PŁASZCZYZNY I OSIE CIAŁA
PLANA ET AXES CORPORIS
Osie
Axes
Oś pionowa
Axis verticalis
Oś długa
Axis longitudinalis
Oś poprzeczna
Axis transversalis
Oś strzałkowa
Axis sagittalis
Płaszczyzny
Plana
Płaszczyzna czołowa lub wieńcowa
Planum frontale seu coronale
Płaszczyzna pozioma lub poprzeczna
Planum horizontale seu transversale
Płaszczyzna podżebrowa
Planum subcostale
Płaszczyzna przezodźwiernikowa
Planum transpyloricum
Płaszczyzna strzałkowa
Planum sagittale
Płaszczyzna pośrodkowa
Planum medianum
Płaszczyzna przypośrodkowa
Planum paramedianum
MIANA KIERUNKU I POŁOŻENIA
TERMINI DIRECTIONIS ET SITUS
Kierunki
Directiones
Pionowy
Verticalis
Poziomy
Horizontalis
Pośrodkowy
Medianus
Wieńcowy
Coronalis
Strzałkowy
Sagittalis
Prawy
Dexter
Lewy
Sinister
Przyśrodkowy
Medialis
Pośredni
Intermedius
Boczny
Lateralis
Przedni
Anterior
Tylny
Posterior
Brzuszny
Ventralis
Grzbietowy
Dorsalis
Czołowy
Frontalis
Potyliczny
Occipitalis
Górny
Superior
Dolny
Inferior
Czaszkowy lub dogłowowy
Cranialis
Ogonowy lub doogonowy
Caudalis
Dziobowy
Rostralis
Szczytowy lub wierzchołkowy
Apicalis
Podstawny
Basalis
Podstawowy
Basilaris
Środkowy
Medius
Poprzeczny
Transversus seu transversalis
Podłużny
Longitudinalis
Osiowy
Axialis
Zewnętrzny
Externus
Wewnętrzny
Internus
Powierzchowny
Superficialis
Głęboki
Profundus
Środkowy
Centralis
Obwodowy
Periphericus seu peripheralis
Miana dotyczące kończyn
Termini ad membra spectantes
Bliższy
Proximalis
Dalszy
Distalis
Promieniowy
Radialis
Łokciowy
Ulnaris
Strzałkowy
Fibularis seu peronealis
Piszczelowy
Tibialis
Dłoniowy
Palmaris seu volaris
Podeszwowy
Plantaris
Grzbietowy
Dorsalis
Linie ?
Lineae ?
Linia pośrodkowa przednia
Linea mediana anterior
Linia mostkowa
Linea sternalis
Linia przymostkowa
Linea parasternalis
Linia środkowo-obojczykowa
Linea medioclavicularis
(Linia sutkowa)
(Linea mammillaris)
Linia pachowa przednia
Linea axillaris anterior
Linia pachowa środkowa
Linea axillaris media
Linia pachowa tylna
Linea axillaris posterior
Linia łopatkowa
Linea scapularis
Linia przykręgowa
Linea paravertebralis
Linia pośrodkowa tylna
Linea mediana posterior
KOŚCI I POŁĄCZENIA
OSSA ET IUNCTURAE
Kość
Os
Miana ogólne
Termini generales
Część kostna
Pars ossea
Istota korowa
Substantia corticalis
Istota zbita
Substantia compacta
Istota gąbczasta lub beleczkowa
Substantia spongiosa seu trabecularis
Część chrzęstna
Pars cartilaginea
Część błoniasta
Pars membranacea
Okostna
Periosteum
Ochrzęstna
Perichondrium
Trzeszczka
Os sesamoideum
Nasada
Epiphysis
Chrząstka nasadowa
Cartilago epiphysialis
Blaszka nasadowa
Lamina epiphysialis
Kresa lub linia nasadowa
Linea epiphysialis
Trzon
Diaphysis
Przynasada
Metaphysis
Guz
Tuber
Guzek
Tuberculum
Guzowatość
Tuberositas
Wyniosłość
Eminentia
Wyrostek
Processus
Kolec
Spina
Kłykieć
Condylus
Nadkłykieć
Epicondylus
Grzebień
Crista
Kresa lub linia
Linea
Wcięcie
Incisura
Bruzda
Sulcus
Dół
Fossa
Dołek
Fossula
Powierzchnia
Facies
Powierzchnia stawowa
Facies articularis
Jama szpikowa
Cavitas medullaris seu cavum medullare
Szpik kostny
Medulla ossium
Szpik kostny żółty
Medulla ossium flava
Szpik kostny czerwony
Medulla ossium rubra
Otwór
Foramen
Otwór odżywczy
Foramen nutricium seu nutriens
Rozwór
Hiatus
Kanał
Canalis
Kanał odżywczy
Canalis nutricius seu nutriens
Punkt lub ośrodek kostnienia
Punctum seu centrum ossificationis
Ośrodek kostnienia pierwotny lub trzonowy
Centrum ossificationis primarium seu diaphysiale
Ośrodek kostnienia wtórny lub nasadowy
Centrum ossificationis secundarium seu epiphysiale
Kształt kości
Forma ossium
Kość długa
Os longum
Trzon
Corpus
Koniec bliższy
Extremitas proximalis
Koniec dalszy
Extremitas distalis
Kość krótka
Os breve
Kość płaska
Os planum
Kość różnokształtna
Os multiforme seu irregulare
Kość pneumatyczna
Os pneumaticum
Połączenia
Iuncturae
Połączenie ścisłe
Synarthrosis
Połączenie włókniste
Iunctura fibrosa
Więzozrost
Syndesmosis
Więzozrost włóknisty
Syndesmosis fibrosa
Więzozrost sprężysty
Syndesmosis elastica
Wklinowanie
Gomphosis
Błona międzykostna
Membrana interossea
Szew
Sutura
Szew płaski
Sutura plana
Szew łuskowy
Sutura squamosa
Szew piłowaty
Sutura serrata
Szew ząbkowany
Sutura denticulata
Szew rąbkowy
Sutura limbosa
Szew schodkowy
Schindylesis
Połączenie chrzęstne
Iunctura cartilaginea
Chrząstkozrost
Synchondrosis
Spojenie
Symphysis
Chrząstka nasadowa
Cartilago epiphysialis
Połączenie kostne lub kościozrost
Iunctura ossea seu synostosis
Połączenie maziowe lub staw
Iunctura synovialis seu articulatio seu diarthrosis
Podstawowe składniki stawu
Elementa cardinalia articulationis
Powierzchnia stawowa
Facies articularis
Chrząstka stawowa
Cartilago articularis
Chrząstka szklista
Cartilago hyalinea
Chrząstka włóknista
Cartilago fibrosa
Jama stawowa
Cavitas articularis seu cavum articulare
Torebka stawowa
Capsula articularis
Błona włóknista lub warstwa włóknista
Membrana fibrosa seu stratum fibrosum
Błona maziowa lub warstwa maziowa
Membrana synovialis seu stratum synoviale
Kosmek maziowy
Villus synovialis
Kaletka maziowa
Bursa synovialis
Fałd maziowy
Plica synovialis
Maź lub maź stawowa
Synovia seu synovia articularis
Składniki dodatkowe stawu
Elementa accessoria articulationis
Obrąbek stawowy
Labrum articulare
Krążek stawowy
Discus articularis
Łąkotka stawowa
Meniscus articularis
Więzadło
Ligamentum
W. wewnątrztorebkowe
Lig. intracapsulare
W. torebkowe
Lig. capsulare
W. zewnątrztorebkowe
Lig. extracapsulare
Zachyłek stawowy
Recessus articularis
Rodzaje stawów
Genera articulationum
Staw prosty
Articulatio simplex
Staw złożony
Articulatio composita
Staw sprzężony
Articulatio coniugata
Staw nieregularny
Articulatio irregularis
Staw zawiasowy zmodyfikowany
Ginglymus modificatus
Klasyfikacja stawów
Classificatio articulationis
Staw jednoosiowy
Articulatio uniaxialis
Staw walcowy
Articulatio cylindrica
Staw zawiasowy
Ginglymus
Staw obrotowy
Articulatio trochoidea
Staw śrubowy
Articulatio cochlearis
Staw dwuosiowy
Articulatio biaxialis
Staw siodełkowy
Articulatio sellaris
Staw kłykciowy
Articulatio condylaris
Staw dwukłykciowy
Articulatio bicondylaris
Staw płaski
Articulatio plana
Staw wieloosiowy
Articulatio poliaxialis
Staw kulisty
Enarthrosis
Staw kulisty wolny
Articulatio spheroidea
Staw kulisty panewkowy
Articulatio cotylica
Staw półścisły
Amphiarthrosis seu hemiarthrosis
Rodzaje ruchów
Genera motum
Przesuwanie
Translatio
Obracanie
Rotatio
Obracanie na zewnątrz
Rotatio externa seu exorotatio
Obracanie do wewnątrz
Rotatio interna seu endorotatio
Odchylanie
Angulatio
Odwodzenie
Abductio
Przywodzenie
Adductio
Obwodzenie
Circumductio
Zginanie
Flexio
Zginanie do przodu
Anteflexio
Zginanie do tyłu
Retroflexio
Zginanie do boku
Flexio lateralis
Prostowanie
Extensio
Przeciwstawienie
Oppositio
Odprowadzenie
Repositio
Nawracanie
Pronatio
Odwracanie
Supinatio
Wysuwanie
Protrusio
Cofanie
Retractio
Unoszenie
Elevatio
Opuszczanie
Depressio
Ewersja
Eversio
Zginanie grzbietowe
Flexio dorsalis
Odwodzenie
Abductio
Nawracanie
Pronatio
Inwersja
Inversio
Zginanie podeszwowe
Flexio plantaris
Przywodzenie
Adductio
Odwracanie
Supinatio
Kręgi szyjne (C1-C7)
Vertebrae cervicales (C1-C7)
Kręgi szyjne typowe (C3-C6)
Vertebrae cervicales typicae (C3-C6)
Trzon kręgu
Corpus vertebrae
Powierzchnia międzykręgowa
Facies intervertebralis
Nasada pierścieniowata
Epiphysis annularis
Hak trzonu
Uncus corporis
Łuk kręgu
Arcus vertebrae
Nasada łuku kręgu
Pediculus arcus vertebrae
Wcięcie kręgowe górne
Incisura vertebralis superior
Wcięcie kręgowe dolne
Incisura vertebralis inferior
Blaszka łuku kręgu
Lamina arcus vertebrae
Otwór kręgowy
Foramen vertebrale
Wyrostek kolczysty dwudzielny
Processus spinosus bifidus
Wyrostek poprzeczny
Processus transversus
Otwór wyrostka poprzecznego
Foramen processus transversi
Guzek przedni
Tuberculum anterius
(Guzek tętnicy szyjnej - C6)
(Tuberculum caroticum - C6)
Guzek tylny
Tuberculum posterius
Bruzda nerwu rdzeniowego
Sulcus nervi spinalis
Wyrostek stawowy górny
Processus articularis superior
Powierzchnia stawowa górna
Facies articularis superior
Wyrostek stawowy dolny
Processus articularis inferior
Powierzchnia stawowa dolna
Facies articularis inferior
Przyczepy mięśni
Origo et insertio musculi
Trzon kręgu
Corpus vertebrae
M. długi szyi
M. longus colli
Wyrostek kolczysty
Processus spinosus
M. półkolcowy klatki piersiowej
M. semispinalis thoracis
M. półkolcowy szyi
M. semispinalis cervicis
M. wielodzielny szyi
M. multifidus cervicis
Mm. kolcowe
Mm. spinales
Mm. międzykolcowe
Mm. interspinales
Guzek przedni
Tuberculum anterius
M. pochyły przedni
M. scalenus anterior
M. długi głowy
M. longus capitis
M. długi szyi
M. longus colli
Guzek tylny
Tuberculum posterius
M. płatowaty szyi
M. splenius cervicis
M. najdłuższy szyi
M. longissimus cervicis
M. biodrowo-żebrowy szyi
M. iliocostalis cervicis
M. dźwigacz łopatki
M. levator scapulae
M. pochyły tylny
M. scalenus posterior
M. pochyły środkowy
M. scalenus medius
Kręgi szyjne nietypowe (C1,C2,C7)
Vertebrae cervicales atypicae (C1,C2,C7)
Kręg szczytowy (C1)
Atlas (C1)
Część boczna
Massa lateralis
Powierzchnia stawowa górna
Facies articularis superior
Powierzchnia stawowa dolna
Facies articularis inferior
Łuk przedni
Arcus anterior
Dołek zębowy
Fovea dentis
Guzek przedni
Tuberculum anterius
Łuk tylny
Arcus posterior
Bruzda tętnicy kręgowej
Sulcus arteriae vertebralis
(Kanał tętnicy kręgowej)
(Canalis arteriae vertebralis)
Guzek tylny
Tuberculum posterius
Wyrostek poprzeczny
Processus transversus
Otwór wyrostka poprzecznego
Foramen processus transversi
Otwór kręgowy
Foramen vertebrale
Przyczepy mięśni
Origo et insertio musculi
Część boczna
Massa lateralis
M. prosty głowy przedni
M. rectus capitis anterior
Guzek przedni
Tuberculum anterius
M. długi szyi
M. longus colli seu cervicis
M. skośny głowy górny
M. obliquus capitis superior
Łuk tylny
Arcus posterior
M. prosty głowy tylny mniejszy
M. rectus capitis posterior minor
Wyrostek poprzeczny
Processus transversus
M. prosty głowy boczny
M. rectus capitis lateralis
M. skośny głowy górny
M. obliquus capitis superior
M. skośny głowy dolny
M. obliquus capitis inferior
M. dźwigacz łopatki
M. levator scapulae
M. płatowaty szyi
M. splenius cervicis
M. pochyły środkowy
M. scalenus medius
Kręg obrotowy (C2)
Axis (C2)
Trzon kręgu
Corpus vertebrae
Ząb kręgu obrotowego
Dens axis
Wierzchołek zęba
Apex dentis
Powierzchnia stawowa przednia
Facies articularis anterior
Powierzchnia stawowa tylna
Facies articularis posterior
Łuk kręgu
Arcus vertebrae
Nasada łuku kręgu
Pediculus arcus vertebrae
Blaszka łuku kręgu
Lamina arcus vertebrae
Wyrostek poprzeczny
Processus transversus
Otwór wyrostka poprzecznego
Foramen processus transversi
Wyrostek kolczysty dwudzielny
Processus spinosus bifidus
Powierzchnia stawowa górna
Facies articularis superior
Wyrostek stawowy dolny
Processus articularis inferior
Powierzchnia stawowa dolna
Facies articularis inferior
Otwór kręgowy
Foramen vertebrale
Przyczepy mięśni
Origo et insertio musculi
Trzon kręgu
Corpus vertebrae
M. długi szyi
M. longus colli
Wyrostek poprzeczny
Processus transversus
M. dźwigacz łopatki
M. levator scapulae
M. pochyły środkowy
M. scalenus medius
M. płatowaty szyi
M. splenius cervicis
Mm. międzypoprzeczne
Mm. intertransversarii
Wyrostek kolczysty
Processus spinosus
M. skośny głowy dolny
M. obliquus capitis inferior
M. prosty głowy tylny większy
M. rectus capitis posterior maior
M. półkolcowy szyi
M. semispinalis cervicis
M. kolcowy szyi
M. spinalis cervicis
M. wielodzielny szyi
M. multifidus cervicis
Mm. międzykolcowe
Mm. interspinales
Kręg wystający (C7)
Vertebra prominens (C7)
Trzon kręgu
Corpus vertebrae
Powierzchnia międzykręgowa
Facies intervertebralis
Hak trzonu
Uncus corporis
Nasada pierścieniowata
Epiphysis annularis
Dołek żebrowy
Fovea costalis
Łuk kręgu
Arcus vertebrae
Blaszka łuku kręgu
Lamina arcus vertebrae
Nasada łuku kręgu
Pediculus arcus vertebrae
Wcięcie kręgowe górne
Incisura vertebralis superior
Wcięcie kręgowe dolne
Incisura vertebralis inferior
Otwór kręgowy
Foramen vertebrale
Wyrostek kolczysty niepodzielony
Processus spinosus nonbifidus
Wyrostek poprzeczny
Processus transversus
Otwór wyrostka poprzecznego
Foramen processus transversi
Guzek przedni
Tuberculum anterius
Guzek tylny
Tuberculum posterius
Bruzda nerwu rdzeniowego
Sulcus nervi spinalis
Wyrostek stawowy górny
Processus articularis superior
Powierzchnia stawowa górna
Facies articularis superior
Wyrostek stawowy dolny
Processus articularis inferior
Powierzchnia stawowa dolna
Facies articularis inferior
Przyczepy mięśni
Origo et insertio musculi
Wyrostek kolczysty niepodzielony
Processus spinosus nonbifidus
M. czworoboczny
M. trapezius
M. kolcowy głowy
M. spinalis capitis
M. półkolcowy klatki piersiowej
M. semispinalis thoracis
Mm. wielodzielne
Mm. multifidi
Mm. międzykolcowe
Mm. interspinales
Wyrostek poprzeczny
Processus transversus
M. pochyły najmniejszy
M. scalenus minimus
M. dźwigacz żeber
M. levator costae
Wprowadzenie
Kieszonkowa anatomia topograficzna. Kości, stawy, więzadła zawiera zbiór szczegółowych mian anatomicznych opisujących struktury wyróżniane w osteologii (nauka o kościach) i artrologii (nauka o połączeniach), niezbędnych dla studenta wydziału lekarskiego i lekarsko-dentystycznego oraz studenta fizjoterapii. Aby ułatwić szybką naukę polskich i łacińskich mian anatomicznych, dodano klasyfikacje stawów i zakresy ich ruchów, wyczuwalność punktów kostnych oraz miejsca przyczepów mięśni na strukturach kostnych. Wiedzę z zakresu anatomii praktycznej zestawiono w postaci uwag topograficznych i klinicznych zamieszczonych na końcu każdego rozdziału lub podrozdziału.
Topograficzny układ podrozdziałów pozwala na praktyczne wykorzystanie tego podręcznika podczas przygotowania się do zajęć i na ćwiczeniach prosektoryjnych. Korzystanie z obszernych podręczników anatomii opisowej i poszukiwanie w nich treści realizowanych w trakcie ćwiczeń jest czasochłonne i nie zawsze daje odpowiedź na wszystkie stawiane pytania.
W początkowym okresie nauki samodzielny wybór najistotniejszych treści z obszernych opracowań anatomicznych sprawia studentowi duże trudności. Na przykład przygotowanie się do zajęć z tematu JAMY I DOŁY CZASZKI wymaga przestudiowania wielotomowych podręczników i atlasów. Dodatkowym problemem w trakcie studiów jest konieczność równoczesnej nauki słownictwa anatomicznego w języku polskim i łacińskim. Twórcy polskiego mianownictwa anatomicznego jako pierwszą przyjęli zasadę, że "wszystkie nazwy muszą być czysto polskie i z duchem języka zgodne". W konsekwencji żadne z polskich mian nie jest podobne do mian łacińskich, a niektóre polskie nazwy brzmią dosyć ciekawie. Korzystając ze "skarbnicy języka polskiego", łacińską nazwę sulcus sinus petrosi superioris tłumaczymy jako bruzda zatoki skalistej górnej. Należy zdawać sobie sprawę, że początkujący adept medycyny ma duże problemy z wyobrażeniem sobie zarówno "zatoki skalistej", jak i "bruzdy w zatoce".
W zamierzeniu autorów przewodnik ten ma rozwiązać podstawowe problemy lokalizacji szczegółów w obrębie kości, a jego kieszonkowe rozmiary mają zachęcać do nieustannego korzystania (repetitio mater studiorum est).
Hierarchię ważności struktur anatomicznych zaznaczono za pomocą kolorów (odcienie czerwieni i szarości) oraz różnych rodzajów czcionek i przesunięć (wcięć) umożliwiających precyzyjną lokalizację mian (patrz przykład niżej). W nawiasach podano nazwy struktur występujących niestale (zmienności) lub w okresie rozwojowym. Średniki oddzielają poprawne, lecz rzadziej używane miana alternatywne.
CZASZKA
CRANIUM
KOŚCI MÓZGOCZASZKI
OSSA NEUROCRANII
Kość czołowa
Os frontale
Łuska czołowa
Squama frontalis
Powierzchnia zewnętrzna
Facies externa
Brzeg nadoczodołowy
Margo supraorbitalis
Wcięcie nadoczodołowe
Incisura supraorbitalis
Powierzchnia skroniowa
Facies temporalis
Powierzchnia wewnętrzna
Facies interna
Część nosowa
Pars nasalis
Kolec nosowy
Spina nasalis
Część oczodołowa
Pars orbitalis
Powierzchnia oczodołowa
Facies orbitalis
(Kolec bloczkowy)
(Spina trochlearis)
W hierarchicznym opisie struktury anatomicznej (patrz wyżej - Kość czołowa) należy zwrócić uwagę na główne elementy zaznaczone kolorem i zlokalizowane w gradacjach poniżej. Gradacja powyżej informuje o hierarchii przynależności, a gradacja poniżej o elementach budowy struktur. Z podanego przykładu należy odczytać, że Kość czołowa należy do KOŚCI MÓZGOCZASZKI, które wchodzą w skład CZASZKI. Hierarchia poniżej informuje, że Kość czołowa jest zbudowana z trzech podstawowych elementów (łuska czołowa, część nosowa, część oczodołowa). W obrębie podstawowych elementów kości czołowej można zidentyfikować mniejsze struktury (gradacja poniżej), np. wcięcie nadoczodołowe znajdujące się na brzegu nadoczodołowym umiejscowionym w obrębie powierzchni zewnętrznej łuski czołowej.
Integralną częścią książki są zestawienia topograficzne i kliniczne. Zwrócono w nich szczególną uwagę na wzajemne relacje kości, mięśni, nerwów i naczyń. Jako odzwierciedlenie stosunków przestrzennych opisano ograniczenia, zawartość i połączenia struktur topograficznych. W celu ułatwienia nauki zastosowano następujące symbole graficzne:
Ograniczenia
Zawartość
? Początek lub Koniec
? Połączenia
? Męski
? Żeński
Do opisu i określania położenia struktur ciała przyjęto w anatomii umowną pozycję opisową, tzw. pozycję anatomiczną. Ciało człowieka w pozycji anatomicznej opisywane jest w postawie stojącej (pozycja dwunożna), z głową skierowaną na wprost, kończynami górnymi ułożonymi wzdłuż tułowia, tak że powierzchnie dłoniowe rąk są skierowane do przodu.
Zasada opisu ciała opiera się na umownych płaszczyznach i osiach (patrz rycina). Wyróżnia się płaszczyzny strzałkowe biegnące od przodu ku tyłowi ciała, a jedna z nich - płaszczyzna strzałkowa pośrodkowa - dzieli ciało na połowę prawą i lewą. Prostopadle do niej biegną płaszczyzny czołowe (wieńcowe) dzielące ciało na przód i tył oraz płaszczyzny poziome dzielące ciało na górę i dół. Na przecięciu płaszczyzn strzałkowych z czołowymi znajdują się osie pionowe. Na przecięciu płaszczyzn czołowych i poziomych występują osie poprzeczne, a na przecięciu płaszczyzn strzałkowych z poziomymi osie strzałkowe. Płaszczyzna czołowa wyznacza kierunki boczny i przyśrodkowy oraz górny i dolny, płaszczyzna strzałkowa kierunki przedni i tylny oraz górny i dolny, a płaszczyzna pozioma przedni, tylny, boczny i przyśrodkowy. Zestawienie płaszczyzn, osi ciała oraz mian określających położenie i kierunki zamieszczono na stronie 2 i 3.
Dodatkowo na kończynach wyróżnia się kierunek dalszy (do palców) oraz kierunek bliższy (do tułowia). Przy opisie przedramienia najczęściej stosuje się kierunki łokciowy i promieniowy, których nazwy pochodzą od kości. Analogicznie na podudziu używa się kierunków piszczelowy i strzałkowy. Często stosowanymi, szczególnie do opisu tułowia, są kierunki powierzchowny i głęboki.
Ciało człowieka składa się z głowy, tułowia i kończyn. Tułów składa się z szyi, klatki piersiowej i brzucha. Część dolna brzucha zwana jest miednicą, ale nazwa ta określa również części kostne tej okolicy. Najniższą częścią miednicy, a tym samym tułowia, jest krocze.
Osią tułowia jest kręgosłup, a jego odcinek szyjny dźwiga głowę.
Kończyna górna składa się z obręczy, ramienia, przedramienia i ręki. Ręka to najdalsza część kończyny górnej, choć często mianem tym błędnie określa się całą kończynę górną. Głównymi częściami kończyny dolnej są: obręcz, udo, podudzie i stopa. Noga w języku potocznym to synonim kończyny dolnej. Słowo to nie jest jednak mianem anatomicznym.
Ręka i stopa mają własne określenia topograficzne. Powierzchnia "przednia" albo "brzuszna" ręki to "dłoń" lub "powierzchnia dłoniowa". W języku potocznym ręka jest mylnie nazywana dłonią. Natomiast powierzchnia "tylna", inaczej "grzbietowa" ręki, to "grzbiet" ręki. Powierzchnię górną stopy określa się mianem "grzbiet stopy", a powierzchnia dolna stopy to "podeszwa".
W rozdziałach pozostawiono miejsca na indywidualne notatki lub rysunki Czytelnika.
Autorzy liczą, że niniejszy przewodnik będzie przydatny nie tylko dla studentów wydziału lekarskiego, lekarsko-dentystycznego i fizjoterapii, ale również dla asystentów i wykładowców prowadzących zajęcia z anatomii człowieka.
Jerzy Stanisław Gielecki
Olsztyn 2010
