Przypisy

Wstęp

1 Oscar Fisher przeżył Auschwitz i po wyzwoleniu wyemigrował do Stanów Zjednoczonych.

2 Ta historia wyemitowana została 27 stycznia 2005 r., w rocznicę wyzwolenia Oświęcimia, w rozgłośni WBUR 90.9 FM, państwowo-publicznej stacji radiowej w Bostonie. Dwudziestego czwartego listopada 2006 r. stacja nadała wywiad z Deborą Fisher i Mayą Lee. Zob. http://www.wbur.org/npr/6535380/storycorps-holocaust-story-prompts-family-reunion.

3 HHStA, Abt. 631a, nr 545 (26 lipca 1956).

4 Lifton 1998, s. 306. W oryginale: "A place that could be considered to be quintessential Auschwitz". Lifton 1986, s. 270.

5 Dobra Sławka Goldszajder urodziła się 3 listopada 1913 r. w Kielcach. Studiowała w Pradze medycynę, tam wyszła za mąż i nazywała się od tej pory Slavka Kleinová. Brała udział w wojnie domowej w Hiszpanii i we francuskim ruchu oporu (Résistance); deportowana do Auschwitz. Po wyzwoleniu zamieszkała w Paryżu, po zawarciu drugiego małżeństwa nazywała się Dorota Lorska. (Te informacje zawdzięczam pani Claude Romney).

6 Informacja pani doktor Kleinovej z Pragi na temat jej pobytu w bloku 10. w Auschwitz. Zob. Internationaler Suchdienst (IST - Międzynarodowe Biuro Poszukiwań), dokumenty dot. sprawy, segregator 1/34. bez podania miejsca i roku. Tego porównania używa ona także w publikacji Oty Krausa i Ericha Kuli z 1957, s. 92: "Miałam wrażenie, że umieszczono mnie w miejscu stanowiącym połączenie piekła i domu wariatów".

7 http://www.npr.org/templates/story.php?storyId=6535380 (21 sierpnia 2011).

8 Friedländer 1999, s. 36

9 Lang 2004.

10 Po konsultacjach z ocalonymi, z licznymi członkami ich rodzin oraz historykami zdecydowałem się podawać nazwiska kobiet, jakie nosiły one w czasach ich pobytu w obozie. Nazwiska zmienione po zawarciu małżeństwa bądź z innych powodów wymieniam tylko tam, gdzie uczyniły to w publikacjach same zainteresowane. Obok nazwisk więźniów podawany jest często ich wiek.

11 Josef Mengele był od 30 maja 1943 do 18 stycznia 1945 r. lekarzem obozowym, szefem służby zdrowia w Auschwitz-Birkenau i prowadził tam zbrodnicze eksperymenty na ludziach.

Coś więcej niż spotkanie po latach

1 "Return of the pig". Zob. "Time" z 5 grudnia 1955. Także Hermann Langbein mówi o tym wystąpieniu telewizyjnym, w którym Clauberg przedstawiał się jako męczennik. Langbein 1995, s. 506 i nast. Helmut Grosch na próżno próbował odszukać ten wywiad, przypuszczalnie nie został on zarchiwizowany. Grosch 1993, s. 89, przyp. 19.

2 Carl Clauberg 1 listopada 1955 r. do Friedel Clauberg. (LAS, Abt. 352.3, nr 16433).

3 LAS, Abt. 352.3, nr 16433.

4 Wszystkie informacje: LAS, Abt. 352.3, nr 16433.

5 Clauberga nie pytano podczas przesłuchania o Augustę Nathan, lecz wymieniono nazwisko, które przyjęła po zawarciu małżeństwa po wojnie.

6 Por. przypis 15.

7 Podczas przesłuchania 19 grudnia 1955 r., miesiąc później, mówi o 23 przeprowadzonych przez siebie zabiegach sterylizacji. (LAS, Abt. 352.3, nr 16434).

8 Protokół przesłuchania sędziowskiego z 19 listopada 1955 r. (LAS, Abt. 352.3, nr 16433).

9 Zażalenie na tymczasowe aresztowanie z 21 listopada 1955 r. (LAS, Abt. 352.3, nr 16433).

10 LAS, Abt. 352.3, nr 16433.

11 W kwestii chronologii: LAS, Abt. 352.3, nr 16462.

12 Poniższe informacje, jeśli nie podano inaczej, pochodzą z zapisków biograficznych Augusty Nathan z roku 1946. (LBI, Record ID 410348).

13 W zapiskach autobiograficznych figuruje wprawdzie rok 1934, ale zostało to błędnie zapisane z pamięci. W dokumentach belg?skich jako czas pobytu podany jest okres między 3 września 1935 r. a 15 sierpnia 1936 r. Z kolei w wystawionym w Düsseldorfie 6 kwietnia 1937 r. policyjnym świadectwie o niekaralności jako data wymeldowania podany jest 28 listopada 1935 r. (ARB, Police des Etrangers. Dossiers individuels).

14 Clauberg podczas przesłuchania 2 grudnia 1955 r. (LAS, Abt. 352.3, nr 16433).

15 "Norddeutsches Echo" z 18 listopada 1955 r.

16 LAS, Abt. 352.3, nr 16433.

17 Grosch 1993, s. 90-96.

18 Akt oskarżenia, s. 20. (LAS, Abt. 352.3, nr 16446).

19 LAS, Abt. 352.3, nr 16457.

20 Przesłuchanie Friedy Clauberg. (LAS, Abt. 352.3, nr 16433).

21 Przesłuchanie Ernsta Schroedera, w latach 1939-1945 r. nadburmistrza Konigshütte. (LAS, Abt. 352.3, nr 16433).

22 LAS, Abt. 352.3, nr 16433.

23 Akt oskarżenia, s. 28. (LAS, Abt. 352.3, nr 16446).

24 Przesłuchanie w 1947 r. w Polsce. Cyt. za: LAS, Abt. 352.3, nr 16434.

Auschwitz. Początki

1 Cyt. za: van Pelt 1998, s. 305. [Tadeusz Borowski, Wybór opowiadań, Warszawa 1994 (U nas w Auschwitzu), s. 98].

2 Trzeciego września 1941 r. wraz z 250 więźniami z obozowego szpitala w piwnicach bloku 11. zamordowano przy użyciu cyklonu B 600 jeńców rosyjskich, i również cyklonem B dalszych 900 w krematorium.

3 Czech 1989, s. 35 i nast. [Czech 1992, s. 14 i nast.].

4 Czech 1981, s. 17. [Czech 1977, s. 16].

5 Czech 1989, s. 68. [Czech 1992, s. 42].

6 Van Pelt 1998, s. 195.

7 Strzelecka 1997, s. 7. [Strzelecka 1993, s. 9].

8 HHStA, Abt. 631a, nr 547 (27 września 1967).

9 Tamże.

10 Czech 1989. s. 192. [Czech 1992, s. 149].

11 Czech 1989, s. 194-257. [Czech 1992, s. 152-208].

12 Protokół z Wannsee, strona 9. Zob. http://www.ghwk.de/deut/Seite9.jpg

13 Słowaccy biskupi katoliccy przynajmniej się jednak niepokoili w memorandum skierowanym do Jozefa Tiso: "Jak będziemy mogli dalej nauczać, że przed Bogiem wszyscy ludzie są równi? Jak bez wzbudzania sprzeciwu głosić, że nie wolno czynić drugiemu tego, czego nie chciałoby się przeżyć samemu?". A w imieniu papieża Piusa XII kardynał Luigi Maglione w nocie protestacyjnej z 12 listopada 1941 r. ogłaszał, że słowackie ustawy rasowe "stoją w jawnej sprzeczności z zasadami katolickimi". Por. Hansjakob Stehle: Ein Nationalstaat von Hitlers Gnaden, "Die Zeit" z 20 września 1991.

14 Jäckel i in. 1993, Stichwort Slowakei, s. 1322-1327.

15 Eva Gruberova: Hitlers Hirte, "Die Zeit" z 27 września 2007.

16 Survivors, YVA, File 39262 (prowadząca wywiad: Marianna Bergida, 16 marca 1998 r.).

17 Tamże.

18 Tamże.

19 Irena Strzelecka 1997, s. 26. [Strzelecka 1993, s. 22].

20 Od maja 1944 r. pociągi z deportowanymi kierują się prosto do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Jedno z najczęściej publikowanych zdjęć, symbolizujących Auschwitz, ukazuje tamtejszą bocznicę kolejową z budynkiem wjazdowym.

21 Czech 1989, s. 242 i nast. [Czech 1992, s. 195 i nast.].

22 Survivors, YVA, File 39262, dz. cyt.

23 BArch B 126, nr 2612.

24 Helena Siemaszkiewicz. Cyt. za: Strzelecka 1997, s. 65. [Strzelecka 1993, s. 59].

25 HHStA, Abt. 631a, nr 542 (12 lipca 1967).

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

 

Materiały źródłowe i literatura

Źródła niepublikowane

Algemeen R?ksarchief in België (ARB), Bruksela. Police de Etrangers. Dossiers individuels

Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau (APMO), Oświęcim. Syg. D - AuI - 5/1-3 Operationstagebücher, Häftlingskrankenbau Auschwitz, 10.9.1942-23.9.1944 [Dzienniki operacji, Szpital dla więźniów w Auschwitz, 10.9.1942-23.2.1944]. Oświadczenia. Höß - Prozess [Proces Hößa], tom 21.

Archiwum Yad Vashem (YVA), Jerozolima. Central Database of Shoah Victim's Names. Holocaust-Survivors Testimonies. Wywiady fundacji "Survivors of the Shoah Visual History Foundation".

Bundesarchiv (BArch), Berlin, Koblencja, Ludwigsburg. NS 19 Persönlicher Stab Reichsführer SS [Osobisty sztab Reichsführera SS]. NS 21 Ahnenerbe [Dziedzictwo przodków]. ZSg 154 Sammlung Pross [Zbiory Prossa]. B 126 Wiedergutmachungsakten [Akta Rekompensat].

Hessisches Hauptstaatsarchiv (HHStA), Wiesbaden. Abt. 631a Strafverfahren gegen Horst Schumann [Dział 631a Postępowanie karne przeciwko Horstowi Schumannowi]. Abt. 461 Strafverfahren gegen Bruno Beger, Hans Fleischhacker und Wol?-Dietrich Wol? [Postępowanie karne przeciwko Brunonowi Begerowi, Hansowi Fleischhackerowi i Wol?owi-Dietrichowi Wol?owi]

International Trade Service (ITS), Bad Arolsen. Ordner 1/46, Anfragen IKRK, Anfragen und Analysen [Segregator 1/34, Zapytania MKCK - Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, zapytania i analizy przypadków]. Ordner 4/37, Medizinische Versuche Allgemein [Segregator 4/37, Eksperymenty medyczne ogólnie]. Ordner 5/39, Sitzungsprotokolle IKRK, Medizinische Versuche [Protokoły posiedzeń MKCK, Eksperymenty medyczne]. Ordner 13/46, Medizinische Versuche, Schriftverkehr [Eksperymenty medyczne, Korespondencja]. Ordner Auschwitz 5/I 87, Aufzeichnungen des ehemaligen Lagerkommandanten Rudolf Höß aus den Jahren 1946/47 [Zapiski byłego komendanta obozu Rudolfa Hößa z lat 1946/47].

Landesarchiv Schleswig-Holstein (LAS), Szleswig. Abt. 352.3 Strafverfahren gegen Carl Clauberg [Postępowanie karne przeciwko Carlowi Claubergowi].

Leo-Baeck-Institut (LBI), New York. Augusta Nathan: 1933-1945 (Erinnerungen, Typoscript vom 7.1.1946) [Wspomnienia, typoskrypt z 7.01.1946 r.], Record ID 410348

National Archive (NA), Washington. RG 153 Records of the Judge Advocate General (Army); Records of Concentration Camp Natzweiler.

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), Amsterdam. Ervaringen in het Experimentenblok No 10 KL. Auschwitz, Verslag van Froukje C. de Leeuw.

Service des Victimes de la Guerre (SVG), Bruksela. Dossiers individuels

Wywiady autora

Wilhelm Brasse (12 czerwca 2009), Renée Duering (27 grudnia 2010 i 7 stycznia 2011), Leny Adelaar (19 lutego 2011), Garmaine Pitchon (2 listopada 2010), Helmut Morlok (13 czerwca 2009 i 31 stycznia 2010), Ed Spanjaard (19 lutego 2011), Eva Golgevit (16 sierpnia 2011)

Literatura i źródła opublikowane

Baumann Stefanie: Opfer von Menschenversuchen als Sonderfall der Wiedergutmachung, [w:] Hans Günter Hockerts, Claudia Moisel i Tobias Winstel (red.): Die Entschädigung für NS-Verfolgte in Westund Osteuropa 1945-2000, Göttingen 2006, s. 147-194.

Beischl Konrad: Dr. med. Eduard Wirths und seine Tätigkeit als SS-Standortarzt im KL Auschwitz, Würzburg 2005.

Blatman Daniel: Die Todesmärsche 1944/45. Das letzte Kapitel des nationalsozialistischen Massenmordes, Reinbek 2011.

Brandhuber Jerzy: Die sowjetischen Kriegsgefangenen im Konzentrationslager Auschwitz, Hefte von Auschwitz 4, Oświęcim 1961, s. 5-46 [Więźniowie radzieccy w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, Zeszyty Oświęcimskie nr 4, Oświęcim 1961, s. 3-62].

Bukowski Rudolf: Klinischer Beitrag zur Hysterosalpingographie. Archiv für Gynäkologie, t. 168 (1939), s. 775-797.

Bundesarchiv (wyd.): Gedenkbuch. Opfer der Verfolgung der Juden unter der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933-1945, tom 1 i 2, Koblenz 1986.

Büchler Yehoshua: "Certificates" for Auschwitz, Yad Vashem Studies 30 (2002), s. 125-152.

Constantopoulou Photini, Veremis Thanos: Documents on the History of the Greek Jews, Records from the Historical Archives of the Ministry of Foreign A?airs, Athens 1998.

Czech Danuta: Konzentrationslager Auschwitz - Abriss der Geschichte, Warschau 1981. [Konzentrationslager Auschwitz - Zarys historyczny, (w:) Oświęcim. Hitlerowski obóz masowej zagłady, Interpress, Warszawa 1977].

Czech Danuta: Kalendarium der Ereignisse im Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau 1939-1945, Reinbek 1989 [Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz, Oświęcim 1992].

De Wind Eduard: Der Experimentierblock, [w:] Hans Günther Adler, Hermann Langbein, Ella Lingens-Reiner (red.): Auschwitz. Zeugnisse und Berichte, wyd. 3. poprawione, Köln/Frankfurt am Main 1984, s. 175-178.

Dopheide Renate: Clauberg - ein Kieler Arzt. Massensterilisationen in Auschwitz und die Geschichte eines Prozesses, [w:] Jutta Dahlho?, Sabine Kock (red.): "Ich habe mir Deutschland vom Leibe zu halten versucht". Frauen im Nationalsozialismus und der Umgang "nachgeborener" Frauen mit dem Gedenken, Kiel 1996, s. 43-79.

Egger Wim: Surinaamse Rug. Joodse buik, Heemstede 2009.

Freie Universität Berlin (wyd.): Gedenkbuch Berlins der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus, Berlin 1995.

Friedländer Saul, Reemtsma Jan Philipp: Gebt der Erinnerung Namen. Zwei Reden, München 1999.

Golgevit Eva: Ne pleurez pas, mes fils, Paris 2010.

Gottwaldt Alfred, Schulle Diana: Die "Judendeportationen" aus dem Deutschen Reich 1941-1945. Eine kommentierte Chronologie, Wiesbaden 2005.

Grosch Helmut: Der Kieler Gynäkologe Carl Clauberg und die Bevölkerungspolitik des Nationalsozialismus, [w:] Eckhard Heesch (red.): Heilkunst in unheilvoller Zeit. Beiträge zur Geschichte der Medizin im Nationalsozialismus, Frankfurt am Main 1993, s. 85-118.

Grossmann Atina: Jews, Germans, and Allies: Close Encounters in Occupied Germany, Princeton 2007.

Hautval Adéla?de: Medizin gegen die Menschlichkeit. Die Weigerung einer nach Auschwitz deportierten Ärztin, an medizinischen Versuchen teilzunehmen. Wyd. przez Florence Hervé i Hermanna Unterhinninghofena, Berlin 2008.

Heeg Egon: Die Levys oder Die Vernichtung des Altfrechener Judentums, t. 3: Die Geschichte der Frechener Juden nach 1918, Frechen 2010. Helmberger Peter: "Ausgleichshandlungen" der Bundesrepublik mit Belgien, den Niederlanden und Luxemburg, [w:] Hans Günther Hokkerts, Claudia Moisel i Tobias Winstel (red.): Die Entschädigung für NS-Verfolgte in Westund Osteuropa 1945-2000, Göttingen 2006, s. 197-241.

Heumann Friedel: Auschwitz - Block 10. Nach langem Leidensweg wurde Israel zur neuen Heimat, [w:] Moritz Neumann, Eva Reinhold-Postina (red.): Das zweite Leben. Darmstädter Juden in der Emigration. Ein Lesebuch, Darmstadt 1993, s. 189-190.

Heiber Helmut: Der Generalplan Ost. Dokumentation, "Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte", rocznik 6 (1958), zeszyt 3, s. 281-325.

Hill Mavis M., Williams L. Norman: Auschwitz in England. A record of a libel action, London 1965.

Ikonomopoulos Marcia Haddad: The Story behind the Statistics: Variables A?ecting the Tremendous Losses of Greek Jewry during the Holocaust, "Journal of the Hellenic Diaspora", rocznik 32, zeszyt 1 i 2, s. 89-109.

Kater Michael H.: Ärzte als Hitlers Helfer, Hamburg/Wien 2000. Kaul Friedrich Karl: Ärzte in Auschwitz, Berlin 1968.

Kieta Mieczysław: Das Hygiene-Institut der Wa?en-SS und Polizei in Auschwitz, [w:] Hamburger Institut für Sozialforschung (wyd.), Die Auschwitz-Hefte, t. 1, Hamburg 1994, s. 213-218 [Instytut Higieny SS i Policji w Oświęcimiu, "Przegląd Lekarski", Oświęcim 19/1980, nr 1, s. 172-176].

Klarsfeld Serge: Die Kinder von Izieu - eine jüdische Tragödie, Berlin 1991.

Klee Ernst: Auschwitz, die Medizin und ihre Opfer, Frankfurt/Main 2001 [Auschwitz - Medycyna III Rzeszy i jej ofiary, Kraków 2005].

Klee Ernst: Deutsche Medizin im III Reich. Karrieren vor und nach 1945, Frankfurt am Main 2003.

Klee Ernst: Das Personenlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945, Frankfurt am Main 2003.

Kłodziński Stanisław: "Sterylisation" und Kastration durch Röntgenstrahlen im Auschwitz-Lager. Verbrechen Horst Schumann, [w:] Internationales Auschwitz-Komitee (wyd.), Unmenschliche Medizin. Anthologie, t. 1, cz. 2, Warszawa 1969, s. 89-119 ["Sterylizacja" i kastracja promieniami rentgenowskimi w obozie Auschwitz, [w:] "Przegląd Lekarski", Oświęcim, Wybór artykułów z lat 1961-1970, Warszawa 1971].

Kogon Eugen: Der SS-Staat. Das System der deutschen Konzentrationslager, München 1974.

Kounio-Amarilio Erika, Albertos Nar: Proforikes martiries Ewraion tis Thessalonikis gia to Olokaitoma, Thessaloniki 1998.

Kounio Heinz: A liter of Soup and Sixty Grams of Bread. The Diary of Prisonner Number 109565, New York 2003.

Kramer Helgard (red.): NS-Täter aus interdisziplinärer Perspektive, München 2006.

Kramer Helgard: Review of Völklein Ulrich, Dr. med. Eduard Wirths. Ein Arzt in Auschwitz: Eine Quellenedition, [w:] Völklein Ulrich, Der "Märchenprinz" Eduard Wirths: Vom Mitläufer zum Widerstand. Als SS-Arzt im Vernichtungslager Auschwitz, H-Soz-u-Kult, H-Net Reviews. Listopad 2006 (http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=21470)

Kraus Ota, Kulka Erich: Die Todesfabrik, Berlin 1957.

Lang Hans-Joachim: Die Namen der Nummern. Wie es gelang, die 86 Opfer eines NS-Verbrechens zu identifizieren, Hamburg 2004. [Nazwiska numerów, Wydawnictwo Wołoszański, Warszawa 2011].

Langbein Hermann: Menschen in Auschwitz, Wien/München 1995 [Ludzie w Auschwitz, Muzeum Oświęcim-Brzezinka 1994].

Lettow Fritz: Arzt in den Höllen. Erinnerungen an vier Konzentrationslager, Berlin 1977.

Lifton Robert Jay: The Nazi Doctors. Medical Killing and the Psychology of Genocide, New York 1986. Wyd. niemieckie kieszonkowe: Ärzte im Dritten Reich, Berlin 1998.

Lingens Ella: Gefangene der Angst. Ein Leben im Zeichen des Widerstandes, Wien/Frankfurt am Main 2003.

Lorska Dorota: Wspomnienia z bloku nr 10. Dr Hans Münch, [w:] "Przegląd Lekarski", Oświęcim 1966, nr 1, s. 105-112.

Lorska Dorota: Block 10 in Auschwitz, [w:] Hamburger Institut für Sozialforschung: Die Auschwitz-Hefte, t. 1, Hamburg 1994, s. 209-212. [Blok 10 w Oświęcimiu, "Przegląd Lekarski" 1, 1965, s. 99-104].

Ludwig Hans: Hinselmann und Schiller - die Erkennung von Frühstadien des Zervixkarzinoms, "Gynäkologe" 4 (2003), s. 373-374.

Micheels Louis J.: Doctor 117641: A Holocaust Memoir, New Haven/ London 1989.

Minney R[ubeigh] J[ames]: I Shall Fear No Evil, The Story of Dr. Alina Brewda's Survival in Auschwitz, London 1967.

Mitscherlich Alexander, Mielke Fred: Das Diktat der Menschenverachtung. Der Nürnberger Ärzteprozeß und seine Quellen, Heidelberg 1947 [Nieludzka medycyna: dokumenty procesu norymberskiego przeciwko lekarzom, PZWL, Warszawa 1963].

Molho Michael (red.): In memoriam gewidmet dem Andenken an die jüdischen Opfer der Naziherrschaft in Griechenland, wg 2. wydania Josepha Nahamy (1973) i greckiego tłumaczenia Georgiosa K. Zographakisa (1976), wersja niem. Peter Katzung, Essen 1981 (typoskrypt maszynowy).

Müller-Hill Benno: Der gute Dr. Samuel [w:] H. Kramer (red.), NS-Täter aus interdisziplinörer Perspektive, München 2006, s. 231-241.

Nadav Daniel: Medicine and Nazism, Jerozolima 2010.

Newman Richard, Kirtley Karen: Alma Rosé, Wien 1906 bis Auschwitz 1944. Eine Biographie, Berlin 2005.

Piper Franciszek, Świebocka Teresa (red.): Auschwitz. Nationalsozialistisches Vernichtungslager, Oświęcim 1997 [Auschwitz. Nazistowski obóz śmierci, Oświęcim 1993].

Pross Christian: Wiedergutmachung. Der Kleinkrieg gegen die Opfer, Frankfurt am Main 1988.

Riaud Xavier: Dental War Heroes - Number 1: Danielle Casanova (1909-1943) of the French Resistance, "Dental History Magazine", vol. 2, nr 2, jesień 2008, s. 13-14.

Riedesser Peter, Verderber Axel: Maschinengewehre hinter der Front. Zur Geschichte des deutschen Militärpsychiatrie, Frankfurt am Main 2001.

Rüther Martin: Ärzte im Nationalsozialismus. Neue Forschungen und Erkenntnisse zur Mitgliedschaft in der NSDAP, [w:] "Deutsches Ärzteblatt", rocznik 98, zeszyt 49 z 7 grudnia 2001, s. 3264 i nast.

Saidel Rochelle G.: The Jewish Women of Ravensbrück Concentration Camp, Madison 2004.

Santin Tulla: Der Holocaust in den Zeugnissen griechischer Jüdinnen und Juden, Berlin 2008.

Schreiber Marion: Stille Rebellen. Der Überfall auf den 20. Deportationszug nach Auschwitz, Berlin 2000.

Schübelin Jürgen: Expansionspolitik und Ärzteverbrechen. Das Beispiel Carl Clauberg, [w:] Projektgruppe "Volk und Gesundheit" (wyd.): Heilen und Vernichten im Nationalsozialismus, Tübingen 1982, s. 187-203.

Schwalbová Margita: They Were Murdered in the Infirmary, [w:] Roger A. Ritvo, Plotkin Diane M. (Ed.): Sisters in Sorrow. Voices of Care in the Holocaust, College Station 1998, s. 159-169.

Schwalbová Margita: Elf Frauen. Leben in Wahrheit. Eine Ärztin berichtet aus Auschwitz-Birkenau 1942-1945, Annweiler 1994.

Sehn Jan: Konzentrationslager Oświęcim-Brzezinka, Warszawa 1957 [Obóz koncentracyjny Oświęcim, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955].

Sehn Jan: Carl Claubergs verbrecherische Unfruchtbarmachungsversuche an weiblichen Häftlingen in den Nazi-Konzentrationslagern, [w:] Hefte von Auschwitz 2, Oświęcim 1959, s. 3-32, 51-87 [Zbrodnicze eksperymenty sterylizacyjne Carla Clauberga na więźniarkach w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, Zeszyty Oświęcimskie 2, Oświęcim 1959, s. 3-32, 51-87]

Shelley Lore (red.): Criminal Experiments on Human Beings in Auschwitz and War Research Laboratories: Twenty Women Prisoners' Accounts, San Francisco 1991.

Shelley Lore: "Post-Auschwitz-Fragments". Gedanken nach Auschwitz, Paderborn 2005.

Steinberg Maxime, Schram Laurence: Transport XX Mechelen-Auschwitz, Bruksela 2008.

Strzelecka Irena: Die ersten Polen in KL Auschwitz, Hefte von Auschwitz 18, Oświęcim 1990, s. 5-144 [Pierwsi Polacy w KL Auschwitz, Zeszyty Oświęcimskie 18, Oświęcim 1983, s. 5-144].

Strzelecka Irena: Die Frauenabteilung im Stammlager, Hefte von Auschwitz 20, Oświęcim 1997, s. 7-67 [Oddział kobiecy (Frauenabteilung) w męskim obozie macierzystym, Zeszyty Oświęcimskie 20, Oświęcim 1993, s. 5-61].

Uris Leon: Exodus, London 1959.

Van Pelt Jan Robert, Dwork Debórah: Auschwitz. Von 1270 bis heute, Zürich/München 1998.

Völklein Ulrich: Der "Märchenprinz". Eduard Wirths: Vom Mitläufer zum Widerstand. Als SS-Arzt im Vernichtungslager Auschwitz, Gießen 2006.

Weinberger Ruth Jolanda: Fertilitätsexperimente in Auschwitz, [w:] Medizinische Experimente in nationalsozialistischen Konzentrationslagern. Wissenschaftliche Texte des Ludwig-Boltzmann-Instituts für Historische Sozialwissenschaft, http://www.lbihs.at

Weindling Paul J.: Akteure in eigener Sache. Die Aussagen der Überlebenden und die Verfolgung der medizinischen Kriegsverbrechen nach 1945, [w:] Carola Sachse (red.): Die Verbindung nach Auschwitz. Biowissenschaften und Menschenversuche an Kaiser-Wilhelm-Instituten. Dokumentation eines Symposiums, Göttingen 2003, s. 255-282.

Wol? Sharma L., Miller Carol L.: Margot 47574. The story of an Auschwitz survivor, Plymouth 2010.

 

Wstęp

Maya Lee zatrzymała się raptownie. Szpera w Internecie, właśnie wpisała w wyszukiwarkę nazwisko matki. Na ekranie jej komputera ukazuje się zdjęcie przedramienia, na którym wytatuowany jest ciąg cyfr 2318. Maya Lee zna tę liczbę. Tym piętnem naziści w Auschwitz oznakowali jej matkę, Magdę Blau; 2318 było jej numerem obozowym. Ale ramię, które widzi przed sobą Maya Lee, z domu Blau, nie należy do matki, znajdującej się, jak dobrze wie, w pokoju obok, lecz do Debory Fisher w Nowym Jorku, oddalonym niemal o 17 tysięcy kilometrów w linii prostej od domu Mayi Lee w Melbourne.

Trzy dni później, 28 czerwca 2006 roku, Magda Blau umiera, ale jej historia żyje dalej na ramieniu Debory Fisher. Nowojorska ergoterapeutka także jest córką ocalonego z Holokaustu1, a jej intencją jest podtrzymywanie pamięci o Auschwitz. Nigdy nie poznała Magdy Blau, ale słyszała o jej losach. Była pod wrażeniem odwagi tej słowackiej Żydówki, która gdy tylko mogła, wykorzystywała swą pozycję starszej bloku dla dobra współwięźniów. Nawet najdrobniejsze gesty mogły w tym miejscu zdziałać cuda2.

Pomieszczenia dla więźniów w obozach koncentracyjnych nazywano blokami i numerowano. Starszymi bloków - blokowymi - byli więźniowie, którym SS powierzało funkcje zarządzające. Podlegali oni bezpośrednio blockführerom z SS i odpowiadali przed nimi za dyscyplinę, czystość i porządek w swoim bloku. Sposób, w jaki Magda Blau (wtedy Magda Hellinger), sprawowała tę funkcję w bloku 10., wiele z ocalonych kobiet zachowało we wdzięcznej pamięci. Różni się tym od jednej ze swoich następczyń, Margit Neumann, ale zwłaszcza od blokowych w innych barakach w początkowym okresie istnienia obozu w Auschwitz, gdy SS powierzało te funkcje więźniom skazanym za ciężkie przestępstwa kryminalne.

W bloku 10. lekarze nazistowscy trzymali kobiety jako króliki doświadczalne. Przeszły one selekcję pod kątem ich wymagań - i częstokroć przez nich samych dokonywaną: większość od razu po przybyciu do Auschwitz, niektóre także w obozie Brzezinka (Birkenau). Wszystkie te kobiety łączyło jedno: były Żydówkami. Rosaline de Leon, ocalona z Holandii, wspomina, że jej towarzyszki z tego bloku pochodziły "ze wszystkich krajów" i były "najróżniejszej narodowości". "Były tam Polki, Niemki, Greczynki, Czeszki, Słowaczki, Belg?ki i Francuzki"3.

Główną funkcję w bloku 10. pełnił ginekolog, prof. dr med. Carl Clauberg. Objął on ten blok wiosną 1943 r., z zamiarem przetestowania na kobietach autorskiej metody masowej sterylizacji. Wkrótce, bez najmniejszych skrupułów, dołączyli doń z własnymi eksperymentami inni lekarze. Dr med. Horst Schumann bezwzględnością miał już okazję wykazać się w ośrodkach eutanazji Grafeneck (okręg Reutlingen) i Sonnenstein (okręg Pirna), aktywnie uczestnicząc w mordowaniu osób ułomnych i psychicznie chorych. W bloku 10. dokonywał selekcji kobiet do eksperymentów dotyczących metod sterylizacji przy użyciu promieni rentgenowskich. Dr med. Eduard Wirths, ostatnia ranga: sturmbannführer SS, jako naczelny lekarz garnizonowy w Auschwitz, był najwyższy stopniem. Dodatkowo prowadził badania nad powstawaniem raka szyjki macicy i dokonywał operacji na kobietach z tego bloku, nie pytając ich o zgodę, lub też zlecał je lekarzom, którzy sami byli więźniami; w terminologii obozowej nazywano ich "lekarzami-więźniami". Bakteriolog, dr med. Bruno Weber, kierował utworzonym w kwietniu 1943 roku w bloku 10., a następnie przeniesionym do podobozu w Rajsku "Badawczym Ośrodkiem Higieniczno-Bakteriologicznym Wa?en-SS i Policji Południe-Wschód". Podlegał on bezpośrednio "Instytutowi Higieny Wa?en-SS" i współpracował z Głównym Urzędem Gospodarki i Administracji SS, któremu podlegały wszystkie obozy koncentracyjne. Weber, ostatni stopień służbowy: hauptsturmführer SS, zmuszał kobiety z bloku 10. do oddawania krwi do badań specjalnych, w ilościach zagrażających życiu. Interesował się reakcjami organizmu na wstrzykiwanie krwi odmiennej grupy. Bakteriolog, dr med. Hans Münch był zastępcą Webera i miał swój wkład w działalność eksperymentalną: pracował nad wczesnym wykrywaniem gośćca stawowego oraz metodami określania grupy krwi na podstawie analizy śliny. Także lekarze spoza Auschwitz wykorzystywali do swych doświadczeń osoby z bloku 10., jak gdyby chodziło o jakiś magazyn materiału ludzkiego. Dr med. Helmuth Wirths (Hamburg), brat naczelnego lekarza garnizonowego, i dr med. Hans Fleischhacker (Tybinga) wybrali podczas selekcji 29 kobiet (oprócz tego jeszcze 57 mężczyzn ze szpitala dla więźniów w bloku 21. lub 28.), które sklasyfikowali według kryteriów "rasowo-antropologicznych". Polecili dostarczyć owe 86 osób narodowości żydowskiej profesorowi anatomii ze Strasburga, dr. med. Augustowi Hirtowi, który zażądał ich ciał na potrzeby planowanej kolekcji szkieletów.

Amerykański psychiatra profesor Robert Jay Lifton określa blok 10. jako "kwintesencję Auschwitz"4. Lifton nie zna Oświęcimia z własnego doświadczenia, ale rozmawiał z ocalonymi: zofiaramiisprawcami.FrancuskalekarkadoktorAdéla?deHautval, przez pewien okres lekarka-więźniarka w tym budynku, opowiada o niezatartym wrażeniu, jakie wywarło na niej zesłanie do tego "miejsca grozy". A pochodząca z Kielc lekarka, doktor Slavka Kleinová5, która podobnie jak Hautval została deportowana z Drancy pod Paryżem do Auschwitz, opisuje odczucia, jakie opadły ją pierwszej nocy w bloku 10., następującymi słowy: "Wrażenie, odniesione w pierwszym dniu pobytu w Auschwitz - w pewnym sensie pomieszanie piekła z domem wariatów - nie opuściło mnie całkowicie aż do dzisiaj"6.

Wielu autorów, gdy choćby metaforycznie próbuje ująć w słowa to, czego opisać się nie da, nazywa Auschwitz piekłem albo odwołuje się do Dantego i jego średniowiecznych okropności. Ale Auschwitz był tworem czysto ziemskim i teraźniejszym. Budzący grozę fakt, że mógł się wydarzyć pośród cywilizowanego ładu, skłania wciąż na nowo do wygłaszania ogólnikowych deklaracji na przyszłość: Auschwitz nie może się powtórzyć. To postulat jak najbardziej słuszny. Jednak ta książka nie została pomyślana jako obowiązkowa lekcja moralności, trudno bowiem nadać cierpieniu kobiet z bloku 10. jakikolwiek sens. Aby potwierdzić fundamentalne prawa człowieka i etykę lekarską, nie potrzeba takich miejsc jak obóz śmierci, a prawa człowieka nie muszą wywodzić swych kryteriów etycznych z negacji zła.

Sens cierpienia tych kobiet wynika przede wszystkim z tego, że, podobnie jak wszystkie ofiary zbrodniarzy nazistowskich, nie mogą zostać zapomniane.

Deborah Fisher kazała sobie w wieku 47 lat wytatuować na lewym przedramieniu numer obozowy Magdy Blau, tak jak robiono to w Auschwitz. Chce, by ludzie ją o to zagadywali i pytali o sens jej tatuażu. Ponieważ ocaleni z Holokaustu także odejdą niedługo z tego świata, urodzona po wojnie kobieta sama chce dawać świadectwo, a przez swój prowokacyjny gest pobudzać ożywioną dyskusję7. Dydaktyczna intencja tatuażu Debory Fischer jest godna szacunku i choć skłania do myślenia, to jednak także irytuje. W ostatecznym rozrachunku bardziej zwraca uwagę na prowokatorkę niż na jej intencje.

Przypominanie o zbrodniach narodowego socjalizmu, mówi Saul Friedländer, "musi apelować nie tylko do intelektu, ale i do emocji, jeśli ma docierać także do następnych pokoleń"8. Ten właśnie postulat podejmuje ta książka, w której na konkretnym przykładzie pseudomedycznych eksperymentów ogrom nazistowskiej maszynerii zagłady został ukazany z perspektywy osób pokrzywdzonych. Nie oznacza to, że sprawcy - w tym wypadku lekarze nazistowscy - zostali pominięci, a inne źródła historyczne nieuwzględnione. Nie oni jednak znajdują się w centrum uwagi. To miejsce należy się ofiarom, na których dokonywano eksperymentów. W bloku 10. były przedmiotem, tu mają być podmiotem.

Podmioty mają imiona, ich nazwiska tworzą tożsamość. To założenie towarzyszyło także wcześniejszym moim pracom, z których chciałbym wymienić jedną: Die Namen der Nummern (Numery mają imiona)9. Traktuje ona o wspomnianych wyżej 29 kobietach i 57 mężczyznach, którzy w sierpniu 1943 r. zostali zamordowani w KL Natzweiler-Struthof, gdyż August Hirt zapragnął wyposażyć w ich szkielety planowaną ekspozycję rasowo-antropologiczną. Chociaż historycy po wielekroć opisywali ową dziwaczną zbrodnię medyczną, która po raz pierwszy została rozliczona sądownie w norymberskim procesie lekarzy, to owych 86 Żydów pogrzebanych w masowym grobie przez sześćdziesiąt lat pozostawało bezimiennymi ofiarami. Autorowi udało się wykazać, że ich identyfikacja była możliwa. Na granitowym kamieniu na ich grobie na Cmentarzu Żydowskim w Strasburgu wyryte są nazwiska wszystkich 86 ofiar. Podczas prac nad badaniem 86 biografii ujawniały się drogi życiowe, wiodące przez całą Europę, od Larviku w Norwegii po Saloniki w Grecji. Zachowane świadectwa ukazują, że te najróżniejsze drogi 29 bardzo różnych kobiet zbiegły się w bloku 10. obozu macierzystego w Oświęcimiu. Ten fakt stał się dla mnie impulsem do podjęcia dokładniejszych badań nad losami tego budynku, znanego także jako "medyczny oddział doświadczalny". Już podczas wstępnej kwerendy źródeł zdałem sobie sprawę, w jak błędny sposób o nim pisano, jak również, że spośród osób, które tam umieszczono i poddawano eksperymentom, przeżyło Auschwitz znacznie więcej, niż się powszechnie sądzi. Stąd powstał śmiały plan, aby na podstawie relacji naocznych świadków opisać wewnętrzne życie bloku 10. i pokazać, w jaki sposób doszło tam do eksperymentów na ludziach i w jakich niewyobrażalnych warunkach przeżywały je ofiary.

Ponieważ administracja obozowa SS przed wyzwoleniem Auschwitz zniszczyła większość prowadzonej skrupulatnie dokumentacji, więc tylko w przybliżeniu da się ustalić liczbę kobiet przetrzymywanych w bloku 10. Przypuszczalnie było ich łącznie około 800. Większość z nich przeżyła eksperymenty, często z przerażającymi skutkami ubocznymi, ale zginęła później z różnych przyczyn w Auschwitz lub Birkenau, albo podczas marszu śmierci. Mniej więcej 300 kobiet przeżyło i mogło wrócić do domu. Odnalazłem ich zeznania jako świadków w procesach sądowych, wywiady lekarskie, akty urzędowe, zapiski autobiograficzne, wywiady, protokoły rozmów - po niektórych zostały tylko nazwiska. Z kilkoma ocalonymi, dziś już bardzo wiekowymi, udało mi się jeszcze osobiście porozmawiać. Z przeglądu tych świadectw wyłania się obraz, jakiego nie było do tej pory. Nieomal kompletny. Należało w nim uwzględnić także przeróżne zjawiska dynamiki grupowej: napięcia między poszczególnymi narodowościami, nielegalny handel, przyjaźń i seksualność, solidarność, działalność kulturalną. I oczywiście także cud, że jedna z więźniarek mogła zabrać ze sobą na oddział swego trzyletniego synka, i jeszcze większy cud - że przeżył on wyzwolenie i marsz śmierci.

Blok 10. zalicza się do tych budynków w obozie macierzystym, które nie są ogólnie dostępne dla zwiedzających. W roku 1996 został on wyremontowany, co było wkładem landów niemieckich w zachowanie miejsca pamięci Auschwitz-Birkenau. Decyzja kierownictwa muzeum, aby pozostawić blok 10. jako miejsce ciszy, nie oznacza, że wymazuje się życie, jakie się tu niegdyś toczyło. Chciałbym przypomnieć, kim były kobiety, które żyły tu w niepewności swego losu i cierpiały. Dla mnie nie są one anonimowymi ofiarami, ale konkretnymi osobami z imieniem i nazwiskiem i miejscem pochodzenia10, choć jedynie nieliczne z nich stały się znane, jak choćby słynna skrzypaczka Alma Rosé, siostrzenica kompozytora Gustava Mahlera.

Czytelnika z pewnością zainteresują historie ich życia, które przyniosły ze sobą do Oświęcimia, i to wszystko, co czekało je po skierowaniu do tego bloku: eksperymenty na ich ciałach, których skutków ubocznych nigdy im do końca nie uświadomiono, i codzienność w warunkach ekstremalnych. Cierpienia, jakich doznały, nie kończyły się wraz z eksperymentami. Selekcje nieustannie zagrażały ich życiu, więźniarki narażone były na najcięższe choroby, a jeśli przeżyły marsze śmierci, musiały jeszcze ratować się przed niewysłowioną udręką w kolejnych obozach, zanim wreszcie zostały uwolnione. Uczucie szczęścia, że jest się wśród zwycięzców, bladło w czasie czekającym je po powrocie - ten zaś już nigdy nie miał być beztroski. Kładły się na nim cieniem szkody zdrowotne wskutek pobytu w obozach, bezdzietność spowodowana eksperymentami ze sterylizacją, bieda będąca wynikiem wywłaszczenia przed deportacją do obozu, a także niezdolność do pracy z powodu chorób i hiobowe wieści o zamordowanych członkach rodzin i przyjaciołach.

W tekstach dotyczących historii medycyny nie znajdziemy na ten temat żadnych wskazówek, podobnie jak i na temat uwłaczającej biurokracji, jaką musiały znosić ofiary doświadczeń na ludziach, by w końcu, po trwającym wieczność okresie wyczekiwania, otrzymać od Republiki Federalnej zawstydzająco niską na ogół "rekompensatę". Jeśli ją w ogóle przyznawano. Nie mówiąc już o skandalicznie niedostatecznym karnosądowym rozliczeniu z tymi zbrodniami.

O tym wszystkim nie wolno zapominać, jeśli w przyszłości będzie się mówić o doświadczeniach medycznych w Auschwitz, które powszechnie łączy się tylko z nazwiskiem Josefa Mengele11. Tę książkę poświęcam kobietom z bloku nr 10 i ich bliskim.

 

Coś więcej niż spotkanie po latach

Augusta Nathan i Carl Clauberg

"Widział pan tę świnię?", Augusta Nathan czuje dobrze znany, tępy ból. Jest 11 października 1955 r. "Świnia", którą właśnie można było zobaczyć w telewizji, nazywa się Carl Clauberg. Przed 13 laty zniszczył jej życie. Życie jej i paru setek innych kobiet. Nigdy nie zdołała go zapomnieć. Carl Clauberg, profesor medycyny, winny zbrodni przeciw ludzkości. Od przeszło dziesięciu lat go nie widziała, nie słyszała też o miejscu jego pobytu. Ale ból, który jej zadał, odczuwa każdego dnia. Niespodziewanie ów Carl Clauberg znowu się pojawił. Z głęboką wiarą w przyszłość przemawiał do mikrofonu jakiegoś reportera. Czeka go znakomita kariera medyczna w młodej Republice Federalnej, dostał drugą szansę - to przeświadczenie biło z całej jego postaci. Augusta Nathan przebywa akurat z wizytą w Düsseldorfie. Musi natychmiast porozmawiać z Hendrikiem van Damem, sekretarzem generalnym Centralnej Rady Żydów w Niemczech. Podnosi słuchawkę i mówi do telefonu: "Widział pan tę świnię?"1.

W połowie września 1955 r. Republika Federalna Niemiec i Związek Radziecki nawiązały stosunki dyplomatyczne. Ta umowa potwierdzała status NRD jako drugiego państwa niemieckiego i zawierała dane ustnie słowo honoru sowieckiego premiera Nikity Chruszczowa, że w ciągu tygodnia wypuści wszystkich znajdujących się jeszcze w Związku Radzieckim niemieckich jeńców wojennych i cywilnych. Dzięki temu z początkiem października do obozu przejściowego Friedland przybyło około 10 tysięcy repatriantów. Wśród nich profesor medycyny Carl Clauberg.

Ludność z entuzjazmem wita zwolnionych jeńców, zainteresowanie ich przyjazdem przekracza wszelkie granice. Ogromne tłumy gromadzą się niemal we wszystkich większych miastach na centralnych placach i w radosnym nastroju oczekują powracających. W Kilonii, gdzie Clauberg zamieszka początkowo u swej siostry, w nocy z 10 na 11 października 1955 r. na oświetlonym rynku wybuchają okrzyki radości, gdy trąbiąc i mrugając światłami, zbliża się autobus z uwolnionymi mężczyznami. "Nawet ci, którzy się nigdy wcześniej nie widzieli, padali sobie w ramiona", donosi gazeta "Kieler Nachrichten" następnego dnia. "Siła słów nie wystarcza, by oddać wszystkie emocje tej chwili". Nocne powitanie kończy się "zwrotką niemieckiego hymnu, Pieśni Niemców". Której, nie podano.

Jednakże profesor medycyny nie przyjeżdża do Kilonii tym autobusem, lecz dzień później koleją. Po niecałym tygodniu pobytu udaje się do szpitala, gdzie poddaje się operacji przepukliny. Dwa dni przed zabiegiem pisze do żony: "Zamierzam właśnie wkroczyć na drogę - planowaną od dawna - prowadzącą ku publicznej obecności w świecie i zostaniu osobistością, której nie wymaże się tak łatwo z kart świata - przynajmniej tego zainteresowanego"2.

Augusta Nathan od dziesięciu lat cieszy się wolnością. Już nigdy jednak nie uwolni się od przeżyć wojennych. Przetrwała Auschwitz, marsz śmierci do Ravensbrück i KL Neustadt-Glewe. Gdy ona powracała do domu, nikt jej nigdzie nie oczekiwał, na żadnym rynku. Z drugiej strony trudno powiedzieć, który rynek mógłby tu wchodzić w rachubę. Gdzie jest teraz jej ojczyzna? Po wojnie Augusta Nathan nie chce żyć ani w Niemczech, ani gdziekolwiek indziej w Europie. Obecnie mieszka w Stanach Zjednoczonych. W Düsseldorfie przebywa, by wyjaśnić sprawy związane z roszczeniami o rekompensatę za internowanie w obozie koncentracyjnym i utratę majątku. To przypadek, że jej podróż do Niemiec zbiegła się z powrotem Clauberga. Trzeciego listopada 1955 r. składa doniesienie o popełnieniu przestępstwa, podobnie jak uczyniła to tydzień wcześniej także Centralna Rada Żydów w Niemczech. Ponadto wnosi o dopuszczenie jej jako oskarżycielki posiłkowej w ewentualnym procesie karnym3. Siódmego listopada 1955 r. Hermann Langbein z Comité International d'Auschwitz wnosi kolejne doniesienie przeciwko Carlowi Claubergowi o popełnieniu przestępstwa, tym razem także z powodu przestępstwa przeciwko życiu. Czternastego listopada 1955 r. Centralna Rada przedkłada prokuraturze listę z nazwiskami 23 świadków4.

Dziewiętnastego listopada - zabieg chirurgiczny profesora przebiegł pomyślnie - w "Kieler Nachrichten" pod wytłuszczonym nagłówkiem "Pilne!" ukazuje się ogłoszenie drobne: "Prof. dr med. Carl Clauberg poszukuje kilku biegłych maszynistek, bezrobotnych (co mało prawdopodobne) lub gotowych wieczorami po pracy w ramach nadgodzin pomagać mi przez kilka dni po 2 do 3 godzin dziennie". Osoby zainteresowane mają się zgłaszać do niego w "Uniwersyteckiej Klinice Chirurgicznej (oddział prywatny, pokój 1)". "Niewykluczone, że dla najlepszej z nich pojawi się możliwość zatrudnienia na stałe. W takim wypadku obowiązuje okres próbny, towarzyszenie mi w podróżach po Niemczech kończących się pobytem sanatoryjnym (4 tygodnie), w tym okresie także praca dla mnie po 2-3 godziny dziennie. Zapewnione mieszkanie i wyżywienie oraz wynagrodzenie".

Nie wiadomo, ile zainteresowanych kobiet zgłosiło się do Clauberga. W aktach natomiast wymienieni zostali inni goście: 19 listopada w klinice zjawia się sędzia śledczy z prokuratorem w celu przeprowadzenia pierwszego przesłuchania. Gdy pada nazwisko pani A.5, Clauberg stwierdza, że nie przypomina jej sobie. Nie jest to z jego strony ani kłamstwo, ani twierdzenie podyktowane chęcią uniknięcia odpowiedzialności. Obozowe nazwisko kobiety składającej zawiadomienie o przestępstwie brzmiało bowiem inaczej niż to, pod jakim zwróciła się ona do prokuratury. W Auschwitz nazywała się jeszcze Augusta Nathan. Paul Nathan, którego poślubiła w roku 1921 w Düsseldorfie, zginął w Auschwitz, w 1950 wyszła powtórnie za mąż.

"To prawda, że sam także wykonywałem zabiegi sterylizacji", zeznaje do protokołu ginekolog Carl Clauberg podczas przesłuchania. "Niewykluczone, że uczyniłem to także w przypadku pani A.6". W bloku 10. "oddano mu do dyspozycji" łącznie 400 kobiet. On sam wysterylizował jedynie 22 kobiety7, jak twierdzi. Pozostałe zabiegi sterylizacji przeprowadzali pewien chemik i feldfebel-sanitariusz, wprawdzie na jego polecenie, ale tylko i wyłącznie po to, aby "uczynić tę metodę dla wszystkich bezbolesną". Jako kolejny dowód swej szlachetnej postawy podaje fakt, że w przypadku wszystkich tych czterystu kobiet "chodziło o całkiem zwyczajne Żydówki". Innymi słowy: i tak musiałyby się liczyć z tym, że zostaną zagazowane. "Jedynym uszczerbkiem, jaki mogły ponieść te kobiety, jest bezpłodność". Wszelkie inne urazy są wykluczone. "Nie przeprowadzałem doświadczeń na setkach i tysiącach kobiet, lecz na 150 kobietach zastosowałem wypróbowaną przeze mnie na zwierzętach metodę nieoperacyjnej sterylizacji". Razem z tymi 150 kobietami, to jego osobiste obliczenia, "uratował dzięki temu od śmierci w sumie 400 kobiet"8. W uzasadnieniu swego zażalenia na tymczasowe aresztowanie Clauberg jeszcze bardziej podkreśla swą rzekomą niewinność: niepłodność spowodowana jego zastrzykami była wprawdzie zamierzona i rzeczywiście następowała, jednakże działał on zawsze "w porozumieniu z tymi kobietami". "Stworzona przeze mnie placówka uważana była za "instytut ratujący życie". Wśród więźniarek panowała wręcz mania, aby się tam dostać"9.

Dwudziestego pierwszego listopada 1955 r. Carlowi Claubergowi wręczony zostaje nakaz aresztowania. Zarzut brzmi: Między rokiem 1942 a 1945 w KL Auschwitz "maltretował fizycznie i spowodował szkody zdrowotne" u co najmniej 150 kobiet, z takim skutkiem, "że poszkodowane kobiety utraciły płodność, przy czym był to skutek zamierzony i też nastąpił"10. Zażalenie Clauberga na nakaz aresztowania zostaje odrzucone 24 listopada przez 1. Wielką Izbę Karną sądu krajowego w Kilonii11.

Beż żadnej swojej winy, z tego tylko powodu, że jest Żydówką, Augusta Nathan została wyrwana ze swego domu i środowiska. "Byliśmy rodziną jak miliony innych na świecie", pisze w swej autobiografii, rodziną z radościami i troskami. "Nikomu nie wyrządziliśmy świadomie krzywdy, życie zdawało się toczyć utartym szlakiem, póki do władzy nie doszli naziści"12. Urodziła się 26 czerwca 1901 r. w Gelsenkirchen jako córka Hermanna i Idy Cohn (z domu Horn). Ze swym pierwszym mężem, kupcem z Viersen, założyła w Düsseldorfie rodzinę; w latach 1925 i 1929 na świat przyszli ich synowie Kurt i Herbert. Paul Nathan otworzył sklep z tekstyliami.

"Mieliśmy nasz dom, naszych przyjaciół, to wszystko, co nazywa się ojczyzną, w Niemczech, tak samo jak nasi rodzice i dziadkowie, i wiele pokoleń przed nimi. W taki sposób człowiek zapuszcza korzenie i nie potrafi się jednym szarpnięciem oderwać od tego wszystkiego". Mimo to stosunkowo wcześnie postanawiają opuścić Niemcy: Augusta Nathan, jej mąż, obaj ich synowie oraz szwagier Siegfried Nathan, który musi porzucić swą praktykę lekarską w Viersen. Mgliste plany emigracji rodzina snuła już przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów, urzeczywistnia je jesienią 1935 r. Troje dorosłych jedzie autem do przyjaciół w Alicante i sonduje sytuację. Augusta wraca samolotem, likwiduje praktykę lekarską szwagra i swoje własne gospodarstwo domowe, pertraktuje z konsulatami, urzędami skarbowymi i innymi instytucjami. "1 grudnia 1935 r.13 - po raz pierwszy, ale nie ostatni - pozostawiliśmy za sobą przeszłość i cząstkę naszego życia, a ja poleciałam z moimi dwoma synkami, z których jeden miał wówczas pięć, a drugi dziewięć lat, do Barcelony". W Alicante rodzina znajduje mieszkanie, poznaje kraj i ludzi, uczy się języka, buduje nowe życie. "Jednym słowem: było nam tam dobrze, czuliśmy się szczęśliwi i zadowoleni i zaczęliśmy zapuszczać korzenie".

Ta spokojna idylla trwa nie dłużej niż rok. W nowej ojczyźnie dochodzi do puczu faszystów przeciwko rządowi Frontu Ludowego, wybucha wojna domowa, a Nathanowie, którzy początkowo znajdują się w opanowanej przez republikanów części Hiszpanii, mają problem: są Niemcami, a dla Hiszpanów jest bez znaczenia, że Nathanowie to prześladowani Żydzi. "Liczyła się nie nasza ucieczka z Niemiec, lecz nasze paszporty". Zażądano, aby opuścili kraj.

Z ciężkimi sercami piątka Nathanów pakuje walizki, zostawiając wszystko inne, w nadziei, że niebawem będą mogli wrócić. "Ale ta nadzieja rychło się rozwiała". Na francuskim statku wiozącym uciekinierów płyną w połowie 1936 r. do Marsylii, a stamtąd na zaproszenie przyjaciół udają się do Szwajcarii. Dzieci mogą tam wprawdzie chodzić do szkoły, ale dorosłym nie wolno pracować, ponieważ są cudzoziemcami. Nie pozostaje im już zbyt wiele możliwości. Siegfried i Paul Nathanowie jadą do Belgii i badają szanse osiedlenia się w tym kraju. Dwa miesiące później dołącza do nich Augusta z dziećmi, jej mąż znalazł jakąś posadę. Ale i Belgia pozostaje tylko epizodem, po ośmiu miesiącach zostają wydaleni jako niepożądani cudzoziemcy. Tymczasem Siegfriedowi Nathanowi udaje się załatwić wizę do Stanów Zjednoczonych; opuszcza królestwo Belgii i płynie do Chicago.

Pomniejszona o niego rodzina Nathanów próbuje szczęścia w Holandii, wynajmuje umeblowane mieszkanie w Scheveningen i krótko przed Bożym Narodzeniem 1938 r. sprowadza do siebie matkę Paula, której podczas nocy pogromów całkowicie zniszczono mieszkanie. Do tego momentu Rosa Nathan mieszkała ze swym synem Alfredem w Viersen. "Straciliśmy nadzieję, że uda nam się jeszcze znaleźć w Europie jakieś schronienie, dom", wspomina Augusta Nathan. Wszędzie są tylko tolerowanymi cudzoziemcami z problemami mieszkaniowymi i bez pracy. Dlatego też Nathanowie szukają możliwości wyjazdu do USA. "Po dwuletnich staraniach otrzymaliśmy wreszcie w kwietniu 1940 r. wizę do Ameryki. Byliśmy uszczęśliwieni. Tymczasem wybuchła wojna, w Holandii już kilkakrotnie robiło się gorąco, lada moment spodziewano się napaści Niemców. Walizki zostały szybko spakowane i zaniesione do spedycji, papiery uporządkowane, znaleziony pensjonat dla mojej teściowej. Staliśmy już, by tak rzec, jedną nogą na statku, który miał nas powieźć ku wolności, i wtedy, 10 maja 1940 r., Niemcy napadli na Holandię". Wszystko stracone. "Czekał nas teraz ciężki okres, najcięższy w naszym życiu. A jednak wtedy nawet w przybliżeniu nie byliśmy w stanie wyobrazić sobie, jak ciężki miał to być czas".

Carl Clauberg jest niecałe trzy lata starszy od Augusty Nathan; urodził się 28 września 1898 we wsi Wupperhof w regionie Bergisches Land jako najstarszy syn mistrza nożowniczego. W Kilonii, dokąd rodzina przeprowadziła się na początku XX wieku, jego ojciec otworzył sklep z bronią. Syn Carl zakończył naukę w szkole, uzyskując maturę. Następnego dnia zaraz po egzaminach otrzymał powołanie do wojska. Jako żołnierz piechoty wyruszył na pierwszą wojnę światową, w 1917 r. dostał się do niewoli brytyjskiej, skąd został zwolniony dopiero w 1919 r. "Już od dawna interesowało mnie badanie biologii człowieka, wcześnie też czułem w sobie powołanie do zawodu lekarza", mówi Clauberg o swych zawodowych zainteresowaniach14. Jeszcze w niewoli jenieckiej kazał sobie przysyłać książki z Niemiec, aby przygotować się do studiów. Natychmiast po powrocie zapisał się w Kilonii na medycynę. Studiował w trybie przyspieszonym: po czterech semestrach - studiując także w Hamburgu i Grazu - zdał pierwszy egzamin lekarski, po pięciu kolejnych już egzamin państwowy (nota: "dobry"), a potem jeszcze siedem miesięcy, i praca doktorska (o przyczynach śmierci przy zatorach powietrznych) była ukończona. Pierwszego kwietnia 1925 r. Clauberg uzyskał dopuszczenie do wykonywania zawodu lekarza i tytuł doktorski.

Dwa lata wcześniej, 23 maja 1923 r., gazeta "Kieler Nachrichten" donosiła o pewnym studencie medycyny, który około godziny trzeciej w nocy odprowadzał do domu młodą kobietę po uroczystości zaręczyn i, wskutek nadmiernego spożycia alkoholu, tuż przed jej mieszkaniem przewrócił się na kamiennych schodach. Dwóch przechodniów miało mu pomagać wstać, z trzecim, który do nich doszedł, wdał się w sprzeczkę, na co ów uderzył studenta od tyłu kilkakrotnie laską w głowę. Młody człowiek odwrócił się, wyciągnął pistolet i strzelił. "Obracając się, sięgnąłem instynktownie do kieszeni po pistolet, wyszarpując go, natychmiast odbezpieczyłem i poderwałem do góry", opowiadał Carl Clauberg 30 lat później, zapewniając, że w tym momencie uderzeniem laski pistolet został mu rzekomo wybity z ręki, i wtedy padł strzał. Trafiony zmarł na miejscu: był to 51-letni robotnik, ojciec dorosłych dzieci, który właśnie wybierał się w podróż.

Rzekomy napastnik miał w ręku laskę, gdyż był niewidomy15. Tak w każdym razie przedstawiał sprawę syn ofiary. Natomiast prokuratura uwierzyła w wersję Clauberga o działaniu w obronie koniecznej i nawet nie skierowała sprawy do sądu. Dwa lata po tym incydencie także jego matka sięgnęła po pistolet w sytuacji, w którą została wplątana i którą określiła jako obronę konieczną. Jej mąż mianowicie zdradzał ją z przyjaciółką. Emma Clauberg zaczaiła się na oboje na wiadukcie nad ulicą, a gdy ich samochód się zbliżył, wystrzeliła - ale chybiła. Sąd ławniczy skazał zazdrosną żonę na karę pieniężną z powodu gróźb karalnych16.

Jako lekarz asystent w Klinice Chorób Kobiecych Uniwersytetu w Kilonii Carl Clauberg zajmował się w latach 1925-1932 kwestiami naukowymi dotyczącymi płodności kobiet. Było to zgodne z ówczesnym priorytetem kliniki, czyli badaniami nad żeńskimi hormonami płciowymi i cyklem menstruacyjnym. W toku szeroko zakrojonych badań histologicznych medykom z Kilonii po raz pierwszy udało się udowodnić, że zidentyfikowany właśnie hormon płciowy, należący do grupy gestagenów progesteron, wywołuje w drugiej połowie cyklu znaczące zmiany w śluzówce macicy. W roku 1930 Clauberg opublikował w prasie fachowej test gestagenowy, za pomocą którego można było wykluczyć niepłodność i który w zmodyfikowanej formie stosowany jest do dzisiaj jako "test Clauberga". Utalentowany lekarz opracował go w ścisłej współpracy z głównym laboratorium koncernu farmakologicznego Schering-Kahlbaum AG. Dzięki tej współpracy udało mu się ponadto wyodrębnić oba hormony, estrogen i progesteron (które wytwarzane są jeden po drugim w kobiecym cyklu), stwarzając podstawy do syntetycznej produkcji obu tych substancji czynnych. Występują one w lekach o nazwie progynon i proluton, które stosuje się do dzisiaj przy leczeniu niepłodności17.

W roku 1932 ambitny naukowiec przeniósł się do Królewca do tamtejszej uniwersyteckiej kliniki ginekologicznej i w 1933 r. uzyskał habilitację; w tym samym roku wstąpił do NSDAP i SA. W lipcu 1937 r. - był już wtedy ordynatorem - został mianowany docentem, a w 1939 r. profesorem nadzwyczajnym. W tym okresie zajmował się badaniami nad nowymi sposobami leczenia bezpłodności u kobiet z niedrożnymi jajowodami za pomocą wysokich dawek syntetycznych estrogenów, zwanych wtedy hormonem folikulotropowym. Jego sukcesy przekładały się na imponujące honoraria płacone przez zakłady Schering, nie przyniosły mu jednak upragnionego powołania na katedrę uniwersytecką. Przy rekrutacji w Grazu, Kilonii i Marburgu preferowano innych kandydatów18. W lutym 1940 r. Clauberg objął jednocześnie w Königshütte (Królewska Huta, dziś Chorzów) kierowanie kliniką położniczą szpitala górniczego i oddziału położniczego katolickiego szpitala św. Jadwigi. Także za polskich rządów oba te stanowiska pozostawały w gestii jednego człowieka.

Z punktu widzenia Friedel Clauberg jej mąż, którego poślubiła 6 kwietnia 1933 r., między rokiem 1933 a 1939 osiągnął szczyty w swej działalności naukowej. W tym czasie, na marginesie poniekąd jego właściwej pracy w zawodzie lekarza, ukazała się książka o kobiecych hormonach płciowych i około 70 artykułów fachowych na ten temat. Wszystkie wysiłki Clauberga kierowały się w owym czasie, jak sam twierdzi, na leczenie bezpłodności u kobiet. "Robiąc wszystko, co w mojej mocy, by wspierać go w pracy lub mu pomagać, czy to referując materiały, zapisując prace naukowe w formie stenogramów bądź na maszynie, czy też rezygnując ze stworzenia przytulnej domowej atmosfery, więcej, wręcz rezygnując z własnych potrzeb, czyniłam to zawsze z najgłębszym zaufaniem do jego pracy, nierzadko poświęcając siebie", mówi Friedel Clauberg, która sama była kiedyś pacjentką swego późniejszego męża19. W roku 1928 zdołał on, wedle własnych słów, uratować ją od śmierci, dokonując ryzykownej operacji; kobieta cierpiała wówczas na zapalenie otrzewnej w obrębie miednicy (pelveoperitonitis - zapalenie narządów miednicy mniejszej). Niestety, skutkiem ubocznym tej operacji była trwała bezpłodność. I właśnie ten skutek prowadził w małżeństwie do wielu przykrych scen. Raz nawet ordynator przystawił naładowaną strzelbę myśliwską do ust żony, pytając, czy ma nacisnąć spust. Jeśli go kocha, to powinna też być gotowa dla niego umrzeć. "Miałam wrażenie, że znajdował szczególne upodobanie w tym, że doprowadzał mnie do takiego stanu, że szlochając i płacząc, załamywałam się. Z drugiej strony potrafił mnie prosić o wybaczenie w taki sposób, że za każdym razem mu ulegałam", opisuje Friedel Clauberg częsty schemat ich zachowania20.

Carl Clauberg mierzył tylko 154 cm wzrostu. Odbiegało to znacznie od przepisowego wzrostu obowiązującego w SS, której członkiem, wbrew licznym twierdzeniom, mówiącym coś innego, nigdy nie został. Można domniemywać, że niski wzrost wywoływał u niego kompleks niższości. Odmowa kariery uniwersyteckiej jeszcze bardziej pogłębiała i tak już istniejącą psychiczną chwiejność, która wkrótce zaczęła się manifestować skrajnie zmiennymi emocjami, despotycznym zachowaniem, chorobliwą ambicją i ekscesami alkoholowymi. Dobry niegdyś znajomy Clauberga z czasów pobytu w Königshütte, sięgając pamięcią wstecz, zeznał jako świadek w 1955 r.: "Pan Clauberg był bez wątpienia obdarzony nadzwyczajną inteligencją, nie miał też żadnego powodu, by wątpić w swoje kwalifikacje jako lekarza i naukowca. Niewątpliwie jednak cechowało go niezwykłe przecenianie własnego znaczenia, jak też znaczenia swoich naukowych i medycznych osiągnięć. Mówił zawsze w taki sposób, jak gdyby inni lekarze na niczym się nie znali, on natomiast dokonywał rzeczy nadzwyczajnych. Zawsze jednak miał skłonność do agresywnej arogancji i, zwłaszcza po alkoholu, łatwo wybuchał gniewem". I jakby widząc w tym spełnienie wczesnej przepowiedni, znajomy ów wspomina, że Friedel Clauberg powiedziała mu o pewnym zastanawiającym zdaniu swego męża z początkowego okresu ich wtedy jeszcze szczęśliwego małżeństwa: "Friedel, twój Carl albo zasiądzie na złotym tronie, albo zostanie zbrodniarzem"21.

Szczęście posiadania dziecka, które nie było im dane, para próbowała początkowo rekompensować w ten sposób, że przyjęła do siebie na pewien czas córkę szwagierki Carla Clauberga. "Pragnienie dziecka u mojego męża w ten sposób też nie zostało zaspokojone", mówi jego żona podczas przesłuchania po wojnie. "To musiało być po prostu "własne" dziecko"22. Po kilku latach małżeństwa Carl Clauberg nawiązał intymny stosunek ze swoją sekretarką, którą zatrudnił w Królewcu i która przeprowadziła się także do Königshütte. Spłodził z nią córkę i syna, którzy przyszli na świat w latach 1940 i 1943. Adoptował dzieci i zażądał, aby żona razem je wychowywała z nim. On tymczasem kontynuował z sekretarką nie tylko stosunek pracy. Okresowo żył w Königshütte z obiema kobietami naraz, nakłonił też żonę, aby na pewien czas pojechała w Beskidy23. Kilka razy sekretarka pojawiła się w Auschwitz i, jak przyznała podczas przesłuchania, "raz czy dwa uczestniczyła w doświadczeniach doktora Clauberga"24.

 

Auschwitz. Początki

Kobiety przybywają do obozu

Koszary to nie miejsce dla kobiet. Nie w Auschwitz. W każdym razie nie przed rokiem 1942. Oświęcim, położony na południu Polski, był niepozornym miasteczkiem z rynkiem, ratuszem, kościołem, synagogą, wokół pola uprawne, kilka gorzelni i koszary. Do tego dworzec ponadregionalnej linii kolejowej Wiedeń - Kraków, przy trasie lokalnej do Katowic, gdzie dołączała linia do Berlina przez Wrocław. Przed drugą wojną światową Oświęcim liczył około 14 tysięcy mieszkańców, z tego blisko 60 procent stanowili Żydzi.

Oświęcim nazywa się już Auschwitz, gdy 28 marca 1942 r. pociągiem wraz z tysiącem żydowskich kobiet z Bratysławy, stolicy Słowacji, przybywa tam Margita Švalbová. Kobiety nie przyjeżdżają tu dobrowolnie, zostały deportowane pociągami towarowymi z ich ojczyzny. Słowacja, która się ich pozbyła, jest państwem młodym: to produkt uboczny rozbicia Czechosłowacji, istnieje ledwie trzy lata i jest na tyle suwerenna, na ile pozwalają jego niemieccy sąsiedzi. To znaczy w niewielkim stopniu, od kiedy narodowi socjaliści wzięli się za burzenie starej Europy i wraz ze swymi pomocnikami zaczęli budować własny ład. Także w Polsce. Po napaści na Polskę i jej podbiciu Niemcy przemienili Oświęcim w niemieckie miasto przemysłowe Auschwitz, a miejscowe koszary początkowo w obóz pracy, a następnie w obóz zagłady.

*

Dwadzieścia budynków z cegły, ogrodzenie z drutu kolczastego i dwa ceglane budynki na zewnątrz: tak w lecie 1940 r. zaczyna się historia najstraszniejszego obozu koncentracyjnego wszech czasów. Teren ten leży w odległości około dwóch kilometrów na południe od centrum miasta, oddzielony od niego rzeką Sołą. Tylko sześć z dwudziestu budynków z czerwonej cegły, otoczonych ogrodzeniem, miało dwie kondygnacje. Zatrudnieni przymusowo Polacy musieli podwyższyć czternaście pozostałych o jedno piętro, ponadto zbudować wieże strażnicze, przebudować dawny magazyn prochu na krematorium, a jeden budynek przystosować na więzienie. Więzienie w więzieniu, wkrótce już nazywane tylko blokiem 11. albo blokiem śmierci. Niemieccy okupanci zarzucili już wtedy pierwotne plany, by utworzyć w tym miejscu obóz zbiorczy dla Polaków, którzy mieli być deportowani do pracy przymusowej w Niemczech.

"Trzy lata temu", pisał polski poeta Tadeusz Borowski po swoim uwolnieniu z obozu, "były tu wioski i osiedla. Były pola, drogi polne i grusze na miedzy. Byli ludzie, którzy nie byli lepsi ani gorsi od innych. Potem przyszliśmy my. Wygnaliśmy ludzi, rozbiliśmy domy, zrównaliśmy ziemię, umiesiliśmy ją na błoto. Postawiliśmy baraki, płoty, krematoria. Przywlekliśmy ze sobą świerzb, flegmonę i wszy"1. Między Wisłą a Sołą naziści wytyczyli obejmującą około 40 kilometrów kwadratowych "strefę interesów obozu", w obrębie której w następnych latach zbudowali jeszcze podobozy. W kolejności chronologicznej powstały tam: Harmęże (grudzień 1941), Budy (kwiecień 1942), Monowice (październik 1942), Babice (marzec 1943), Rajsko (czerwiec 1943), Bobrek (maj 1944). W październiku 1941 r. więźniowie obozu macierzystego zaczęli wyburzać domy we wsi Brzezinka, oddalonej o trzy kilometry od kompleksu koszar, i wznosić tam obóz zagłady Auschwitz-Birkenau, który zgodnie z pierwotnymi planami miał pomieścić 150 tysięcy więźniów - radzieckich jeńców wojennych. Około 10 tysięcy faktycznie zostało przetransporto-wanych do Auschwitz i umieszczonych w dziewięciu blokach obozu macierzystego. Umierali oni masowo z powodu chorób, maltretowania i doświadczeń z cyklonem B2.

Każdego roku 14 czerwca uroczystość rocznicowa w Oświęcimiu przypomina o pierwszym transporcie polskich więźniów politycznych do obozu. Przyjechał on z Tarnowa w 1940 r. i liczył 728 mężczyzn skoszarowanych w Auschwitz; otrzymali oni numery obozowe od 31 do 759. W znacznej części byli to gimnazjaliści, studenci i członkowie polskiej armii, których aresztowano podczas ucieczki w kierunku granicy słowackiej3. Numery od 1 do 30 otrzymali trzy tygodnie wcześniej niemieccy więźniowie z terenu Rzeszy, których przetransportowano tu z KL Sachsenhausen; jako przedłużone ramię SS, mieli oni objąć funkcje nadzoru i kontroli. W obu budynkach za drutami elektrycznymi SS urządziło administrację obozową i zakwaterowało straże, początkowo 100 esesmanów oraz oficerów i podoficerów różnych stopni4. Jeszcze w czerwcu 1940 r. na rozkaz Niemców polscy więźniowie wykuli łuk bramy z cynicznym napisem "Arbeit macht frei" (Praca czyni wolnym). Już 31 grudnia 1940 r. przydzielono numer obozowy 7879, otrzymał go więzień z rejencji katowickiej. W tym czasie w obozie miało być więzionych mniej więcej 6000 mężczyzn5. Trzy miesiące później na obszarze wielkości hektara przebywało już 12 tysięcy mężczyzn. Więźniowie umierali z głodu albo wyczerpania, z powodu ciężkich ran i chorób, byli bici na śmierć bądź ginęli zastrzeleni. Członkowie "Sonderkommanda" w powiększanym wielokrotnie krematorium musieli palić trupy swych towarzyszy. Po zainstalowaniu trzeciego pieca przez firmę z Erfurtu Topf & Söhne6 pod koniec 1941 r. doszli już do 18 ciał na godzinę, planowanych przez okrągłą dobę. Oznacza to maksymalną wydajność, dzień w dzień popiół po spaleniu ponad 400 ludzi.

Gdy na początku marca 1942 r. kierownictwo obozu przeniosło więzionych w obozie macierzystym radzieckich jeńców do Birkenau, kazało zbudować przez środek obozu mur z betonowych płyt i słupów, który oddzielał od reszty terenu dziesięć ceglanych budynków z przeznaczeniem na nowe cele7.

To tutaj 26 marca 1942 r., dwa dni przed przybyciem m.in. Margity Švalbovej, zamknięto pierwsze więźniarki, które przywieziono pociągiem z położonego w Uckermark KL Ravensbrück do Auschwitz. Znalazły się wśród nich więźniarki polityczne, kilkoro świadków Jehowy, w większości jednak kobiety skazane za czyny kryminalne. Podobnie jak w obozie męskim dowództwo SS formuje z więźniarek kryminalnych swój oddział pomocniczy, który ma pomagać w dyscyplinowaniu i terroryzowaniu innych więźniów. Tylko członkom tego oddziału wiadomy jest wcześniej cel podróży, wiedzą też o swej misji zorganizowania oddziału kobiecego.

Tego samego dnia w Oświęcimiu zatrzymuje się jeszcze drugi pociąg z transportem, podobnie jak pierwszy z Ravensbrück, z 999 kobietami, tym razem z Popradu w Słowacji. Wraz z tym drugim transportem narodowi socjaliści przystępują do nowego, a ściślej mówiąc: do ostatniego etapu prześladowania Żydów - do nazywanej "Endlösung" (ostatecznym rozwiązaniem) - masowej deportacji europejskich Żydów i ich eksterminacji w wyspecjalizowanych obozach w Europie Wschodniej. To pierwszy zarejestrowany transport pod egidą obersturmbannführera SS Adolfa Eichmanna, odpowiedzialnego w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy za organizację zagłady Żydów.

Adele Guttmanová ma 34 lata. Członkowie słowackiej milicji aresztowali ją 21 marca 1942 r. w Preszowie, gdyż jest Żydówką. "Jeszcze tego samego dnia zostałam przewieziona do Popradu", relacjonuje po wojnie. "Zakwaterowano mnie w dawnych koszarach wojskowych w Popradzie, gdzie znalazłam się wraz z innymi, także aresztowanymi osobami. W Popradzie przebywało około 1000 kobiet"8.

Inaczej niż w wypadku kobiet z wcześniejszego transportu z Ravensbrück, którym numery obozowe naszyto na kurtki, kobietom ze Słowacji tatuowano bieżące numery na lewym przedramieniu, Adele Guttmanová na przykład otrzymała numer 1848. Wspomina pierwszy dzień: "Zaraz po przybyciu zgolono nam włosy do zera. Podzielono nas na grupy. Właśnie wtedy, gdy ogolono nam głowy, a my dostałyśmy do ubrania mundury (zamordowanych rosyjskich) jeńców wojennych, esesmani postawieni na straży rozkazali, byśmy się rozebrały do naga. Wygłaszali przy tym uwagi na nasz temat, a ich zachowanie nie miało nic wspólnego z poszanowaniem godności ludzkiej. Ja już wtedy bardzo dobrze opanowałam niemiecki i rozumiałam wszystko, co mówili"9.

Dwa dni później dojechało 798 Żydówek z Brna, które Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy także kazał przetransportować pociągiem towarowym ze Słowacji do Oświęcimia. Wcześniej przez niecały miesiąc pracowały one przymusowo w jakiejś fabryce niedaleko Bratysławy. Po przybyciu do obozu koncentracyjnego otrzymały numery od 1999 do 279610, wśród nich Margita Švalbová, numer 2675. Kolejne duże transporty ze Słowacji zarejestrowano 2, 3, 13, 17, 19, 23 i 29 kwietnia, 20 czerwca, 4, 11, 18 i 25 lipca 1942 r. Za każdym razem było to około 1000 osób11.

Dla sprawnego przebiegu deportacji słowacka kolej podstawiła sześć specjalnych pociągów. W 25 ponumerowanych kolejno kredą, zaryglowanych podczas jazdy wagonach bydlęcych znajdują się więźniowie, za numerem 10 jadą dwa wagony z bagażem, jeden z żywnością i jeden wagon pasażerski dla eskorty.

Słowacja to jeden z pierwszych krajów, z których deportowano Żydów do obozów zagłady. "Rozpoczęcie poszczególnych większych akcji deportacyjnych zależeć będzie od rozwoju sytuacji militarnej", można przeczytać w protokole konferencji w Wannsee, podczas której 20 stycznia 1942 r. czołowi przedstawiciele nazistowskich Niemiec ustalali szczegóły organizacyjne eksterminacji Żydów. W swoim protokole Adolf Eichmann podsumowuje: "Jeśli chodzi o szczegóły realizacji ostatecznego rozwiązania (kwestii żydowskiej) na europejskich terenach okupowanych przez nas i znajdujących się w naszej strefie wpływów, zaproponowano, aby odpowiedzialni urzędnicy Ministerstwa Spraw Zagranicznych porozumieli się z właściwym referentem Policji Bezpieczeństwa i SD (Służby Bezpieczeństwa). W Słowacji i Chorwacji sprawa nie stanowi już problemu, gdyż najistotniejsze kwestie zasadnicze zostały wyjaśnione"12.

Rząd słowacki utworzył nawet specjalne instytucje do realizowania swej antyżydowskiej polityki. Żydów eliminuje się z gospodarki kraju i pozbawia majątków, muszą nosić żółtą opaskę z gwiazdą Dawida, w określonych godzinach mają zakaz wychodzenia z domu. Wydano ponad 300 zarządzeń i przepisów wykonawczych, które systematycznie pozbawiają Żydów praw obywatelskich; wzorujący się na Ustawach Norymberskich tzw. Kodeks żydowski13 Słowacja wprowadziła we wrześniu 1941 r. Gdy 25 marca 1942 r. pierwszy pociąg ze słowackimi Żydówkami opuszcza dworzec w Żylinie w kierunku Polski, upłynęło ledwie kilka tygodni od zakończenia konferencji w Wannsee.

Dziesiątego kwietnia 1942 r. obergruppenführer SS Reinhard Heidrich, któremu powierzono misję "poczynienia wszelkich niezbędnych przygotowań" w celu "kompleksowego rozwiązania kwestii żydowskiej", przybywa do Bratysławy i ustala z prezydentem Josefem Tiso, że transporty będą odchodzić nie tylko z obozów zbiorczych, ale też bezpośrednio z miast powiatowych. W zamian za obietnicę, że deportowani Żydzi już nigdy nie wrócą do Słowacji, władze słowackie gotowe są uiścić za nich opłatę w wysokości 3,6 mln reichsmarek. Ten rachunek płacą pośrednio sami poszkodowani, gdyż pokrywany jest on z zysku pochodzącego ze zrabowanej żydowskiej własności14.

W roku 1942 Słowacja deportuje ze swego terytorium 57 628 Żydów, co stanowi dwie trzecie jej żydowskiej ludności. W kierunku Oświęcimia jedzie 18 pociągów, 39 do obozów i gett w dystrykcie lubelskim. Ksiądz Josef Tiso, dawniej profesor teologii moralnej, mimo swego politycznego urzędu cały czas sprawujący funkcje kapłańskie, podczas święta plonów 16 sierpnia 1942 r. chełpi się sukcesem deportacji: "O tym, że element żydowski zagraża życiu Słowaka, nie trzeba nikogo przekonywać. Wyglądałoby jeszcze gorzej, gdybyśmy w porę nie oczyścili się z nich. I uczyniliśmy to zgodnie z boskim przykazaniem: Słowaku, strząśn? ich, uwoln? się od tego, kto ci szkodzi!"15.

Pustoszeją miejscowości, jak Bratysława czy Poprad albo Kieżmark. Znikają z nich Żydzi, a wraz z Żydami znikają wspomnienia, jak te o Wojtechu Engelu, mieszkającym w Kieżmarku (miasteczko u podnóża Wysokich Tatr, jeszcze po pierwszej wojnie światowej nazywało się Käsmark). Żydowski adwokat z żoną i dziewięciorgiem dzieci wynajmował mieszkanie nad piekarnią, był szczerym socjaldemokratą, ale nie działał aktywnie w polityce. O Hitlerze w domu się nie rozmawiało, przynajmniej nie przed wojną, opowiada Katharina Engel, najmłodsza w rodzinie. "Mieliśmy wielu znajomych i przyjaciół wśród niemieckich rodzin. Odwiedzaliśmy się wzajemnie". W szkole uczyło się wprawdzie słowackiego, ale raczej tak jak języka obcego. "W domu mówiliśmy po niemiecku. Niemiecki był naszym językiem ojczystym. Mój ojciec kochał kulturę niemiecką. Fascynowało go wszystko co niemieckie".

W Kieżmarku, gdzie dorastała Katharina Engel, żyło 15 tysięcy mieszkańców, chrześc?an i żydów, na równych prawach. "Gdy potem przez miasto maszerowała młodzież i rozb?ała szyby w żydowskich sklepach, zaczęliśmy się zastanawiać"16. Chociaż kiedyś w tym niewielkim mieście tacy ludzie jak Katharina Engel w dzieciństwie i młodości niemal nie wiedzieli, jak odróżniać, kto jest Żydem, a kto nie, w roku 1942 było to już nie do pomyślenia. Wiedza o tamtym wspólnym życiu miała zostać całkowicie wymazana w Auschwitz. Kieżmark jest zatem "wolny od Żydów" i obwieszony flagami ze swastyką. Miejscowości takie, jak Kieżmark, Poprad czy Preszów, nie tracą jednak swoich Żydów z powodu jakiejś nadprzyrodzonej siły, miasta i wsie nie pustoszeją same z siebie. Są przez kogoś opróżniane. Niemieccy mordercy Żydów niemal wszędzie w Europie mają swych pomocników na miejscu.

Pobyt w hotelu jest Żydom wzbroniony. Katharina Engel, która buntuje się przeciwko takim zakazom, odmawia też noszenia gwiazdy Dawida czy respektowania zakazu opuszczania domu przez Żydów, zostaje wytropiona przez słowacką policję podczas obławy w hotelu, przewieziona do obozu zbiorczego Patronka, a stamtąd w wagonie bydlęcym deportowana do Polski w transporcie składającym się z samych kobiet. Podróż trwa całą noc i następny dzień; gdy dojeżdża na miejsce, nie wie, gdzie się znajduje.

Jest w Auschwitz. Kobiety prowadzone są do budynku, który w obozie nazywają "sauną". Nie mieści on jednak sauny, lecz prysznice. Tam tatuują im na przedramionach numery - Katharina otrzymuje numer 3263 - i golą głowy. Włosy usuwane są nie tylko z głowy, ale z całego ciała. Elektryczne maszynki do strzyżenia nie zawsze działają sprawnie, nożyczki są często tępe, boli; nie tylko skóra. "Moje włosy, moje piękne jasne włosy, myślałam, dlaczego?" Jest 16 kwietnia 1942 r., to jej dwudzieste drugie urodziny. To wspomnienie jeszcze dziesiątki lat później jest dla Kathariny Engel wstrząsające. "Nie mogłam tego pojąć"17.

W obozie macierzystym Auschwitz zostaje przydzielona na trzy miesiące do komanda roboczego, potem z innymi kobietami przenoszą ją do Birkenau. Tam obersturmführer SS Johann Schwarzhuber wygłasza mowę: "Tu jest Birkenau. I tu są tylko dwie kategorie ludzi - martwi albo żywi, trzeciej nie ma. I jeszcze jedno chcę wam powiedzieć: żywi zawsze będą tu zazdrościć martwym". Katharina Engel ma przed sobą trzy lata, do których opisania jeszcze dziś, jako stara kobieta, nie znajduje słów. "Jak można coś takiego opisać? Brak na to słów. Gaz, razy, wszędzie zabici, wszędzie trupy, nic więcej. Kawałek chleba. Kawałek marmolady, kawałek masła, wszystko. Jak to można opisać? Jak? Nie wiem"18.

Coraz więcej kobiet deportowanych jest do Auschwitz. Pod koniec 1942 r. blisko 5500 słowackich Żydówek stanowi najliczniejszą grupę więźniarek w obozie macierzystym. Stopniowo dołączają kobiety z innych krajów, do czerwca Polki (wśród nich wiele, które aresztowano nie z powodu żydowskiego pochodzenia, lecz z powodu działalności w ruchu oporu), Niemki, Belg?ki i Jugosłowianki, od 24 czerwca także Żydówki z Francji, a od 17 lipca z Holandii. Do połowy sierpnia, gdy obóz kobiecy został przeniesiony do Birkenau, w obozie macierzystym uwięziono łącznie około 17 tysięcy kobiet. Wiele z nich już nie żyje19.

Początkowo jeszcze wszyscy nowo przybyli kierowani są bezpośrednio z wagonów do obozu. Od 4 lipca lekarze SS zaczynają ludzi selekcjonować na owianej straszliwą sławą "rampie", stanowiącej rodzaj peronu położonego kilkaset metrów na południe od miejskiego dworca20. Pierwszy transport objęty tą procedurą to Żydzi ze Słowacji. Blisko tysiąc przybyłych osób witanych jest przez wrzeszczących strażników SS z psami; najpierw muszą się rozdzielić na dwie grupy, mężczyzn i kobiety. Spośród kobiet owej soboty po raz pierwszy matki z dziećmi, kobiety z widoczną ciążą, starsze i chore wraz z niezdolnymi do pracy i starszymi mężczyznami wepchnięte zostają na platformy podstawionych ciężarówek, posłane do komór gazowych i zamordowane. Na rampie pozostaje 264 mężczyzn i 108 kobiet, którzy muszą się ustawić w pięciu rzędach i jako zdolni do pracy zostają popędzeni pieszo do obozu21.

Po pełnej szykan i uwłaczającej procedurze przyjęcia przybyłe kobiety prowadzone są do bloków mieszkalnych, podzielonych według narodowości, a przejściowo także, z powodu przepełnienia, do drewnianych baraków, które zbudowano między ceglanymi budynkami.

Warunki higieniczne w tym początkowym okresie opisywane są jako katastrofalne. Wskutek przepełnienia brakuje pomieszczeń do mycia i latryn, mnoży się robactwo, wybuchają choroby, jedzenie ogranicza się do głodowych racji. Po nocach na słomianych siennikach na podłodze - nie było jeszcze wtedy drewnianych prycz - więźniowie wczesnym rankiem muszą ustawiać się przed blokami, gdzie odbywa się przeliczanie. Niekiedy już o świcie, gdyż wartownicy w tym chaosie ciągle się mylą przy liczeniu. Podzieleni na komanda wyruszają do pracy przymusowej: do prac polowych, przy zbiorze plonów, do pomocy przy budowie dróg lub baraków w Brzezince oraz burzeniu domów w najbliższej okolicy, z których wypędzono ludność miejscową. "Wiele osób przy tym zmarło", opowiada Katharina Engel, która została przydzielona do komanda rozbiórkowego. "By rozebrać taki dom, trzeba mieć technikę, a my jej nie opanowałyśmy. Najpierw wyb?aliśmy okna, następnie przewracaliśmy belki, a potem cała ściana waliła się na więźniów". Za wszystko było bicie. "Bicie na śmierć", mówi Katharina Engel. Niezwykle rzadko ma w komandzie styczność z nadzorcami, którzy nie b?ą. "W Auschwitz to było tak, jakby ktoś dostał Nagrodę Nobla"22. W swoich napisanych w polskim więzieniu wspomnieniach komendant obozu Rudolf Höß sam przyznaje: "Od początku przeładowany do granic możliwości obóz kobiecy oznaczał dla więzionych tam, stłoczonych kobiet destrukcję psychiczną, a w ślad za nią wcześniej czy później następowało załamanie fizyczne. Pod tym względem w obozie kobiecym panowały przez cały czas najgorsze warunki"23.

Jeszcze do lipca 1942 r. oddzielone 10 bloków dla kobiet w obozie macierzystym Auschwitz podlega komendanturze KL Ravensbrück. To się zmienia w sierpniu, kiedy to w pierwszej połowie tego miesiąca SS rozwiązuje oddział kobiecy w Auschwitz i przenosi go na odcinek B Ia w Birkenau.

Na starym miejscu pozostają chorzy. W ich rewirze SS bezwzględnymi selekcjami szerzy permanentny śmiertelny strach. Margita Švalbová i parę innych więźniarek, zatrudnionych jako pielęgniarki, od czasu do czasu mogą ulżyć ich cierpieniu, raz życzliwym słowem, innym razem dzięki zdobytemu potajemnie lekowi czy zręcznemu wykorzystaniu sprzyjających okoliczności. Dla większości chorych ewakuacja oddziału kobiecego równa się wyrokowi śmierci. "Po opróżnieniu wszystkich bloków obóz stał się dziwnie obcy i pusty. Za murem drżał i huczał męski obóz. Co chwilę dochodziły do nas odgłosy krzyków, jakichś jęków, to wyrwał się jakiś strzał czy trzask pejczy(...). Nas to wszystko nie dotyczyło. Czekałyśmy cicho, spokojnie, co z nami zrobią(...). Naraz otworzyła się brama obozowa, wpadł z krzykiem esesman z nieodłącznym bykowcem i kazał ustawić się w szeregach osobno chorym, które pojadą autem, a osobno reszcie"24. Helena Siemaszkiewicz, która leży w bloku chorych z ranami nóg, wlecze się do tych, którzy ogromną siłą woli mogą się utrzymać na nogach. Ci przeżyją. W każdym razie teraz. A kto może przewidzieć, co przyniesie następna!

Samochody odjeżdżają do komór gazowych.

Rozália Kleinmanová, z zawodu krawcowa z wioski Breznica we wschodniej Słowacji, ma 21 lat, gdy 22 marca 1942 r. przybywa do Auschwitz. Otrzymuje wytatuowany numer jako trzydziesta trzecia ze swego transportu. Jest świadkiem, jak kobiety z obozu macierzystego przenoszone są do Birkenau. "Pierwotnie w Birkenau przebywali rosyjscy więźniowie w liczbie około 25 tysięcy, których zlikwidowano. Potem umieszczono tam nas, kobiety. Panowały tam straszne warunki". Zostaje przydzielona do pracy na roli. "Raz ogłoszono, że odbędzie się badanie lekarskie, a my pomyślałyśmy, że będą nas wybierać do lepszej pracy". Dziesięć młodych kobiet zaprowadzono do jakiegoś pomieszczenia i zrobiono im prześwietlenie. "Po kilku dniach znowu nas tam zaprowadzono, z uzasadnieniem, że badanie się nie udało, że cała procedura musi być powtórzona, ale tym razem były tam inne dziewczęta niż te, które zjawiły się ze mną za pierwszym razem". Rzekomo prześwietlano płuca. Gdy od innych więźniów dowiaduje się, że to nieprawda, przed następnym wezwaniem ukrywa się. "Prześwietlenia wykonywał doktor Schumann, wysoki, przystojny mężczyzna, który zachowywał się wobec nas dość przyzwoicie. Nie bił nas"25.