Wstęp. Świadectwo wiary Świętego Jana Henryka Newmana

W homilii wygłoszonej podczas uroczystej mszy z okazji beatyfikacji Newmana - miała ona miejsce w Birmingham 19 września 2010 r. - papież Benedykt XVI zwrócił uwagę na fakt, że wprawdzie "jest w Anglii długa tradycja świętych męczenników, których odważne świadectwo przez stulecia umacniało i inspirowało tutejszą wspólnotę katolicką", ale nie brakuje też świętych wyznawców i uczonych - do nich właśnie należy kard. John Henry Newman, "który - chociaż nie przypadło mu w udziale przelać krwi dla Pana - dawał przekonujące świadectwo o Nim w ciągu swojego długiego życia, poświęconego posłudze kapłańskiej, a w szczególności głoszeniu Słowa, nauczaniu i działalności pisarskiej"1; Newman - wyznawca i świadek wiary, zanurzony w "tradycji "łagodnej nauki"", wyraziciel "głębokiej mądrości ludzkiej i gorącej miłości do Pana"2. Toteż - jak stwierdził papież - "chociaż przedmiotem szczególnego zainteresowania obszernej literatury poświęconej życiu i dziełu Johna Newmana - co zrozumiałe - stała się głównie jego spuścizna intelektualna", to jednak nie należy też zapominać o "jego życiu jako kapłana i duszpasterza"3. Zresztą - prawdę mówiąc - nie sposób rozdzielić obydwu tych perspektyw, gdyż w istocie wzajemnie się one przenikają i uzupełniają, tworząc tym samym jedyny w swoim rodzaju splot o charakterze symbiotycznym.

Biorąc sobie przeto za cel zwięzłe i syntetyczne opisanie fenomenu Newmana w całej jego złożoności i różnorodności, jednakże z wyraźnym akcentem położonym na aspekt konfesyjny, trzeba nieuchronnie zmierzyć się z najważniejszymi wątkami osnutymi wokół tematyki dotyczącej kaznodziejstwa Newmana; tematyki - jak nietrudno się domyślić - niełatwej, bo obfitującej tu i ówdzie w liczne meandry: i biograficzne (nierzadko historyczno-biograficzne), i teologiczne (czasami filozoficzno-teologiczne). Tak się bowiem składa, że działalność kaznodziejska Newmana to dobry przykład osobistego świadectwa wiary, a tym samym zaangażowania - ściśle zespolonego z misją zarówno intelektualną, jak i kapłańską czy duszpasterską - w życie duchowe i religijne.

*

Imponującą spuściznę piśmienniczą Newmana liczy się- jak wiadomo - na dziesiątki tomów. Obejmuje ona dzieła z zakresu teologii, filozofii, historii Kościoła, literatury pięknej, duchowości. Same tylko kazania to kilkanaście tomów (a przecież autor nie wszystko ogłosił drukiem!) - począwszy od tych "parafialnych i zwykłych" (Parochial and Plain Sermons, t. I-VIII)4, poprzez "uniwersyteckie" (Oxford University Sermons) i "na tematy dnia" (Sermons on Subjects of the Day), skończywszy na "okazjonalnych" (Sermons Preached on Various Occasions). Do tego dochodzą rozmaite "wykłady", "traktaty", "odczyty", "eseje", "listy", "żywoty", "rozważania" i "modlitwy"; ponadto dzieła autobiograficzne oraz sensu stricto literackie (wiersze i powieści). Nie sposób wreszcie pominąć obfitej korespondencji (liczącej wiele tysięcy listów), która także - podobnie jak kazania czy rozmyślania - zawiera niejednokrotnie wątki dotyczące formacji duchowej.

W rolę kaznodziei tudzież mistrza duchowości chrześcijańskiej wszedł Newman z chwilą przyjęcia święceń diakonatu (1824) i prezbiteratu (1825) w Kościele anglikańskim. Początkowo pracował jako wikariusz w Oksfordzie, ale już w trzy lata później (1828) został proboszczem tamtejszej parafii uniwersyteckiej (University Church of St Mary the Virgin) - funkcję tę piastował przez piętnaście lat. Z czasem - o czym będzie jeszcze mowa - doszedł do przekonania, że pełnią środków zbawienia dysponuje Kościół rzymski; to zaowocowało konwersją w 1845 r. Wówczas Newman opuścił Oksford i udał się do Rzymu - tam przyjął katolickie święcenia kapłańskie (1847). Szybko wrócił do ojczyzny, gdzie utworzył w Birmingham oratorium Kongregacji św. Filipa Neri. W roku 1851 przybył do Dublina - tam z kolei zaangażował się, jako pierwszy rektor, w tworzenie Katolickiego Uniwersytetu Irlandii. Po kilku latach wrócił do Anglii, gdzie spędził już resztę życia. W 1879 r. papież Leon XIII - doceniając wkład Newmana w rozwój życia religijnego na Wyspach Brytyjskich - mianował go kardynałem. Angielski duchowny zmarł w 1890 r. w Birmingham.

Przez wszystkie te lata - począwszy od roku 1824 - starał się gorliwie wypełniać powierzoną mu misję duszpasterską. Przychodziło mu to zaś tym łatwiej - i tym bardziej owocną czyniło jego posługę - że był człowiekiem utalentowanym i komunikatywnym, z łatwością nawiązującym relacje z ludźmi, bez trudu zjednującym sobie słuchaczy. Jako człowiek wszechstronnie wykształcony, posiadający szerokie horyzonty myślowe, skutecznie oddziaływał na środowisko akademickie Oksfordu - tak studentów, jak i profesorów. Ale - z drugiej strony - tenże intelektualista potrafił też docierać z dobrą nowiną do ludzi prostych, niewykształconych; kto wie, czy to nie oni właśnie stali się, by tak rzec, głównymi profitentami posługi duszpasterskiej i kaznodziejskiej Newmana - czy to jako trzydziestoletniego księdza anglikańskiego, czy też jako pięćdziesięcio- lub osiemdziesięcioletniego kapłana katolickiego; czy to w wymienionym już Oksfordzie, czy to w Dublinie, czy też wreszcie w Birmingham. Troska o dobro duchowe owieczek Chrystusowych - młodszych i starszych, wykształconych i niewykształconych, przedstawicieli elity i osób z nizin społecznych, dobrze sytuowanych i ubogich - okazywała się stałym wyznacznikiem postawy religijnej Newmana; jako taka wyznaczała zasadniczy kierunek jego działalności. I chociaż na tej długiej i krętej drodze nie brakowało niekiedy trudności, to jednak nigdy nie opuszczało go niezachwiane przekonanie, które wyraził kiedyś w jednej ze swych medytacji:

Mam swoje zadanie do wypełnienia [...]. Jestem ogniwem w łańcuchu, spoiwem łączącym osoby. On [Bóg] nie stworzył mnie na próżno. Będę czynił dobrze, będę wykonywał zadanie, które mi zlecił; stanę się aniołem pokoju, apostołem prawdy, tutaj, gdzie żyję, [...] tak czyniąc, zachowam Jego przykazania i będę Mu służył, realizując swoje powołanie5.