INTRO

Jest niedziela, godzina dziewiąta siedemnaście. Jedna osoba właśnie zakłada płaszcz, żeby zdążyć na nabożeństwo. Druga siedzi przy kuchennym stole w piżamie, z kubkiem kawy i planem, który zakłada absolutnie żadnych kontaktów z instytucjami religijnymi przed południem. Wszystko przebiega spokojnie, dopóki nie pada niewinne pytanie: "A jak będziemy mieć dzieci, to będą chodziły ze mną?". Nagle kawa przestaje smakować jak kawa, płaszcz okazuje się za ciasny, a niedziela nabiera atmosfery posiedzenia komisji do spraw przyszłości rodziny. Jeszcze przed chwilą byliście zgodną parą. Teraz każde z was podejrzewa, że drugie zamierza po cichu przejąć kontrolę nad duszą potomstwa.

Witaj w świecie związków, w których miłość jest wspólna, ale droga do spraw ostatecznych prowadzi przez zupełnie inne skrzyżowania. Jedno z was wierzy głęboko, drugie nie wierzy wcale. Albo oboje wierzycie, lecz inaczej rozumiecie praktyki, tradycję i religijne obowiązki. Bywa również, że jedna osoba wychowała się w określonej wspólnocie, a druga dopiero szuka własnego miejsca. Na początku znajomości różnice mogą nawet fascynować. Świetnie się rozmawia o sensie życia przy świecach, zwłaszcza kiedy nie trzeba jeszcze ustalać, czy świeca ma charakter dekoracyjny, duchowy czy liturgiczny. Prawdziwe wyzwanie zaczyna się wtedy, gdy abstrakcyjne przekonania zamieniają się w konkretne decyzje.

Bo przecież nie kłócicie się wyłącznie o uczestnictwo w ceremonii. Kłócicie się o poczucie przynależności, lojalność wobec rodziny, prawo do własnego sumienia i to, jakie wartości przekażecie dzieciom. Dla jednej osoby udział w religijnej uroczystości może być autentycznym przeżyciem duchowym. Dla drugiej ten sam gest oznaczałby publiczne potwierdzenie przekonań, których nie podziela. Ktoś widzi w rodzinnej tradycji piękny most między pokoleniami, ktoś inny doświadcza jej jako presji. Problem pojawia się szczególnie wtedy, gdy obie strony uznają własne znaczenie sytuacji za oczywiste. A oczywistości mają wyjątkowo irytującą cechę: nie czują obowiązku tłumaczenia się drugiemu człowiekowi.

Możliwe, że próbowaliście już rozwiązać takie napięcia na kilka sposobów. Pierwszy to unikanie tematu, czyli strategia polegająca na odkładaniu rozmowy do momentu, w którym problem rozwiąże się sam. Zazwyczaj nie rozwiązuje się sam. Po prostu wraca przed świętami, chrztem, ślubem, uroczystością szkolną albo niedzielnym obiadem u teściów, gdzie nagle wszyscy okazują się ekspertami od waszego związku. Drugi sposób to przekonywanie partnera, najlepiej argumentami tak doskonałymi, że powinny natychmiast zakończyć dyskusję. Niestety człowiek nie jest aplikacją, której wystarczy zainstalować aktualizację światopoglądu. Trzecia możliwość to ustępowanie dla świętego spokoju, który bywa rzeczywiście święty, ale bardzo rzadko spokojny na dłuższą metę.

Warto zrozumieć jedną rzecz: różnica przekonań sama w sobie nie musi niszczyć związku. Znacznie większe znaczenie ma to, co robicie z tą różnicą. Można nie zgadzać się w ważnej sprawie i nadal traktować siebie z szacunkiem. Można również pozornie podzielać te same poglądy, a mimo to nieustannie walczyć o władzę. Związek nie staje się bezpieczny dzięki identycznym odpowiedziom na wszystkie pytania. Bezpieczeństwo powstaje także wtedy, gdy wolno powiedzieć coś trudnego bez obawy, że zostanie się wyśmianym, ukaranym milczeniem albo uznanym za gorszego człowieka. To wymaga czegoś więcej niż uprzejmego "szanuję twoje zdanie", wypowiedzianego tonem sugerującym, że zdanie jest wprawdzie szanowane, lecz jego właściciel powinien natychmiast zmądrzeć.

Nie znajdziesz tutaj instrukcji udowadniania, kto ma rację w kwestiach religijnych. Ta książka nie jest konkursem teologicznym ani poradnikiem skutecznego nawracania współmałżonka przy pomocy argumentów, cytatów i odpowiednio dobranych rodzinnych obiadów. Nie zakłada też, że osoba niewierząca powinna dla wygody porzucić swoje przekonania albo że osoba wierząca musi ukrywać duchowość, aby zasłużyć na harmonijny związek. Obie postawy mogą wynikać z głębokich, uczciwie przemyślanych wartości. Celem będzie znalezienie języka, w którym można o nich rozmawiać bez traktowania partnera jak projektu wymagającego pilnej modernizacji.

Szczególnie uważnie przyjrzymy się decyzjom dotyczącym dzieci. To tutaj różnice nabierają ciężaru, ponieważ przestają dotyczyć wyłącznie dwojga dorosłych. Czy dziecko ma uczestniczyć w praktykach religijnych? Jak opowiadać mu o wierze, gdy rodzice rozumieją ją inaczej? Co zrobić, kiedy pyta, dlaczego jedno z rodziców się modli, a drugie nie? I jak zapobiec sytuacji, w której dziecko zaczyna pełnić funkcję rodzinnego mediatora, mimo że miało jedynie nauczyć się wiązać buty? Potrzebne będą rozmowy uwzględniające zarówno przekonania rodziców, jak i rozwijającą się samodzielność dziecka. Nie da się odpowiedzialnie wychowywać młodego człowieka, traktując go jak puchar przyznawany zwycięzcy światopoglądowej rywalizacji.

Osobną trudnością bywają krewni. Mama pyta o sakramenty, tata o tradycję, babcia o świąteczne zwyczaje, a ktoś przy stole ogłasza, że "u nas zawsze tak było". To ostatnie zdanie bywa przedstawiane jako argument ostateczny, choć w rzeczywistości informuje przede wszystkim o przeszłości. Rodzinne oczekiwania mogą wypływać z miłości, troski lub autentycznej wiary, lecz nie dają krewnym prawa do podejmowania decyzji za was. Nauczysz się rozpoznawać, kiedy rozmawiacie o własnych potrzebach, a kiedy nieświadomie odgrywacie role wyznaczone przez poprzednie pokolenia. Czasem najtrudniejszym rozmówcą nie jest partner, ale wyobrażenie o rozczarowanej cioci, która jeszcze nie zadzwoniła, a już zdążyła wywołać poczucie winy.

Będziemy również odróżniać kompromis od rezygnacji z siebie. Kompromis nie zawsze oznacza podzielenie wszystkiego na pół. Nie można przecież uczestniczyć w połowie przekonania ani deklarować wiary w co drugi czwartek. W niektórych sprawach da się ustalić praktyczne rozwiązania, w innych potrzebna będzie zgoda na trwałą różnicę. Istnieją również kwestie, w których oczekiwania partnerów mogą okazać się nie do pogodzenia. Uczciwa rozmowa nie gwarantuje jednomyślności, ale pozwala wcześniej zobaczyć konsekwencje wyborów. Zamiast obiecywać magiczne rozwiązania, nauczymy się rozpoznawać granice, formułować konkretne prośby i podejmować decyzje bez szantażu emocjonalnego.

W praktyce wiele zmienia sposób rozpoczęcia rozmowy. Zdanie "Dlaczego znowu robisz problem z mojej wiary?" prawdopodobnie uruchomi obronę szybciej niż alarm przeciwpożarowy. Zupełnie inaczej działa pytanie: "Co jest dla ciebie najtrudniejsze w tej uroczystości?". Podobnie zamiast oskarżać partnera o brak szacunku dla tradycji, można wyjaśnić, dlaczego określony zwyczaj ma osobiste znaczenie. Nie są to sztuczki mające skłonić drugą osobę do ustępstw. Chodzi o zrozumienie, co rzeczywiście podlega negocjacji, a co pozostaje ważną częścią czyjejś tożsamości. Dobra rozmowa nie polega na takim dobraniu słów, aby partner nie zauważył, że właśnie został przekonany.

Pamiętaj jednak, że szacunek nie oznacza tolerowania przymusu, poniżania ani kontroli. Jeżeli różnice religijne stają się pretekstem do zastraszania, izolowania od bliskich lub odbierania prawa do samodzielnych decyzji, potrzebne jest coś więcej niż poprawa komunikacji. W takich sytuacjach warto szukać odpowiedniego wsparcia, a bezpieczeństwo musi mieć pierwszeństwo przed utrzymywaniem pozorów zgody. Ta książka jest przeznaczona dla osób, które chcą budować relację opartą na wzajemnym uznaniu, nawet gdy ich przekonania pozostają odmienne. Nie będzie wymagała poświęcania godności w imię harmonii.

Być może po przeczytaniu tej książki nadal nie będziecie identycznie przeżywać świąt, modlitwy czy ważnych rodzinnych ceremonii. Być może jedno z was pozostanie wierzące, a drugie nie. Sukces nie musi oznaczać wspólnego światopoglądu. Może oznaczać, że potraficie usiąść przy stole, nazwać swoje obawy, wysłuchać odpowiedzi i ustalić rozwiązanie, którego żadne z was nie musi się później wstydzić. Miłość nie wymaga dwóch identycznych sumień. Wymaga natomiast uznania, że obok nas żyje odrębny człowiek, którego przekonania nie są awarią do naprawienia.

A kiedy następnym razem przy niedzielnej kawie pojawi się pytanie o religijne wychowanie dzieci, zamiast natychmiast organizować domowy sobór, możecie zacząć od zwykłego: "Powiedz mi, dlaczego to jest dla ciebie ważne". Nie rozwiąże to automatycznie wszystkich sporów. Ale stworzy miejsce na rozmowę, w której nie trzeba wygrać z ukochaną osobą, żeby wspólnie zadbać o przyszłość.

Rozdział 1 - Kochamy się, ale czy wierzymy w ten sam świat?

Zaproszenie leży na stole od trzech dni. Elegancki papier, złote litery, dwa nazwiska i informacja o ceremonii religijnej. Marta patrzy na nie z radością, bo jej siostra wychodzi za mąż. Paweł również się cieszy, przynajmniej do chwili, kiedy słyszy: "Oczywiście idziemy razem do kościoła". Słowo "oczywiście" wykonuje tutaj więcej pracy niż cały rodzinny komitet organizacyjny. Paweł nie jest osobą wierzącą i nie chce uczestniczyć w obrzędach, które uważa za sprzeczne ze swoimi przekonaniami. Marta natomiast odbiera jego wahanie jako odmowę uczestniczenia w ważnym wydarzeniu rodzinnym. Pięć minut później rozmawiają już nie o weselu, lecz o szacunku, lojalności i przyszłości związku. Zaproszenie nadal leży na stole, niewinne jak dokument, który przypadkowo uruchomił międzynarodowy kryzys dyplomatyczny.

Tak często zaczynają się konflikty dotyczące wiary. Z pozoru chodzi o jedno wydarzenie, praktykę lub zwyczaj. W rzeczywistości każde z partnerów odpowiada na inne pytanie. Marta zastanawia się, czy Paweł chce być częścią jej rodziny. Paweł próbuje ustalić, czy ma prawo zachować niezależność światopoglądową. Oboje mówią o ceremonii, ale żadne nie mówi jeszcze o tym, co naprawdę je niepokoi. Gdyby ktoś zapisał ich argumenty na dwóch kartkach, mógłby odnieść wrażenie, że dyskutują o dwóch różnych uroczystościach. I właściwie miałby rację. Jedna odbywa się w kościele, druga w ich wyobrażeniach o tym, czym powinien być dobry partner.

Pierwszym wyzwaniem w związku osób o różnych przekonaniach jest więc zrozumienie, na czym dokładnie polega różnica. Brzmi to prosto, ale ludzie potrafią przez wiele lat używać słów "wierzący", "niewierzący", "religijny" lub "tradycyjny", nie sprawdzając, co druga osoba przez nie rozumie. Dla jednego człowieka wiara oznacza codzienną modlitwę, uczestnictwo w życiu wspólnoty i określone zasady moralne. Dla innego jest osobistą relacją z tym, co uważa za święte, bez potrzeby regularnego uczestniczenia w zorganizowanych praktykach. Ktoś może nie podzielać przekonań religijnych, lecz cenić świąteczne zwyczaje i rodzinne ceremonie. Ktoś inny odrzuca także te formy, ponieważ kojarzą mu się z doświadczeniami, których nie chce powtarzać. Jedna etykieta nie wystarcza, aby opisać tak różne rzeczywistości.

Wiara ma więcej niż jeden wymiar

Wyobraź sobie dwoje ludzi, którzy deklarują, że są wierzący. Oboje zgadzają się, że duchowość jest ważną częścią ich życia. Dopiero podczas przygotowań do ślubu odkrywają, że jedno uważa ceremonię religijną za konieczny element małżeństwa, a drugie postrzega ją jako możliwość, z której można skorzystać, lecz nie trzeba. Pierwsza osoba wychowała się w rodzinie regularnie praktykującej, druga ma własną, mniej instytucjonalną drogę duchową. Formalnie ich deklaracje są zgodne. Praktycznie pojawia się konflikt, którego nie przewidzieli, bo przez długi czas uznawali wspólną etykietę za wystarczającą gwarancję porozumienia. To trochę tak, jakby dwoje ludzi ustaliło, że oboje lubią podróże, a dopiero na lotnisku odkryło, że jedna osoba marzy o górskiej wyprawie z plecakiem, a druga o hotelu, z którego jedyną wyprawą będzie przejście do basenu.

Dlatego warto oddzielić przekonania od praktyk, praktyki od zwyczajów rodzinnych, a zwyczaje od osobistych granic. Możesz wierzyć w określone prawdy religijne i nie uczestniczyć we wszystkich obrzędach. Możesz regularnie uczestniczyć w uroczystościach, nie odczuwając silnej więzi z nauczaniem danej wspólnoty. Możesz być niewierzący i szanować religijne dziedzictwo swojej rodziny. Każda z tych postaw zawiera inne potrzeby. Trudno więc rozwiązać spór o uczestnictwo w obrzędzie, dopóki nie wiadomo, czy dla partnera jest on aktem wiary, wyrazem rodzinnej solidarności, społecznym obowiązkiem czy po prostu miłym zwyczajem. Niektóre z tych znaczeń można pogodzić łatwiej, inne wymagają poważniejszych rozmów.

Istotny jest również wymiar emocjonalny, który często pozostaje niewidoczny. Dla jednej osoby zapach kadzidła, muzyka religijna albo wspomnienie wspólnej modlitwy mogą przywoływać poczucie bezpieczeństwa i bliskości. Dla innej te same elementy wiążą się z presją, zawstydzaniem lub przymusem. Nie oznacza to, że któraś strona błędnie interpretuje rzeczywistość. Ludzie budują znaczenia na podstawie własnych doświadczeń, a te nie muszą być podobne. Rozmowa o praktykach religijnych zaczyna się komplikować wtedy, gdy partnerzy uznają własne skojarzenia za uniwersalne. Ktoś mówi: "Przecież to piękna tradycja", nie rozumiejąc, że druga osoba słyszy w tym zdaniu zapowiedź powrotu do czegoś bolesnego.

Nie należy jednak zakładać, że każda różnica musi mieć dramatyczne korzenie. Czasami jedno z partnerów zwyczajnie nie interesuje się religią. Nie przeżyło wielkiego rozczarowania, nie prowadzi wewnętrznej wojny z instytucją i nie potrzebuje specjalnego uzasadnienia. Po prostu nie wierzy. Próba odnalezienia za wszelką cenę ukrytej rany może wtedy brzmieć jak sugestia, że brak wiary jest objawem problemu wymagającego diagnozy. Podobnie osoba wierząca nie musi kompensować swoich lęków ani bezrefleksyjnie powtarzać rodzinnych wzorców. Może mieć przemyślane przekonania, które nadają sens jej codziennym wyborom. Szacunek zaczyna się od przyjęcia, że drugiemu człowiekowi wolno dojść do innych wniosków bez obowiązku udowodnienia, że jego droga była wystarczająco skomplikowana.

Co właściwie oznacza dla ciebie ta decyzja?

Wróćmy do Marty i Pawła. Ich pierwsza rozmowa mogłaby wyglądać inaczej, gdyby zamiast od razu rozstrzygać, kto ma ustąpić, sprawdzili znaczenie wydarzenia. Marta mogłaby powiedzieć: "Chciałabym, żebyś był ze mną podczas ceremonii, bo obecność najbliższych jest dla mojej siostry ważna, a ja chcę przeżyć ten dzień razem z tobą". Paweł mógłby odpowiedzieć: "Chcę uczestniczyć w świętowaniu, ale obawiam się, że będziesz oczekiwała ode mnie gestów religijnych, których nie chcę wykonywać". W tym momencie pojawia się przestrzeń do ustaleń. Być może Paweł zgodzi się być obecny jako gość, bez uczestniczenia w modlitwach. Być może będzie gotów wziąć udział wyłącznie w części świeckiej. Rozwiązanie nie jest jeszcze znane, ale przynajmniej wiadomo, o czym rzeczywiście rozmawiają.

W takich sytuacjach pomocne jest proste rozróżnienie trzech pytań: co dana rzecz dla mnie oznacza, czego konkretnie oczekuję od partnera i czego nie jestem gotów zrobić. Odpowiedzi warto formułować bez oceniania drugiej osoby. Zamiast "Normalny człowiek uszanowałby moją rodzinę", lepiej powiedzieć: "Zależy mi, żebyśmy razem uczestniczyli w ważnych wydarzeniach rodzinnych". Zamiast "Nie będę udawać przed twoimi krewnymi", można doprecyzować: "Nie chcę wypowiadać deklaracji wiary, których nie podzielam". Te zdania nie są równoznaczne z ustępstwem. Umożliwiają rozpoznanie rzeczywistego konfliktu, zanim narosną wokół niego dodatkowe oskarżenia.

Ważne jest przy tym rozróżnienie obecności od uczestnictwa. Ktoś może wejść do świątyni z szacunku dla bliskiej osoby, zachowując własne przekonania. Ktoś inny może uznać, że nawet sama obecność w określonej ceremonii przekracza jego granicę. Nie ma jednej odpowiedzi, która pasuje do wszystkich ludzi i wszystkich obrzędów. Znaczenie mogą mieć również zasady danej wspólnoty religijnej. Ustalenie, że partner pojawi się na uroczystości, nie powinno automatycznie oznaczać zgody na wykonywanie wszystkich gestów. W relacji opartej na szacunku nie trzeba przedstawiać jedności poglądów na potrzeby rodzinnego zdjęcia. Fotografia będzie równie udana, nawet jeśli osoby stojące obok siebie nie mają identycznej koncepcji życia wiecznego.

Warto przeprowadzić podobną rozmowę również wtedy, kiedy nie zbliża się żadna uroczystość. Wybierzcie spokojny moment i porozmawiajcie o kilku zwyczajnych obszarach: codziennych praktykach, obchodzeniu świąt, obecności w życiu wspólnoty i sposobie mówienia o przekonaniach przy innych ludziach. Nie zaczynajcie od ustalania regulaminu na następne pięćdziesiąt lat. Każde z was może opisać jedną rzecz, którą chce zachować, jedną, w której dopuszcza elastyczność, oraz jedną, która budzi szczególny niepokój. Druga osoba powinna najpierw sprawdzić, czy dobrze zrozumiała odpowiedź. Jeśli usłyszy "Nie chcę chodzić na nabożeństwa", niech nie tłumaczy tego automatycznie jako "Wstydzę się twojej wiary". Takie tłumaczenie może być efektowne, ale ma zaskakująco małą wartość poznawczą.

Zgodność nie oznacza identyczności

Kolejne nieporozumienie wynika z przekonania, że udany związek musi opierać się na pełnej zgodności światopoglądowej. Wspólne wartości rzeczywiście mogą ułatwiać wiele decyzji, ale nawet bardzo podobne przekonania nie eliminują różnic w ich realizowaniu. Dwoje ludzi może wysoko cenić rodzinę, odpowiedzialność, uczciwość i troskę o innych, a jednocześnie inaczej uzasadniać te wartości. Jedna osoba widzi ich źródło w religii, druga w refleksji etycznej, doświadczeniu i relacjach społecznych. W codziennym życiu mogą podejmować podobne decyzje, choć prowadzą do nich odmienne drogi. Zdarza się również odwrotnie: partnerzy używają tych samych słów, ale inaczej rozumieją wynikające z nich obowiązki. Dlatego zgodność najlepiej sprawdza się w konkretnych wyborach, nie wyłącznie w deklaracjach.

Nie oznacza to, że wszystkie różnice są łatwe do pogodzenia. Jeżeli dla jednej osoby określona praktyka religijna jest niepodważalnym obowiązkiem, a druga uważa jej wymaganie od członków rodziny za naruszenie wolności sumienia, problem może mieć fundamentalny charakter. Szczególnie trudne bywają decyzje dotyczące dzieci, małżeństwa i publicznych deklaracji przekonań. Nie warto bagatelizować takich sporów zapewnieniem, że miłość wszystko załatwi. Miłość pomaga podejść do konfliktu z życzliwością, ale nie podpisuje dokumentów, nie podejmuje decyzji wychowawczych i nie odpowiada na pytania zadawane przez dzieci. Do tego potrzebne są konkretne ustalenia, a niekiedy również gotowość uznania, że pewnych oczekiwań nie da się spełnić jednocześnie.

Różnica przekonań może zmieniać się z czasem. Osoba dotychczas zaangażowana religijnie może zacząć wątpić, a ktoś przez lata obojętny wobec wiary może odkryć potrzebę życia duchowego. Zmiana nie jest automatycznie zdradą wcześniejszych ustaleń, choć potrafi mocno wpłynąć na wspólne plany. Warto o niej mówić uczciwie, bez oczekiwania, że partner natychmiast dostosuje własne życie. Zdanie "Kiedyś ci to nie przeszkadzało" może być wyrazem prawdziwego rozczarowania, ale nie wystarcza jako argument za utrzymaniem dawnej sytuacji. Ludzie się zmieniają. Ważne, aby zmiany nie stawały się sposobem jednostronnego narzucania nowych zasad.

Bywa też, że jedno z partnerów liczy na przyszłą przemianę drugiego. "Na razie nie praktykuje, ale kiedy założymy rodzinę, na pewno zacznie". Albo: "Teraz traktuje religię bardzo poważnie, lecz z czasem jej przejdzie". Takie oczekiwania mogą wydawać się niewinne, dopóki nie zaczynają wpływać na decyzje o wspólnym życiu. Budowanie związku z człowiekiem, którym partner być może kiedyś się stanie, jest ryzykownym przedsięwzięciem. Przypomina kupowanie mieszkania wyłącznie dlatego, że kiedyś może mieć widok na morze, jeśli ktoś najpierw przeniesie całą linię brzegową. Warto zapytać siebie, czy potrafisz zaakceptować obecne przekonania ukochanej osoby, nawet jeśli nie zmienią się przez następne lata.

Zwróć także uwagę na język, którym opisujesz różnice. Sformułowania "on jest zacofany", "ona nie ma żadnych wartości", "on dał się zmanipulować" lub "ona po prostu jeszcze nie zrozumiała" nie pomagają w porozumieniu. Sugerują, że druga osoba znajduje się na niższym poziomie rozwoju i powinna zostać doprowadzona do właściwego stanowiska. Tymczasem można krytycznie oceniać konkretne przekonania, nie odbierając partnerowi godności. Można też powiedzieć wprost, że jakaś zasada wydaje się niesłuszna albo że określona praktyka budzi sprzeciw. Szacunek nie nakazuje udawania zgody. Wymaga jednak, aby spór dotyczył poglądów i zachowań, a nie wartości człowieka.

Na tym etapie nie musicie rozstrzygać wszystkich przyszłych sporów. Istotniejsze jest ustalenie, czy rzeczywiście znacie swoje stanowiska. Być może odkryjecie różnice tam, gdzie spodziewaliście się zgodności, ale również wspólne wartości w miejscach dotąd przesłoniętych etykietami. Warto zapisać najważniejsze ustalenia własnymi słowami, zwłaszcza jeśli dotyczą kwestii mających praktyczne konsekwencje. Nie po to, by stworzyć małżeński traktat pokojowy z pieczątką i możliwością odwołania, lecz żeby po miesiącu nie okazało się, że każde z was zapamiętało zupełnie inną rozmowę.

Najważniejsze odkrycie może być mniej spektakularne, niż oczekujesz. Twój partner nie musi patrzeć na świat tak samo jak ty, abyście mogli budować wspólne życie. Musisz jednak wiedzieć, gdzie wasze perspektywy się spotykają, gdzie rozchodzą i jakie decyzje z tego wynikają. Dopiero wtedy można uczciwie rozmawiać o granicach, potrzebach oraz wzajemnych oczekiwaniach. Związek nie potrzebuje wspólnej instrukcji obsługi wszechświata. Potrzebuje dwojga ludzi, którzy przynajmniej próbują zrozumieć instrukcje, według których żyje druga osoba.