[1] Stanisław Kobielus, Bestiarium chrześcijańskie, Warszawa 2002, s. 294 - 298.
[2] Ulisses Aldrovandi, Serpentum, et draconum historiae libri duo, Bonionae 1640, s. 312-427; Konrad Gesner, Historiae animalium..., lib. V, Tiguri 1587, s. 78-91.; Athanasius Kircher, Mundus subterraneus, in XII libros digestus:.., Tomus II, Liber Octavus, Caput II, De Draconibus subterraneus, Amstelodami 1678, s. 89 - 97; Christiano Ludovico Arendes, De dracone et basilisco..., Halberstadii 1670, rozdz. XVI, brak nr. stron; passim; Georg Caspar Kirchmaier, Disputationes zoologicae de basilisco, unicornu, phoenice, behemoth, leviathan, dracone.., Jenae 1736, s. 79 - 93; Johannes Jonstonus, Naturalis historiae de Insectis Libri III, De Serpentibus et Draconibus Libri II, Francofurti ad M. 1653, s. 34-37; Johannis Cypriani, Historiae animalium, Hübnerum 1688, s. 164, 179, 312, 439, 488; Drache, [w:] Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschafften und Künste..., Bd. 7, Leipzig 1731-1754, szp. 1374. Na temat smoków pisał też ks. B. Chmielowski, ale nie był on przyrodnikiem, w słynnej kiedyś swojej encyklopedii, zob.: Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny, albo Akademia wszelkiey scyencyi pełna..., Lwów 1745, s. 498-501.
[3] Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum historiae..., op. cit., s. 342.
[4] W Serpentum et draconum Ulissesa Aldrovandiego znajdujemy adnotację Inkwizycji mówiącą o zgodności jego dzieła z prawdami wiary; znajduje się ona na stronie bez numerów, na początku księgi, zaraz po dedykacji. Adnotację ergo imprimatur podpisał Fr. Hieronymus Onuphrius, doktor świętej teologii i konsultor Świętej Inkwizycji. zob.: Ulisses Aldrovandi, Serpentum et draconum historiae libri duo..., op. cit., brak nr str.
[5] Jan Flis, Konkordancja Starego i Nowego Testamentu do Biblii Tysiąclecia, Warszawa 2000, s. 1323.
[6] Dragon, [w:] Encyclopedie, ou Dictionaire raissone des sciences, des artes..., t. 5, Paris 1751, s. 104.
[7] Caroli a Linne, Systema naturae..., Tomus I, Vindobonae 1737, s. 358.
[8] Marek Sikorski, Smoki i smokobójstwo, Stradunia 2015, s. 37 - 66; idem, Smokobójstwo. W kręgu mitu walki ze złem, Ridero 2019, s. 48 - 87.
[9] Ewa Kulik, Tropami wielkiego gada, Warszawa 2009, s. 46; Uwe Steffen, Drachenkampf. Der Mythos vom Bӧsen, Kreuz-Verlag 1986, s. 218; autor ten podaje, że w hagiografii istniało prawie sześćdziesiąt postaci świętych Pańskich walczących ze smokami.
[10] Marek Sikorski, Kamień smoczy - mistyfikacja medyczna, [w:] Walentyna Korpalska, Wojciech Ślusarczyk (red.), Historia panaceum. Między marzeniem a oszustwem, Bydgoszcz 2016, s. 173-184.
[11] Hieronim Spiczyński, O ziołach tutecznych y zamorskich y o moczy ich..., Kraków 1542, s. 163 (rozdział 112, pt. Draco marinus).
[12] Marcin Siennik, Herbarz, to jest ziół tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie..., Kraków 1568, s. 319-320 (rozdział 112, pt. Smok morski).
[13] Stefan Falimirz, O ziołach i o moczy gich..., Kraków 1534, s. 331 (rozdział 81, pt. Draco marinus).
[14] Gart der Gesundheit zu latein hortus sanitatis, Strassburg 1536, s. 20 i następna bez nr., rozdział 48 (Das XLVIII Capitel); m.in. mowa tu jest o smokach jako zwierzętach, o Pliniuszu, o Solinusie, o walce smoków ze słoniami, o tym, że smoki nie mają jadu, a przed ich tłuszczem uciekają jadowite zwierzęta, że ich żółć i język gotowane w winie mają własności lecznicze itd.; jednakże jedno z pierwszych wydań tego dzieła pochodzi z 1485 roku.
[15] Caii Plinii Secundi Historiae Naturalis Libri XXXVII cum indicibus rerum locupletissimis..., curante C. H. Weisio, Lipsae 1841, s. 74, 112, 115, 155, 295, 298, 309, 342, 349, 352, 366, 378, 394, 395, 422. Istnieje bardzo wiele wydań dzieła Pliniusza w języku łacińskim i w językach narodowych. Polskie wydanie zob.: K.Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksiąg XXXVII, Poznań 1845, passim.
[16] Andrzej Nowicki, Podróż w świat średniowiecznych cudów, Warszawa 1954, s. 64.
[17] Marek Sikorski, Smok wawelski w kręgu mitu i historii, Stradunia 2012, s. 13 - 19; idem, Na tropach smoka wawelskiego. Rozwiązanie historycznej zagadki, Stradunia 2018, s. 13 -18.
[18] Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Warszawa 1990, s. 216-217.
[19] Daniel Farson, Angus Hall, Tajemnicze potwory, Warszawa 1994, s. 143.
[20] Das Buch der Natur, von Konrad von Megenberg. Die erste Naturgeschichte in deutscher Sprache, herausgegen von Franz Pfeiffer, Stuttgart 1861, s. 169 (rozdz. 10, pt. Von dem Tracken). Egzem. z XV w. jest w Bibliotece Uniwersytetu w Heidelbergu: Cod. Pal. germ. 300, Konrad von Megenberg, Das Buch der Natur, Hagenau - Werkstatt Diebold Lauber (1442-1448?).
[21] Otto Lueger, Drachenblut, [w:] Lexikon der gesamten Technik und ihrer Hilfswissenschaften, Bd. 3, Stuttgart-Leipzig 1906, s. 14-15.
[22] Konrad Gesner, Schlangenbuch, das ist ein grundtliche und vollkomne Beschreybung aller Schlangen..., Zürich 1589, s. 39; cytat: "Man findt in tracken haupt ein stein, der trackenstein genennet" (tłum.: "W głowie smoka znajduje się kamień, zwany kamieniem smoczym").
[23] Caii Plinii Secundi Historiae Naturalis Libri XXXVII..., op. cit., s. 423 ( Lib. XXXVII, Cap. CVII).
[24] K.Pliniusza Starszego Historyi..., op. cit., s. 521-523 (tom 10, księga 37, rozdz. 57).
[25] Das Buch der Natur, von Konrad von Megenberg. Die erste Naturgeschichte in deutscher Sprache, op. cit., s. 444 (rozdz. 29, pt. Von dem Drachenstain /sic!/).
[26] Gart der Gesundheit..., op. cit., brak nr. strony, między s. 20 a s. 21, rozdział 48 (Das XLVIII Capitel).
[27] M.A. Feierabend, Der Luzerner Drachenstein: naturgeschichtliche Abhandlung, "Verhandlungen der Schweizerischen Naturforschenden Gesellschaft", 46 (1862), s. 89 - 97.
[28] Ibidem, s. 91; cytat: "Es ist sehr wahrscheinlich, dass Martin Schryber es war, welcher den Stein nach Uebung der Alten einer Umgestaltung mittelst Drehscheibe, Pinsel und Feuer unterwarf".
[29] Johann Jacob Scheuchzer, Natur Geschichte des Schweizerlandes..., Erster Theil, Zürich 1746, s. 420-424.
[30] Athanasius Kircher, Mundus subterraneus, op. cit., s. 94.
[31] Johann Leopold Cysat, Beschreibung dess berühmbten Lucerner- oder 4. Waldstätten Sees, und dessen Fürtrefflichen Qualiteten und sonderbaaren Eygenschafften, Lucern 1661, s. 176-181.
[32] Scheuchzer Johann Jakob, [w:] Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 17, Leipzig 1909, s. 745.
[33] W tomie drugim jego dzieła o historii przyrody w Szwajcarii jest sporo o smokach, zob.: Johann Jacob Scheuchzer, Natur Geschichte des Schweizerlandes, samt seinen Reisen über die Schweizerische Gebürge, Zweyter Teil, Zürich 1746, s. 219-238.
[34] Johann Jacob Scheuchzer, Natur Geschichte des Schweizerlandes..., Erster Theil, op. cit., s. 420-424.
[35] Drachenstein, [w:] Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschafften und Künste..., op. cit., szp. 1385.
[36] Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, Band 1, Leipzig 1793, s. 1533, cytat: "ein fabelhafter Stein, welcher in den Köpfen der Drachen gefunden werden soll" (tłum.: "Bajeczny kamień, który w głowie smoka powinien się znajdować").
[37] Janine Heini, Pilatus. Eine sagenumwobene Natur- und Kulturgeschichte, Luzern 2014, s. 67 - 82.
[38] Marcus X. Schmid, 111 Orte in Luzern und am Vierwaldstättersee, die man gesehen haben muss. Reiseführer, Emons Verlag 2006, bez. nr. str.
[39] M.A.Feierabend, Der Luzerner Drachenstein, op. cit., s. 91.
[40] Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny..., op. cit., s. 564.
[1] Jutta Seibert, Lexikon christlicher Kunst. Themen, Gestalte, Symbole, Freiburg-Basel-Wien 1982, s. 197-199.
[2] Wilhelm Fraenger, Hieronim Bosch, Warszawa 1987, s. 36; autor nazywa to drzewo "draceną", ale wiadomo, że chodzi tu o palmę smoczą, zwaną też smokowcem, bo to jest pochodna od łacińskiej nazwy gatunkowej Dracaena draco, czyli palma smocza. Jednocześnie autor podkreśla, że chodzi tu o Drzewo Życia, ale odnośnie owej palmy smoczej nic nie wspomina o symbolice krwi i w tym o znaczeniu krwi smoczej.
[3] Lucia Impelluso, Natura i jej symbole, Warszawa 2006, s. 25.
[4] Jutta Seibert, Lexikon christlicher Kunst, op. cit., s. 52-54.
[5] Ibidem, s. 184-189.
[6] Anna Boczkowska, Hieronim Bosch. Astrologiczna symbolika jego dzieł, Wrocław-Warszawa 1977, s. 118; cyt.: "Drzewo oplecione winną latoroślą to arbor vitae, symbolizujące narodziny Chrystusa z ona Marii oraz powstanie nowego, odrodzonego w Chrystusie życia".
[7] Anna Błońska, Ikonografia miedziorytu Ucieczka Świętej Rodziny do Egiptu Martina Schongauera, "Artifex", 2006, Nr 9, s. 4-8.
[8] Wilhelm Fraenger, Hieronim Bosch, op. cit., s. 36.
[9] Ibidem, s. 36-37.
[10] Itinerarium Hispanicum Hieronymi Monetarii, [w:] Revue hispanique. Recueil Consacré a l'étude des langues, des littératures et de l'histoire des pays castillans, catalans i portugais, par R. Fulche-Delbose, Tome XLVIII, New York-Paris 1920, s. 83 (rozdział pt. De Ulixbona nunc Lisibona).
[11] Flucht nach Ӓgypten,[w:] Lexikon der christlichen Ikonographie, herausgegeben von Engelbert Kirschbaum, Rom-Freiburg-Basel-Wien 1994, Zweiter Band, szplt. 43-50.
[12] Die Schedelsche Weltchronik, Nürnberg 1493, fol. 7.
[13] Jakub de Voragine, Złota legenda, Warszawa 2000, s. 226; Marek Sikorski, Smoki i smokobójstwo, op. cit., s. 57-58.
[14] Marek Sikorski, Kamień smoczy, op. cit., s. 173-184.
[15] Das Buch der Natur von Konrad von Megenberg, Die erste Naturgeschichte in deutscher Sprache..., op. cit., s. 269-270.
[16] Otto Lueger, Drachenblut, [w:] Lexikon der gesamten Technik..., op. cit., s. 14-15.
[17] Gründtliche und rechte Underweysung der Chirurgiae oder Wundartzney, Francfurt am Mayn 1573, s. 64, 225-226, 229; o leczniczym zastosowaniu krwi smoczej zob. w: Sechs Bücher auserlesener Artzney- und Kunststück..., Jehna 1600, s. 378 - 379, 442, 514, 536, 550, 562, 570, 582, 615; W późniejszych czasach podobnie twierdzono, że krew smocza ma własności lecznicze, zob.: Albrecht von Haller, Onomatologia medica completa oder Medicinisches Lexicon [...] das alle Benennungen und Kunstwörter, welche der Arzneywissenschaft und Apoteckerkunst eigen sind, deutlich und vollständig erkläret, Tom 1, Leipzig 1755, szpl. 565- 567.
[18] Hieronim Spiczyński, O ziołach tutecznych..., op. cit., s. 127 (rozdział 67, pt. Sanguis draconis).
[19] Marcin Siennik, Herbarz, to jest ziół tutecznych, op. cit., s. 227 ( rozdział 68, pt. Smocza krew).
[20] Stefan Falimirz, O ziołach..., op. cit., s., 301 (rozdział 66, pt. Sanguis draconis).
[21] Gart der Gesundheit, op. cit., bez nr. strony, między s. 20 a s. 21, rozdział 48 (Das XLVIII Capitel); cyt.: "Das Drachenblut [...] ist ein gummi eins baums" (pis. oryg.).
[22] Marek Sikorski, Smoki i smokobójstwo, op. cit., s. 23; idem, Smokobójstwo, op. cit., s. 25-26.
[23] Caii Plinii Secundi Historiae Naturalis Libri XXXVII..., op. cit., s. 378, 394 (Lib. XXXII, Cap. XXXVIII; Lib. XXXV, Cap. XXXII). Przyrodnik J. Ray pisząc o palmie smoczej i pochodzącej z niej żywicy zwanej krwią smoczą wspominał o Pliniuszu i historii walki smoków ze słoniami, zob.: John Ray, Historia plantarum species hactenus editas aliasque insuper multas noviter inventas..., Londini 1688, s. 1598-1599 (Cap. XXX, Draco arbor).
[24] Pedanios Dioscorides, De Materia Medica, Lib. V, Basileae 1557, s. 448-449.
[25] Ibidem.
[26] Aeliani de historie animalium libri XVII..., Lugundi 1565, s. 178-179 ( rozdział XX, pt. De inicitiis elephantorum cum draconibus); w tym dziele są też inne teksty o smokach, zob.: s. 55, 202, 318, 398, 681.
[27] Konrad Gesner, Schlangenbuch, op. cit., s. 38; cyt.: "Dann das recht Trackenblüt / sanguis Draconis/ ist nichts anderes dann ein safft/ der wie rot blüt/ au? den bӧumen in India und den Inseln de? Atlantischen meers herfür tropffet" (tłum.: "Bowiem właściwa krew smocza (łac. sanguis draconis) jest niczym innym jak sok, który w czerwonej, krwistej postaci wydobywa się z drzew w Indiach i na wyspach atlantyckich"). To dzieło było wydawane później z nieznacznie zmienionym tytułem, zob.: Konrad Gesner, De Serpentibus, oder Schlangenbuch, das ist ein grundliche und volkomne Beschreibung aller Schlangen..., Heydelberg 1613, passim. Podobnie o krwi smoczej pisał K. Gesner w wcześniejszym dziele, wielokrotnie wydawanym, zob.: Conradi Gesneri, Historiae animalium, op. cit., s. 82.
[28] Sebastian Münster, Cosmographia. Beschreibung aller Lender..., Basel 1544, s. 804, 810.
[29] Carolus Clusius, Rariorum plantarum historia, Liber primus, Antverpiae 1601, s. 1-2. Jest też inne, wcześniejsze, jego dzieło, w którym pisał o palmie smoczej i krwi smoczej, zob.: Caroli Clusii Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia, Antverpiae 1576, s. 11-15. Jego dzieło zostało spopularyzowane m.in. przez przyrodnika R. Berensa, zob.: Reinholdo Berens, (il. z domeny publicznej) Dissertatio inauguralis botanica de dracone arbore Clusii, Goettingae 1770, passim. O smoczej palmie i krwi smoczej według C. Clusiusa zob.: Johanne Bauchino, Historia plantarum universalis noua, et absolutissima cum consensu et dissensu circa est ..., Ebroduni 1650, s. 402-406. Jednakże istnieje wiele innych późniejszych opracowań z botaniki, w których jest mowa o C. Clusiusie, draco arbo i sanguis draconis, ale rozmiar tej publikacji nie pozwala na wymienienie wszystkich. Wszystkie one posiadają podobne wiadomości.
[30] Np.: Johannes Jonstonus, Dendrographias sive historiae naturalis de arboribus et fruticibus tam nostri quam peregrini orbis libri decem..., Francofurti ad Moenum 1662, s. 288 - 289; Georg Adolf Suckow, Anfangsgründe der theoretischen und angewandten Botanik. Leipzig 1797, s. 246 - 247; Henrici Joannis Nep. Crantz, De Duabus Draconis Arboribus Botanicorum Vienne 1768; Robert Lovell, Pambotanologia sive Enchiridion botanicum..., Oxford 1665, s. 132; Teksty K. Linneusza o palmie i krwi smoczej znajdują się we wielu jego działach, np. zob.: Des ritter's Carl von Linné... Vollst?ndiges pflanzensystem nach der 13. lateinischen..., Zweiter Theil, Nürnberg 1777, s. 187-189.
[31] Johann Friedrich Ochs, Dissertatio medica inauguralis de sanguine draconis ..., Altdorfi 1712, passim.
[32] Drachenblut, [w:] Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschafften und Künste..., op. cit., szp. 1377- 1381.
[33] Giovanni Battista Birelli, Alchimia Nova, Das ist, Die Güldene Kunst Selbst, Oder Aller Künsten Mutter, Sampt dero heimlichen Secreten, vnzehlichen verborgenen Kindern vnd Früchten ..., Franckfurt am Mayn 1603, s. 17, 84-85, 335, 359, 512, 516; zob. też: Marcello Fumagalli, Dizionario di alchimia e di chimica farmaceutica antiquaria: dalla ricerca ...., Roma 2000, s. 23, 75, 184. W alchemii używano proszek koloru czerwonego z sanguis draconis, zob.: Johannis Garlandi, Compendium alchimiae..., Basileae 1560, s. 172-173.
[34] Drachenblut, [w:] Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, op. cit., s. 1532; Sanguis draconis, [w:] Vollständiges Materialien-Lexicon, Leipzig, 1721, szp. 997-998; Drachenbaum, [w:] Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart, op. cit., s. 1532.
[35] Stephano Francisco Geoffroy, Tractatus de materia medica: sive de medicamentorum simplicium historia, virtute..., t. 2, Parisiis 1741, s. 557-568.
[36] Dragon, [w:] Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences..., op. cit., s. 104.
[37] Autor wstrzymuje się od szczegółowej oceny w zakresie farmaceutycznym, gdyż to przekroczyłoby jego kompetencje.
[38] Friedrich Ernst Beyhl, Anmerkungen zum Drachenblut und zu den Namen der Insel Soqotra, "Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft", Vol. 148, No. 1 (1998), s. 35-82; Zoltan Biedermann, Soqotra. Geschichte einer christlichen Insel im Indischen Ozean vom Altertum bis zur frühen Neuzeit, Wiesbaden 2006, s. 31, 36, 92.
[39] To drzewo nazwane zostało Draco arbor Indica w dziele J. Commelina, zob.: Joanne Commelino, Horti medici Amstelodamensis rariorum tam orientalis..., Amstelodami 1697, s. 213-214 (w tym dziele opublikowano też ilustrację fragmentu tego drzewa); zob. też: Erasmi Francisci Ost- und West-Indischer wie auch Sinesischer Lust- und Stats-Garten: ... In drey Haupt-Theile unterschieden. Der Erste Theil Begreifft in sich die edelsten Blumen, Kräuter, Bäume ... in Ost-Indien, Sina und America..., Nürnberg 1668, s. 826-828. O leczniczych własnościach Sangre de drago z Ameryki Łacińskiej dowiedzieć się możemy z dzieła o narkotykach i niektórych indiańskich lekarstwach, zob.: Histoire des drogues, espisceries et de certains médicamens simples, qui naissent ?s Indes et en l'Amérique, Lyon 1619, s. 95-99 (tu też jest mowa o draco arbor w odniesieniu do dzieł botanika C. Clusiusa).
