizk? i za chwil? jeżech sam na dole we kuchni.

Truda pad?, że idzie ku si? do d?m, a Maryj, że już p?dzie ku Lizce. T?ż tyż ôblyk?m kab?t i wyłaż? do zegr?dki. Podnosz? zdrok ku gwi?zd?m i zd? mi sie, iże niebo m? raka. Miyndzy gwi?zdami ôszkliw? chmura szuk? p?nb?czka, co ô nim far?rz porz?nd prawi we kaplicy. Radszyj wr?c?m do pr?znyj kuchnie, st?w?m przi ôknie i dziw?m sie na k?rmik, co sie we ćmie blank traci. Prziłazi mi do gowy, że do familije przin?leży aji gwołt, a kożdyj zimy siyła pt?k?w niy przeżyje.

Jeżech ciek?w, jak to Hannes jutro mamulce powiy. Wczora mi sie prziznoł, kej na chwil? przijechoł ze Ôpol? ekstra ku mie, nale padoł, cobych ż?dnymu niy g?doł. Truda poszła z n?wiydzk?m do tyj strasznyj s?msiadki, t?ż mogli my sie pog?dać. We Polsce ô tym pisz?m wszyjske cajt?ngi, możno u n?s tyż, ino że my z Trud?m nowin niy śledzymy, ani we telewizyji. Hannes prawi?ł, że mamie powiy dziepro jutro. Zafyrtoł mi w gowie. Przede wszyjskim padoł, jak po tyj ôkropiczności wyszoł ze swojigo d?mu we Ôpolu i pojechoł za jak?mś dziouch?m ze tyj jejich partyje, coby sie uspokoj?ł. Sp?min?m sie Hannesa, jak'ech sam wczora wyci?ng piwo ze st?wku. Hannes sie go nojprz?d ani niy dotkn?ł, chocia mioł ze sob?m szofera. Jezderkusie, ty blank niy pijesz, musiołech p? nim ryknyć, bo b?ł we totalnym szoku. Padoł mi, że we Ôpolu sie trefi? z niymieckimi kamratami ze tyj partyje. Inakszy jak my Prajz?ki, polske Niymce we ôpolskim wojew?dztwie g?daj?m p? niymiecku a z t?m wielg?m partyj?m sie dali do kupy. To je jak?ś Liga Śl?nska. A za wszyjsko ôdpowiad? ôd niego kobiyta Klifa. Politikerka, fest sławn?, bo wygrała wel?nek. No, wygrała. Klifa. Jak to dzisio prawi?m, lider śl?nskij niyzawisłości, ale ino tyj takij ek?n?micznyj niyzawisłości. G?daj?m, że to je srog? r?żnica. Dyć to je egal, tak by tak my s?m we tyj nowyj ojropejskij federacyji, tuplikowołech dycki Klifie, nale ôna miarkowała, że to niyma egal. Jeżech ze tych politycznych zmian fest zbam?nc?ny.

K?niec k?ńc?w wypiyli my ze Hannesym cołki st?wek biyru, a ôn mi pedzioł ô tyj swojij libście. Ôna robi we jakichś wywiadowczych sużbach a tyż je kajsik wysoko we Lidze Śl?nska. I we tyj firmie ôd zajlbany zaczła cosik robić. Ino jak sie ta dzioucha mianuje? Już'ech sie sp?mnioł. Alicja Berg. Tyż polsk? Niymka ze tyj partyje. Ze radości kiw?m gow?m, bo rz?dko poradz? spamiyntać miana. Alicja Berg, zastympczynia ôd Klify.

Co miałem robić, panie Johanie, wzdychn?ł Hannes i wypi?ł na eks cołke piwo. Padoł mi, jak w tym Ôpolu sie go Alicyj? zapytała, co ter?z zrobi, chyciyła go za rynk? i poszli spać ku tyj dziousze. Sztyjc sie forszteluj?, jak ta Alicyj? wygl?nd?. To je charakter, tyn Hannes, żyniaty, a drug? bab? sie zn?d, g?d?m do si? pocichu, ale tak by tak żech je r?d, że go jutro zaś uwidz?.

Poleku id? do szlafsztuby ze piwym w rynce, kere żech sie wyci?ng ze st?wku, bo to niy było tak, że'ch sie na placu ino dziwoł na gwi?zdy, co take żadne dzisio s?m, rozciepane po cołkim niebie. We betach dopij?m reszt? piwa, bo jutro bydzie pier?ńsko ciynżki dziyń.

Jezderkusie!

*

Cuc? bezmałaś rano i bez chwil? siedz? poł?many na ł?żku. Miołech straszny śnik, ale kej żech ôcuci?ł, to sie tyn śnik niy straci?ł. Ôn sie mie ganc prziwłaszcz?ł, wycyckoł mie choby elektroluks. Smol? to wszyjsko, co sie byd? nerwować. Juzaś sie lyg?m, chyt?m sie ciynżkij pierziny i pr?buj? j?m zrobić troch? legsz?. Jezderkusie, ôtul mie tym światłym jako zrobi?ł Hannes ze t?m Alicyj?m. Już'ech go spokopi?ł. Ôn sie musioł aby na chwil? ôdreagować ze bab?m, coby zap?mnioł. Aby na chwil?. Jezderkusie, g?d?m do si? znowu ôcuc?ny. Juzaś słysz? to, czego żech słyszeć niy chcioł. Na chwil? żech usn?ł, ale Truda mie ôbudziyła, niy p?m?g? ściana ani tyn w?nski chodnik miyndzy chałpami. Abo je to wszyjsko śnik? Niy, jeżech zicher, że Hannes już przijechoł z Polski do d?m.

Seblyk?m drab bausztelowe gal?ty, co mi sie w nich nojlepij śpi, ôblyk?m sie te sprawdz?ne ze huty ze h?zyntregami i id? ku Trudzie ôbadać, co robi. Jeszcze szczynście, że Maryj już pojechała ze Lizk?m do ôchr?nki. Wybieg?m bez zegr?dk? ku Trudzinymu d?mku, baji na st?wek sie niy dziw?m.

Truda ślimt? i g?d? coś Hannesowi. Siedzi ze rynkami na klinie, a Hannes m? gow? pochyl?n? aż ku ziymi. Truda niy spozorowała, że'ch wl?z do izby. F?rt ślimt? i dalij g?d? do Hannesa, kery już tego niy może strzimać i idzie weg.

Id? za nim a widz?, że si?d? do auta.

- Hannes, kaj jedziesz? - woł?m na niego.

Truda sie prził?ncz?.

- Kaj ter?z jedziesz? Szafniesz sie wr?cić, kej muszymy tak drabko do Ôpol? jechać? - woł? Truda, nale Hannesowi niyma do g?dki.

- Pojad? ś nim - pad?m i dolatuj? ku niymu. Drabko si?d?m do auta. Hannes niy m? nic proci tymu, t?ż jadymy, ani niy wiym kaj. Niy m?m ôpow?gi sie ôdezwać, ino d?w?m poz?r, coby aut?kym w coś niy wrazi?ł. Przejyżdż?my bez Pietrzkowice, a kej Hannes robi ôstry skrynt, sp?min?m sie ikarusa. Stary autobus madziarskij produkcyje. W postrzodku mioł taki gumowy ł?ncznik choby cyja, co czas ôd czasu popukoł, aże sie w nim dziury robiyły. Kej autobus skryncoł, to sie na skryncie ôdegn?ł tak, że musioł na chwil? sztopnyć choby mu trza było sie dychnyć. Hannes jedzie tak gibko, że sie dzierż?, cobych niy sheftowoł do ôkna. Chcioł bych sztopnyć i sie dychnyć jako tyn madziarski autobus. Zawiyr?m ôczy i zaś widz? siebie we ikarusie. We jednyj rynce trzimi? tasz?, co w nij je kanka ze kafyjym, a drug?m sie dzierż? potarganyj cyje. Dzisio j? żech je tym starym autobusym, poskł?dany ze dw?ch tajli skuplowanych star?m potargan?m cyj?m. Ze przodku jeszcze kajsik poleku cisn?, nale za sob?m ci?ngn? cołk? dug? przeszłość. Ôba siedzymy pocichu. Niyma launy nic g?dać.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej