Kalahari i inne opowiadania, T. 1 - Wojciech Albiński

Kobry i Parafianie

Owinięty w koc chłopczyk obudził się. Przyczepiony do pleców matki nie spuszczał wzroku ze stojącego obok K. Ten najpierw prztykał palcami, uśmiechał się do dziecka, potem przestał. Kolejka do kasy na stacji w Johannesburgu była długa i posuwała się wolno. Wysupływano pieniądze z wysiłkiem, ktoś wyjął należność ze skarpetki.

Kiedy K. dotarł do okienka, pozostało tylko dziesięć minut do odjazdu pociągu. Za kratą siedział afrykaner o mocnym karku i czerwonej twarzy. K. wymienił nazwę miejscowości i poprosił o bilet trzeciej klasy.

- Trzeciej klasy?... - zdziwił się kasjer. - Żywy ksiądz nie dojedzie! I jeszcze walizka!

- Dojadę.

- W drugiej klasie rozdzielamy pasażerów według płci. Pół wagonu płeć żeńska, pół wagonu płeć męska. Pośrodku drzwi i uzbrojony policjant. Inaczej płeć męska gwałci płeć żeńską. Z nudów, bo to długa podróż... Trzecią klasę zostawiamy...

- ...na łasce Opatrzności.

Kasjer niechętnie spojrzał na anemicznego K. Z uderzeniem dłoni na płask wydał mu bilet trzeciej klasy. Tonem porady dodał:

- Niech ksiądz zawsze stoi plecami do ściany. W tłoku wbijają od tyłu zaostrzoną szprychę. Tak jak doktorzy znają pewne miejsce w kręgosłupie... Ludzie mówią, że to nic nie boli, ale potem ogromne wydatki na wózek.

Kraj był płaski i monotonny. Czasami pojawiało się wzgórze o ściętym wierzchołku albo koryto wyschniętego strumienia. Jedyne urozmaicenie wprowadzały stacje. Gdy pociąg zatrzymał się, wypadały z okien bagaże wysiadających, potem wciągano toboły nowych pasażerów. Postoje były długie, sprzedawcy pomarańczy i herbaty w kubkach mieli czas proponować swe usługi. Na peronach stały grupy odprowadzających, do ostatniej chwili przed drgnięciem wagonów wykrzykiwano tysiączne polecenia i przestrogi. Ludzie śmiali się, wymachiwali rękami, nawet rozstania wydawały się radosne. Gdy przed następnym postojem pociąg zwalniał, skwapliwie zamykano okna. W przedziałach brakowało powietrza i jadący pokrywali się potem. Ale niezamknięcie okna groziło pojawieniem się nowego przybysza, pękatych walizek, koców, toreb i brudzących na biało worków z kukurydzianą mąką.

K. znalazł miejsce od strony korytarza. Siedział przygnieciony do ściany otyłą sąsiadką. Koszyk z jej kolan podjeżdżał mu pod brodę, przy szarpnięciach pociągu sąsiadka budziła się i mówiła: o, przepraszam. K. odpowiadał łagodnym uśmiechem, kobieta była pełna zrozumienia, a nawet chciała go poczęstować jabłkiem. Obserwował współpasażerów. Te wszystkie opowieści o niebezpieczeństwach jazdy koleją wydały mu się teraz śmieszne. Urojenia i przesądy, będące wynikiem istnienia sztucznych barier. I dlatego nie podróżował nigdy pierwszą klasą. Nie lubił siedzieć w pustym przedziale za szybą ozdobioną w mrożone konwalie. Nie umiał rozkoszować się bordowymi pluszami, nie chciał przeglądać się w mosiężnych okuciach. Do tego jeszcze odbierać wizyty uprzejmego konduktora i zgadzać się z nim, iż istotnie kraj jest piękny.

Po obu stronach okna siedzieli kolorowi z prowincji Cape. Z jednej strony czterdziestoletni mężczyzna o pociętej, zmęczonej twarzy, naprzeciw niego jeszcze młoda kobieta i chłopiec w dżinsach. Mężczyzna spał, kobieta i chłopiec słuchali rozmowy K. z czarnym studentem udającym się do swojej wsi na pogrzeb wuja.

- Co pan studiuje ? - zapytał go K.

- Zarządzanie i finanse.

- Trudne przedmioty...

- Dla mnie łatwe. Kiedy biali mają trudności z matematyką, to ja im pomagam...

- Niedługo będzie pan ministrem...Teraz jest to możliwe.

- Trzeba umieć stawiać sobie wysokie cele. A to jest właśnie mój cel.

Dłuższy czas jechali w milczeniu. W przedziale brakowało powietrza.

- Kolonialiści zbudowali tę kolej dla własnych celów i własnej wygody. A także, aby wozić do portów nasze zrabowane bogactwa - informował student. - Ale to dobrze, bo teraz możemy podróżować do Zambii, Tanzanii, Namibii... Tylko tory niestety są za wąskie, dużo węższe niż w Europie. Nasze pociągi jeżdżą wolniej i w wagonach jest ciasno. I teraz ta lady - wskazał na sąsiadkę K. - siedzi ściśnięta i w czasie długiej podróży nie może się naprawdę odprężyć...

- Prawda. Ale to nie ja ją przypieram do ściany - bronił się K.

- Tego nie twierdzę. Ta lady nazywa się Mpo.

- Bardzo mi przyjemnie - uścisnęli sobie dłonie, trzy razy, afrykańskim obyczajem.

- Mpo znaczy dar. Dziecko jest dla nas darem Boga - student patrzył na K. z uwagą. Dodał tonem groźby: - Niech sobie ksiądz to dobrze zapamięta, zanim zacznie nam prawić te androny o kondomach...

- O niczym takim nie będę wam prawił... - gorąco zaprzeczył K. - Dla nas dziecko też jest darem Boga.

Kolorowy mężczyzna spod okna obudził się. Próbował wyjaśnić coś żonie mieszaniną angielskiego i afrikaans. Chodziło o jakiś podział dóbr, ktoś nie wywiązał się z zaległych płatności... Ona odpowiedziała, że zna już tę sprawę na pamięć, pieniądze to śliska rzecz, często giną, zwłaszcza jak wmieszane są w to osoby trzecie. Wtedy on sklął ją donośnie za brak rozumu, ale przede wszystkim za rozrzutność. Pociąg zwalniał na zakrętach, przyśpieszał na prostych. Z płaskich żółtych przestrzeni wyrastały czasem rumowiska skał. Na ich wierzchołkach spoczywały obłe głazy. Po długim patrzeniu w okno mężczyzna znowu wrócił do tematu zagubionych pieniędzy. Tym razem tłumaczył całą rzecz z większą cierpliwością. Ludzie z korytarza zeszli się, aby posłuchać, jedni przyznawali rację skarżącemu się, inni krzywili wargi i uśmiechali się kpiąco. K. żałował, że mało z tego rozumie, chwilami wydawało mu się, że chwyta sens sprawy, ale zaraz potem gubił się i tracił wątki. Kobieta nagle otrzeźwiała.

- Siedź prosto! - krzyknęła do syna. - Chcesz dostać czymś ostrym po szyi?

K. przyjrzał się teraz chłopcu. Ocenił go na dwanaście lat. Spod czarnej czupryny patrzyły bystre oczy. K. zdziwiły blizny na rękach i kolanie.

- Od noża - wyjaśnił fachowo chłopak. - Te dwa chlaśnięcia to ze szkoły. A dziura tutaj... - wskazał na świeżo zagojony obojczyk - to od wuja.

- Od wuja?

- Bo sobie zasłużyłeś! - wtrąciła się matka. - Niewdzięczny! A kto dał ci rower?

Student patrzył z zadumą na K. Pocierał sobie to nos, to ucho. Widać było, że gnębi go jakaś sprawa, nie jest pewny, czy zadać pytanie, czy dać spokój.

- Tak patrzę na te trzewiki księdza i walizkę... - rzekł, wydymając wargi. - Myślę, czego to ksiądz chce nas uczyć? Takiej samej biedy czy jeszcze gorszej? Chyba że to dla formy? Jedni grają bogaczy, a inni nędzarzy. Jeszcze nie ustaliłem, kogo ksiądz gra.

Znowu zbliżała się stacja i rzucono się do zamykania okna.

- Tu ksiądz wysiada - oznajmił student. Uścisnęli się. Potem pożegnał się z Mpo, kolorowy chłopak obudził rodziców, którzy, nie otwierając oczu, podali mu dłonie. Z niemałym wysiłkiem Mpo dźwignęła się i ściągnęła mu walizkę z półki.

- Ach, nie trzeba - zaoponował zdziwiony K.

- Stare nawyki - mruknął student. - Weszło jej to w krew. Podrywa się, jak widzi białego. Przynosi walizki, herbatę... Wyprowadza na spacer psa i zza łóżka wyciąga garderobę Madam... Tak się nauczyła.

Mpo smutnie pokiwała głową.

- Zaczniemy od zmiany mentalności... - ciągnął student. - Liczymy, że ksiądz nam pomoże!

Jeszcze raz uścisnęli sobie dłonie. K. przebił się przez zatłoczony korytarz. Gdy już znalazł się na peronie, ujrzał nad sobą wychylonego przez okno studenta. Z uniesioną pięścią student wołał:

- Viva towarzysz Jezus Chrystus!

- Viva - odpowiedział nieśmiało K.

Budynek stacji był parterowy, podcienie okrywały część peronu. W tłumie przyjezdnych i odjeżdżających dostrzegł ich z łatwością. Stało ich trzech, trzymali się na uboczu. Ubrani byli w opięte ciemne garnitury i stonowane krawaty. Przedstawili się: przewodniczący komitetu parafialnego, skarbnik, członek zarządu.

- Cieszymy się, że ksiądz przyjechał - mówili.

- Cieszę się, że jestem wśród was - odpowiadał. Kilku młodych ludzi pochwyciło walizkę i ułożyło ją na otwartej platformie półciężarówki. Delegaci parafii wraz z K. wcisnęli się do kabiny, młodzi ludzie wskoczyli na tył wozu. Uderzyli w dach na znak, że można ruszać.

- To Parafianie - wskazał na nich skarbnik. - Dobrzy chłopcy i szczerze oddani.

- Nie piją - potwierdził członek zarządu.

- Mają za sobą jakieś pół wioski - ciągnął skarbnik. - Z reszty musieli ustąpić po stracie trzech ludzi... Już dawno wykończyliby Kobry, ale tamci kupili nową broń. Automatyczną, niezawodną. Zapewniam księdza, że Kobry to łobuzy... Rabują stare kobiety, wczoraj zastrzelili przechodnia. Duch w nich upadnie, gdy zobaczą, że ksiądz z nami...

- Kobry?

- Kobry. Przedtem nazywali się Groźne Dzieci.

- A jaką broń mają Parafianie?

I K. natychmiast zrozumiał, że było to zbyt dociekliwe pytanie. Nie czuł więc urazy, gdy delegaci milczeli.

Powoli oddalali się od stacji. Na środku drogi leżał przejechany wąż, sępy wyciągały z niego nitki mięsa. Wiatr podnosił plastikowe torby, rozpinał strzępy gazet na ciernistych krzakach. Na poboczu aluminiowe puszki świeciły przenikliwym blaskiem, kartonowe pudło przeturlało się przez drogę, kierowca próbował je upolować. Wśród wyłysiałej trawy kilka kóz żuło czarną szmatę, zdechły pies wygrażał sztywno uniesioną nogą. K. siedział nieruchomo, czuł się bezpieczny wśród tych ludzi. Wdzięczny im był za przyjazne powitanie.

Dogoniła ich głośna muzyka. Wyprzedzał ich długi chevrolet ozdobiony jaskrawymi malowidłami. Wnętrze obite było kosmatym, różowym pluszem. Przewieszone przez okna roześmiane dziewczyny klaskały i uderzały rytmicznie w bok samochodu. Kierowca, na znak toastu, uniósł do ust puszkę z piwem.

- Parafianie? - wskazał na nich K.

- Tak. Cieszą się z przybycia księdza.

Wjechali do osiedla. Z obu stron napierały domki z ciemnoczerwonej cegły. Przed każdym ławka albo krzesło. Świeżo wyprane koce wisiały na drutach. Na uboczu stały przeżarte rdzą samochody, wiele z otwartymi jamami po drzwiach i fotelach.

Domy były w większości kryte falowaną blachą. Ciągnęły się długimi liniami aż do wzgórz na horyzoncie. Wkrótce zagłębili się w wioskę i zaczęły się starsze zabudowania. Okrągłe chaty, dachy z suchych traw. Rozrzucone nieregularnie, poprzedzielane wąskimi, wijącymi się ścieżkami. Wiele domostw mieszkańcy ogrodzili murami pomalowanymi w geometryczne wzory. Na białym tle widniały czarne trójkąty, czerwone zygzaki mieszały się z zielonymi rombami. Ważniejsze budynki były jednak prostokątne. Ich okna i drzwi wyglądały jak rzucone na mur od niechcenia.

Dawni misjonarze zwalczali te okrągłe chaty, przypominał sobie teraz K. Uważali, że gnieździ się w nich zacofanie i rozpusta. Ludzie bronili się, odpowiadając, że w okrągłych chatach nie ma kątów, w których mógłby się zbierać brud i skorpiony. Leżenie na matach, w pozycji zgiętej, zachęca do sprośności, uczyli ówcześni ojcowie. Chrześcijanin powinien mieszkać w prostokątnej chacie i spać wyprostowany w łóżku.

Omijając wyrwy w asfalcie, zbliżyli się do środka wsi. Wśród wyślizganych ciemnobrązowych głazów biegali mali chłopcy. Dym dobywał się ze sterty podpalonych śmieci. Minęli rozległą płaszczyznę pociętą udeptanymi ścieżkami, tylko w rowach ostały się wiechcie szarej trawy.

Na zakręcie, wzdłuż płotów, w niedbałych pozach stali młodzi ludzie. Modnie ostrzyżeni, w kolorowych koszulach, nie odrywali wzroku od przejeżdżających. Wpatrywali się w nich uporczywie, badawczo. Coś mówili do siebie, wymieniali uwagi, które, sądząc z układu ust, mogły być tylko wrogie.

- Kobry - oznajmił przewodniczący.

Z tyłu samochodu posypały się okrzyki i gwizdy. Ostrymi głosami rzucano obelgi. Przewodniczący próbował uciszyć Parafian. Stojący przy płotach ani drgnęli. Tylko jeden z nich poklepał się znacząco po bulwiastej kieszeni.

W kabinie nastrój przygasł. Powodem był incydent z Kobrami. Już na wstępie gubiła się dostojność okazji. Zamiast cieszyć się odświętnością dnia, komitet parafialny miął w ustach przyrzeczenia zemsty.

W końcu rozdzieliła ich zasłona kurzu. Po wzięciu ostrego zakrętu ciężarówka poczęła piąć się pod górę.

- Niech sobie ksiądz dobrze zapamięta... - jeszcze przestrzegał skarbnik. - Kobry to szlam. A ich pieniądze cuchną.

Kościół i przyległe zabudowania leżały na wzgórzu, otoczone kępami starych drzew. Gdy zajechali, grupa chłopców grała w piłkę, bramką były otwarte drzwi kościoła. Parafianie natychmiast ich odgonili, jeden z kopniętych zaniósł się udawanym płaczem.

Kilka stopni z dużych, okrągłych kamieni, drewniany, wytarty próg... Ołtarz był z betonowej płyty, widocznie postawiono go niedawno. Krzywe ławki, plamy na tynku, ceglana wydeptana podłoga. K. od razu polubił to wnętrze, ludzie tu bywają... I jest dużo chłodniej niż na zewnątrz.

Skierowali się w stronę plebanii. Był to podłużny budynek, też z kamienia. Na płaskim dachu z falowanej blachy ułożono kilka opon i pudełka po farbie wypełnione piaskiem. Wichury przed deszczami przychodziły nagle i takie obciążenie dachu zabezpieczało go przed sfrunięciem. K. pochwalił przewodniczącego za tę przezorność. Wylewnie podniósł walory gospodarskich zachowań. Zwrócił się do skarbnika, oczekując potwierdzenia swych opinii. Jednak z jego reakcji i wymiany spojrzeń zrozumiał, że było to niewłaściwe. Przewodniczącego się nie chwali.

Przed drzwiami na piasku leżał owalny dywanik. Dwustopniowy próg błyszczał od czerwonej pasty. Weszli do podłużnego pokoju. Żelazne łóżko, szafa, lampa pod porcelanowym kloszem. Dawno niewietrzone, pomyślał K. Rozsunął firankę i ostrożnie otworzył okno. Czarny pająk na suficie poruszył się, znieruchomiał. Wyblakła jaszczurka nerwowo podniosła głowę. K. złożył walizkę na łóżku. Wrócił przed dom, na słońce.

Obok była kuchnia. Na drewnianym stole pod ścianą stała dwupłytowa kuchenka, gumowy wąż łączył ją z butlą gazu. Rozwieszone na drucie suszyły się ścierki i ręczniki.

Trzecie drzwi prowadziły do izdebki służącej. Na szafce przykrytej chustką stał okrągły budzik i pusta butelka po perfumach. Pod nogi żelaznego łóżka podłożono cegły. K. wiedział, że takie podwyższenie zabezpiecza przed tokoloshem. Tokolosh spaceruje nocą, jeśli przy tym walnie czołem o żelazną ramę, rozzłoszczony wdrapuje się na łóżko, dusi albo zagryza śpiącego. Jeśli jest to kobieta, odbywa z nią krótką miłość. Dzieci zrodzone z takich związków niczym nie odróżniają się od innych. A tak tokolosh spokojnie przechadza się pod materacem, niezaczepiony nie ma za co się mścić i nie staje się agresywny. Mówi się, że biali mają zamknięte oczy, wchodzą do pomieszczenia, gdzie w kącie stoi tokolosh, i nie widzą go. Ten robi do nich miny, grymasy, a oni nic, ślepi i zadufani w sobie... W pokoju stała młoda dziewczyna z chustką w ręku. Ujrzawszy wchodzących, usiadła na łóżku, zgodnie z obyczajem pomniejszyła w ten sposób swą osobę. Uprzejmie nie pozdrowiła przybyłych, nie mogąc przecież być pewna, czy zechcą ją zauważyć.

- To Ononotanothergirl - przewodniczący zwrócił się do K. - Tak ją nazwali rodzice. Ale ksiądz może na nią mówić Ono. Ono sprząta kościół i obejście, robi herbatę i gotuje pap. Także zmywa naczynia i prasuje.

- Jak się masz, Ono? - zagadnął K.

Członkowie komitetu zbierali się do odejścia. Białemu mogliby byle co oznajmić, na przykład, że się śpieszą, ważne sprawy im wypadły, ktoś przyszedł z drugiej wsi i czeka. Ale jeden przed drugim wstydzili się nieokrzesanego zachowania. Więc zagadywali jeszcze, rozważali przyjazd K., zastanawiali się nad jego wiekiem i osobą, męczyli się w przepoconych garniturach. Powoli powiększali dzielącą ich odległość od kościoła.

Kiedy K. znalazł się wreszcie sam, miał wrażenie, jakby włożył głowę do ula. Zewsząd dochodził szum. Głośne rozmowy, krzyczące radia, śmiechy dzieci, wszystko to zlewało się w jedną muzykę. Czasem dobywał się na wierzch odgłos klaksonu albo klaśnięcie, jakby strzał. Albo porykiwanie osła, jego dziki śmiech. Ze wzgórza, na którym stał, K. mógł widzieć prawie całą wioskę. Wszędzie drobne zabudowania, kręte przejścia, drogi i przesmyki. Pojedynczo lub grupkami kręcili się ludzie. Patrzył na mrowie dachów. Chaty były w większości okrągłe, kryte sczerniałą trzciną lub wyschniętymi trawami. Jedne pobielone, inne zostały brązowe, w kolorze gliny, z jakiej zostały ulepione. Z tej masy wyróżniało się kilka budynków krytych srebrną blachą. Ostrymi promieniami odbijały słońce, wyglądały, jakby stały w płomieniach.

Szum niósł się z każdego kierunku, czasem przybierał na sile lub opadał. Nagle włączył się weń gwizd lokomotywy, a potem stukot kół o szyny. Wagony przetaczały się długo i mozolnie. Pociąg właśnie opuszczał stację i z okien wagonów trzeciej klasy wychylał się tłum pasażerów. Krzyczeli coś do pozostałych w wiosce, jakieś ostatnie rady, przykazania. Był to zgiełk radosny, pełny podniecenia i trzepotania rękami. W wagonie pierwszej klasy otwarte były tylko dwa okna. W jednym nieruchomo stała biała kobieta, z drugiego powiewała firanka.

Zwrócił się w stronę kościoła. Była to budowla o nieregularnych kształtach, fundament ułożono z kamienia, mury z czerwonej cegły. Jedną ze ścian oblepiono gliną. Wyglądało, jakby w przeszłości próbowano tę świątynię otynkować, ale doszedłszy do połowy, dalszej roboty zaniechano. K. odczytał datę: tysiąc osiemset dziewięćdziesiąty. Dzieło irlandzkich misjonarzy... Drzwi wiszące na żeliwnych zawiasach zamykane były na masywną kłódkę. Portyk nad wejściem przekrzywiony, z kątami prostymi zawsze tu były trudności... Usiadł na progu, patrzył na wzgórza za torami. W drgającym powietrzu rozmywały się ich kontury. Zakryła je poderwana przez wiatr fala pyłu. K. ujął w dłoń pomarszczoną kłódkę z chropowatego żelaza. Wisiała jak gruszka, ciężka i ciepła od słońca. Kobiety powinny znać to odczucie, przyszło mu na myśl. Dobre kobiety.

Odkąd nasiliły się kradzieże, drzwi powinny być zamknięte, uprzedzono go. Nawet w dzień. Początkowo ludzie myśleli, że kradną tylko ci przyjezdni. Zambijczycy zabrali żyrandol. Ktoś widział, jak Mozambijczycy rolowali chodnik... Pewnego wieczoru kobieta gotowała przed domem pap. W krzakach dostrzegła cień umykający z ławką... Zwołano Parafian. Ci bawili się z uciekającym jak z ranną gazelą. Zabiegali mu drogę, kierowali go w najgęstsze chaszcze, a gdy się przedarł, z drugiej strony już na niego czekali. I dopiero przy biciu okazało się, że to chłop miejscowy.

Wieczorami szum wioski nasilał się. Z dala widział ludzi siedzących przed domami. W czarnych żeliwnych garnkach zawieszonych nad ogniem gotowali pożywienie. Pili chibuku w metalowych kubkach, do fajansowych naczyń wlewali herbatę. Rozprawiali o wydarzeniach dnia, widzieli zabawność zdarzeń, której on w ogóle nie dostrzegał. Kłócili się, odgrywali sprzeczki, czasem ktoś rzucił talerzem o ziemię i odchodził. Obserwował setki ognisk i płomieni naftowych lamp rozrzuconych w migocące skupiska. Niepewnie błądziły wśród nich reflektory spóźnionego samochodu. W bezwietrzny wieczór unosił się zapach palonego drewna... I jeszcze ta inna woń, jakby rozdeptanego owada.

K. nigdy nie spotkał księdza O'Reilly'ego, swojego poprzednika, ale wydawało mu się, że go dobrze zna. Któregoś wieczoru, poprawiając materac na odziedziczonym po nim żelaznym łóżku, spostrzegł gruby notes przewiązany sznurkiem. Przerzucił kilka kartek, były zapisane równym pismem. Położył go na najwyższej półce. Przedtem jeszcze, przebywając w hotelu biskupim, zauważył, że nazwisko O'Reilly wymawiano głosami ściszonymi i z tłumioną niechęcią. Podobno była jakaś sprawa O'Reilly... Jaka i na czym miała polegać, w to nikt się nie wgłębiał. Oświecił go w tej sprawie młody czarny ksiądz, z którym K. jadał śniadania, a potem zaczął z nim chodzić na spacery. Otóż O'Reilly wpadł w oko przystojnej osobie ze wsi, modnie ubranej i z zamożnego domu. Nikt nie wie, jak długo bronił się ani jak go zdobyła. Podejrzane było, że cała jej rodzina przeszła na katolicyzm, jakieś trzydzieści osób, porzucając przy tym bardzo porządną religię Adwentystów Dnia Siódmego. Takie masowe nawrócenia nie dzieją się bez przyczyny i zaczęto się całej tej sprawie przyglądać. Ale ciężkie czasy zaczęły się dla O'Reilly'ego, gdy dziewczyna urodziła dziecko. Czarnoskóre było, ani śladu białości. Wtedy padło najcięższe oskarżenie, że O'Reilly rzucił na nią czary... Podobno miało to nastąpić, gdy była już w siódmym miesiącu. Rzucił czary i dziecko sczerniało... Z tego posądzenia O'Reilly już się nie wyplątał. Wczesnym rankiem widziano go, jak wsiadał z walizką do pociągu. Z nikim nie chciał się widzieć ani, Boże broń, nikomu błogosławić. Nikogo w żywy kamień nie wyklinał. Wkrótce po tym rodzina dziewczyny wróciła do adwentystów, jakoby było im tam bliżej i bardziej po drodze.

Sprawa O'Reilly'ego stała się dla K. przestrogą.

Dobrze wychowana panna z porządnego domu nie patrzy w oczy. Patrzenie w oczy oznacza bezczelność. To napieranie wzrokiem jest wyzwaniem, pretensją do równej pozycji, to tak, jak gdyby uderzała kogoś twardymi piersiami albo pchała napęczniałym brzuchem. Dobre ułożenie nie pozwala jej także pierwszej powiedzieć dzień dobry. Osoba starsza lub o większym społecznym znaczeniu może uznać to za zaczepną śmiałość, może nie chcieć wdawać się w rozmowę z kimś młodszym albo z uboższej rodziny.

Ta dziewczyna w krótkiej czerwonej spódnicy wbiła oczy w K. i pytała, jak się dzisiaj czuje. W czarnej bluzce przelewały się dojrzałe kule. Nie spuszczała z K. wzroku, kiedy wyrwany z rozmyślań otworzył jej drzwi.

- Dziękuję, dobrze - odrzekł zaskoczony.

- Chcę ci coś powiedzieć... - ciągnęła z przekornym uśmiechem. - Szukam pracy, może być dorywcza. Dobrze sprzątam.

Ale K. zagrodził jej drogę, bronił wejścia do swego domu.

- Dziś nie można. Wykluczone. Jest nieposprzątane... - W jego głosie zabrzmiały stanowczość i niepokój.

- Wejdźmy do środka... Od razu przygotuję kawę. Nazywam się Lily.

Dwóch Parafian oderwało się od grupy siedzących pod drzewem. Powoli zbliżyli się do dziewczyny. Jeden z nich przemówił w miejscowym języku. Ruchy drugiego były bardzo jasne, jak gdyby odpychał powietrze, poświstując przy tym.

Oburzona Lily mówiła coraz głośniej. Parafianie śmiali się, wyglądało, że jej przytakują. Ale ciągle zagradzali jej drogę. Bronili dostępu do drzwi, dziewczyna odpowiadała im wrogo.

- U księdza O'Reilly'ego zawsze była praca! - krzyknęła na odchodnym. Obejrzała się za siebie, rzuciła im złe słowo. Urągliwie zakręciła pośladkami.

Chcący pożyczyć pieniądze stali się dla K. udręką. Mieli zwyczaj zawstydzania go. Zazwyczaj chodziło o małe sumy, ale mogące odmienić ich życie. Wyjazd do szkoły. Lekarstwo.

Wieczorem usłyszał pukanie. Przed drzwiami stał chłopak w białej wyprasowanej koszuli. K. z trudnością dostrzegał jego rysy.

- Jestem studentem - mówił - brakuje mi na książki. I na bilet powrotny. Chciałbym, żeby ksiądz pożyczył mi sto randów. Oddam.

- Tyle nie mam - K. kłamał - to za dużo. Zostałbym zupełnie z niczym...

- Ale mniej mi nie wystarczy... - nastawał przybyły. - Chrystus nakazał pomagać bliźniemu...

Nie wiadomo skąd wyleciał ten kamień. Prawdopodobnie z kępy czarnych zarośli, gdzie siedzieli jeszcze zapóźnieni Parafianie. Na białej koszuli studenta pojawiła się czerwona struga. Chwycił się za skroń, przybliżył dłoń do oczu. Widok własnej krwi przeraził go. Rzucił się do ucieczki, omijając wystające kamienie, zginął w ciemnościach.

Mroczne postacie Parafian przybliżyły się do kręgu światła.

- Dziękujemy księdzu i życzymy dobrej nocy - powiedzieli.

Wieczorami siadywali przed kościołem. Schodził się tam komitet parafialny na wspólne wypicie herbaty i piwa. K. witali życzliwie, robili miejsce i napełniali mu szklankę. Zwracali mu uwagę, że kazania są dużo za krótkie, a także, że powinno być więcej śpiewów z klaskaniem i rytmicznym tańcem. Zwykle siedzieli długo w noc, a kiedy robiło się późno, niechętnie podnosili się i po kolei znikali w mroku. Pewnego wieczoru, kiedy już nagadali się i z krzaków zaciągnęło chłodem, przewodniczący oznajmił, że nadszedł czas złożyć wizytę Makosi. Było jasne, że o przybyciu K. doniesiono Makosi już pierwszego dnia, ale on nie śpieszył się z zaproszeniem, tylko przypatrywał się białemu z oddalenia. Członkowie komitetu i inne zbliżone do Makosi osoby wtrącały różne wzmianki o K., od niechcenia padały informacje, gdzie go widziano i z kim rozmawiał... Mijały tygodnie, Makosi mógł przemyśleć sprawę, mógł nie słyszeć niczego, co o K. mówiono, ale mógł także zechcieć go zawezwać.

- Makosi gotów jest przyjąć K. jutro - powiedział przewodniczący. I dodał: - Makosi wie, że K. nie ma dziewczyny. Makosi zgodziłby się, żeby K. miał dziewczynę, ale pod warunkiem, żeby potem nie została bez pap...

- O czym będziemy rozmawiać z Makosi? - zapytał K.

- To Makosi zdecyduje, o czym będzie mowa.

- O której godzinie Makosi nas przyjmie?

- Jutro.

Od wczesnego ranka siedzieli na głazach przy kościele. Ubrani w czarne garnitury i krawaty, czekali na K. Do przewodniczącego komitetu, skarbnika i członka zarządu dołączył wkrótce młody człowiek o nazwisku Zoma. Pełnił on wysoką funkcję urzędową i miał kilka tytułów naukowych otrzymanych na uniwersytecie w Cape. Obfite posiłki i praca w biurze spowodowały, że garnitur z trudem się na nim dopinał.

Po wypiciu herbaty ruszyli. K. i przewodniczący przodem, reszta ciągnęła z tyłu. Czarne buty i nogawki spodni natychmiast pokryły się kurzem, zatrzymywali się, aby brud otrzepać. Śmiali się, gdy Zoma nie mógł za nimi nadążyć.

Domostwo Makosi położone było w środku wioski. Za glinianym murem stały okrągłe chaty i dwa prostokątne domy pomalowane na biało. Kilka rozłożystych drzew osłaniało podwórze, w ich cieniu siadywali domownicy, krewni Makosi oraz zaproszeni goście. Cały obszar domostwa poprzedzielany był niskimi murkami i żywopłotami z soczystych gałązek grubości ołówka.

W wejściu powitał ich młody człowiek, członek domostwa Makosi. Nie podali mu ręki - widać ani wiekiem, ani stopniem pokrewieństwa z Makosi nie zasługiwał na to. Wprowadził ich na ocienione podwórze. Na środku stały wiklinowe fotele, dwie bose kobiety czyściły piasek miotełkami z trawy. Właśnie skończyły pracę i wycofały się w pośpiechu.

Stali w oczekiwaniu na Makosi. Zza chaty wyszła kura z kurczętami, niszcząc ślady miotełek na piasku. Młody człowiek odgonił ją. Przesunęli się w stronę cienia.

Makosi ubrany był w brązowy garnitur, kołnierzyk niebieskiej koszuli wyłożył na marynarkę. Był o głowę wyższy od otoczenia, jego wyprostowana postać wzbudzała szacunek. Na jego widok domownicy i goście poruszyli się, pomniejszyli, ugięli nieco kolana, niektórzy od razu usiedli na piasku.

- Makosi... - wyszeptali, kiedy ich pozdrowił.

Makosi podał miękką dłoń przewodniczącemu oraz K. Wyglądało, że ignoruje pozostałych. Wskazał K. miejsce w fotelu, sam też wygodnie usiadł. Teraz dopiero witał się z resztą przybyłych. Ściskali mu rękę, kucając, gdyż nie góruje się nad Makosi, nie stoi się, kiedy Makosi siedzi, nie zmusza się Makosi do zadzierania głowy pod słońce.

Fotele były tylko dwa, pozostali zajęli miejsca na piasku. Czarne garnitury napinały się na udach i pośladkach, poluzowali kamizelki, rozpięli guziki marynarek. Niewygodnie im było, usiedli z podwiniętymi nogami, kręcili się i zmieniali pozycje. Makosi spojrzał na K. i łagodnie zapytał, jak się czuje.

- Dobrze. Dziękuję, Makosi.

Zastanowił się, czy zapytać Makosi o zdrowie albo chociaż o samopoczucie. Przypomniał sobie jednak, że Makosi o nic się nie pyta. Zdrowie Makosi jest sprawą racji stanu. Ma wpływ na pomyślność plemienia i jego dobrobyt, a także na płodność kobiet oraz krów. To trochę tak, jakby zapytać prezydenta: a ileż to macie pieniędzy w skarbnicy... Również nie chwali się niczego u Makosi. K. znał te okropne sytuacje, kiedy zaproszeni goście z rozpaczą szukają czegoś, co mogliby pochwalić... Och, mówią, stół. Krzesła macie... Ale najważniejsze: nie udziela się Makosi rad. Jeszcze osiemdziesiąt lat temu za udzielanie rad karano śmiercią. Makosi wie, co ma czynić i co jest dla narodu dobre. Próby zakłócenia jego myśli mogą wynikać tylko z pobudek nieczystych albo zdrady.

- Kiedy ksiądz do nas przybył? - zwrócił się uprzejmie do K.

- Dwa tygodnie temu. Dokładnie piętnaście dni, Makosi. Makosi przyjął tę wiadomość w milczeniu. K. nie wiedział, czy porównuje ją z tym, co mu doniesiono, czy też myśli już o czym innym. Siedzący na piasku wymienili kilka szeptów, zmienili pozycje. K. miał teraz czas, aby przyjrzeć się Makosi. Poszedł śladem jego wzroku utkwionego w jakimś oddalonym punkcie... Oparta o mur stała emaliowana miednica, wisiała na niej szara szmatka. Czy to na niej zawiesił wzrok Makosi? Siedzieli, milcząc, cieszyli się nawzajem swoją obecnością, chłodnym powiewem wiatru. Było jasne, że Makosi nie oczekuje żadnych informacji ani zwierzeń, o wszystkim, co warte jest upamiętnienia i znajomości, Makosi już wie.

K. próbował wczuć się w jego myśli, swoją dzisiejszą wizytę osadzić w historii tej ziemi. Najpierw Anglicy położyli tu kolej żelazną, wytyczali drogi, cały kraj był własnością królowej. Anglicy nie zapuszczali się w głąb wiosek, woleli otwarte przestrzenie. Rozmawiali tylko z wodzami, z pradziadem Makosi. Po nich przyszli Burowie. Wybudowali prostokątne budynki z przeznaczeniem na biura. Pojawiło się dużo biur i urzędników, którzy w największe upały siedzieli w ciemnych garniturach, przed nimi kałamarze wypełnione atramentem. Z uwagą prostowali sobie przedziałki na głowach, wydawali ludziom dokumenty z fotografią, każdemu jakąś legitymację, na pierwszej stronie było wypisane: czarny. Adwentyści Dnia Siódmego zbudowali kościół. Przyjechał pastor i jego żona, uczyli opieki nad niemowlętami, zapraszali na modlitwy. Na wieczorne śpiewanie ściągało pół wioski, rozwijały się kursy kroju i szycia. Pewnej nocy piorun uderzył w kościół, rozkradziono okna. Zostało kilka rodzin adwentystów, kobiety nadal śpiewają psalmy, mężczyźni nauczyli się uzdrawiać. Potem przybyli irlandzcy misjonarze. Młodzi, piegowaci chłopcy, z zapamiętaniem odwiedzali chaty, przebiegali wieś w drewnianych sandałach. Po kilku miesiącach zaczynali blednąć, mizernieli, zamiast się opalić... Ludziom żal ich było, gdy tracili siły i samotnie umierali na suchoty. Tak przemijają imperia, urzędy i kościoły, a powaga i doniosłość rodziny Makosi pozostają. Trzy żony, sześciu synów, pięć córek, mrowie wnuków, o cóż miałby się martwić Makosi? I kto mógłby mu powiedzieć coś nowego?

K. spojrzał na niebieskie niebo z kilkoma kołyszącymi się ptakami. Wyglądało na to, że właśnie to wspólne milczenie było celem jego tu przybycia. K. nie ma do powiedzenia nic mądrego, nie zna niczego, co miałoby znaczenie albo ważność. Makosi wie o tym, więc nie pyta. Na tym polegają uprzejmość i wielkoduszność Makosi... A teraz siedzą razem i nie padło ani jedno kłopotliwe słowo. Mogą być z siebie dumni i zadowoleni. K. już wie, jak należy zwracać się do Makosi i jak go szanować. Jest szansa na następne zaproszenie.

Makosi pełni ważne funkcje. Naznacza ziemię pod pastwiska i chaty, rozsądza sprawy, z których wiele pozostaje tajemnicą wioski. Tylko tego lata... Makosi sprzeciwił się uśmierceniu handlarza, który sprzedawał maść zmieniającą czarnych w białych. Chciano wysmarować handlarza jego własnym produktem i patrzeć, jak obłazi ze skóry. Potem przyprowadzono do niego kobietę z plastikową torbą. Miała w niej kilka par dziecięcych wyłupionych oczu. Makosi popatrzył, wziął patyk, dotknął nim te niebieskie oczy, jakby próbując je przeturlać lub obrócić... A potem odszedł, przez dwa dni nikt nie miał do niego dostępu. Albo gdy złapano czarownicę, która zmniejszała męskie członki... Mężczyźni, znalazłszy się w jej obecności, wyraźnie czuli, jak kurczą im się członki do połowy, a niektórym nawet do jednej trzeciej... Wtedy także Makosi odmówił swojej rady, nie chciał widzieć baby ani się do niczego wtrącać.

Nadszedł czas poczęstunku. Dwie dziewczyny z domostwa Makosi wniosły blaszaną tacę, leżał na niej rozkrojony melon. Czerwony owoc rozcięty był na pół, a potem pionowo w grube plastry. Dziewczyny, doskonale ułożone, pewno córki albo krewne gospodarza, nie podnosiły wzroku, tylko na ugiętych nogach, przykucając, zbliżyły tacę najpierw do Makosi, a potem do K. Obaj z przyjemnością ujęli w palce miękki, rozpadający się miąższ, po dłoniach spłynęły im strużki soku. Melon był ciepły i bardzo słodki. K. wtłoczył pół plastra do ust, zanim spostrzegł, że Makosi je owoc zupełnie inaczej. Makosi położył plaster na lewej dłoni, jakby na talerzu, a prawą wybierał cząstki po kawałku.

Przed resztą zaproszonych dziewczyny postawiły tacę na piasku. Nie wstając, podsunęli się na siedzeniach. Łamali soczysty owoc, raczyli się nim, starali się nie plamić garniturów. Usilnie bronili tacy przed muchami.

Na dany znak dziewczyny przyniosły miskę do połowy wypełnioną wodą. Makosi umył palce, potem zaczerpnął nieco wody i przemył sobie wargi. Po nim K. uczynił to samo, a za nimi dalsi biesiadnicy. Wtedy Makosi wstał z fotela.

- Wdzięczni jesteśmy Makosi za to zaproszenie - powiedział K.

- Niech was Bóg błogosławi.

- Pobłogosław Boże i ciebie, Makosi.

Kiedy już znaleźli się poza domostwem, na zewnątrz glinianego muru, towarzysze K. odetchnęli. Nie kryli zadowolenia. Dumni byli z K., nie skompromitował ich, nie naraził na śmieszność ani na gniew Makosi. Poluzowali krawaty i zaczęli głośno rozmawiać.

Dziesięć kroków od kościoła zaczynał się cmentarz misjonarzy. Ostrzegano K., aby się tam nie zapuszczał, w cieniu leżały jadowite węże. Było to miejsce chronione starymi drzewami, ciemne i nie do przebycia. Wionęło od niego wilgocią i stęchlizną, gęste krzaki broniły dostępu. Nikt tam nie chodził, jeśli pies wbiegł, to uciekał zaraz ze skowytem.

K. szedł ostrożnie, patrzył pod nogi. Obrośnięte lianami i mchem stały kamienie nagrobkowe. Patrick, John, David i znowu Patrick. Rok 1890, 1905, 1919, kilka późniejszych dat. Nie docierało tu słońce ani szum wioski. Na szyi K. usiadł komar. Na odgłos uderzenia nastąpiło poruszenie w krzakach, coś zaszeleściło, tuż przy ziemi zafalował pomarszczony liść. K. znieruchomiał. Czy śledziły go czyjeś oczy? Trzeba zostać w bezruchu. Przegrywa, kto poruszy się pierwszy. Wodził wzrokiem od liścia do gałęzi, przepatrywał porosty, próbował odróżnić barwy naturalne od przybranych. Czekali jeden na drugiego...

Na wzgórkach grobów stały miski z grubego, przezroczystego szkła. Każda odwrócona dnem do góry. W domach takich misek używa się do płukania sałaty, tutaj stanowiły ochronę przed zwierzętami, osłonę przed porywami jesiennego wiatru. K. pochylił się, przykląkł. Pod kloszem dostrzegł zeschłe kwiaty przewiązane wstążką, niedopaloną świeczkę, znajomy z dzieciństwa wypłowiały obrazek. To O'Reilly, zgadywał, to on dbał o te groby. Zeskrobywał mech ze starych liter, odrzucał suche gałęzie. Z pewnością siadywał tu na jakimś kamieniu, odwiedzał swoich Irlandczyków, gadał do nich...

Znowu szelest w trawie. Zniecierpliwiony czekaniem wąż poruszył się pierwszy. K. mógł go teraz dostrzec... Na oliwkowej łusce rysował się czarny zygzak. Trójkątna głowa i ciągle ruchomy języczek. K. znał ten rodzaj węży, leniwe bydlęta. Leżą i czekają, niech ofiara zbliży się sama... Wtedy uderzają w łydkę, gangrena i zatrucie krwi. Nie spuszczali z siebie wzroku. K. wycofywał się swoimi śladami. Wąż rozumiał, że niebezpieczeństwo się oddala. Tylko raz jego płaska głowa drgnęła, gdy pod stopą K. pękła sucha gałąź.

Po chwili stał już w słońcu, pod nogami miał ubitą ziemię i rozgrzany piasek. Ono właśnie oporządzała podwórze.

- Spotkałem ojca Patricka! - zawołał do niej. - Widział mnie. I nic mi nie zrobił!

- Masz szczęście - odpowiedziała. - Gdyby to był brat Albert, to już byś nie żył.

K. siedział w cieniu drzewa na wiklinowym fotelu. Stół ustawiony był na nierównym gruncie, chybotał się, powodując falowanie herbaty w kubku.

- Patrz - powiedziała Ono. - Kameleon.

K. odłożył książkę. O metr od jego głowy przedpotopowy jaszczur wczepił się pazurami w konar drzewa. Fałdy skóry udawały pancerz, bezruch miał go chronić przed zauważeniem przez wrogów. Kameleon jednym okiem skierowanym w dół, w lewo obserwował poruszenia K., jego drugie oko lustrowało gałęzie powyżej. Od czasu do czasu wyrzucał długi język, którym chwytał muszki.

- Kameleon, który nie zmienił koloru... - śmiała się dziewczyna.

Dopiero teraz K. spostrzegł, że na brązowej gałęzi kameleon pozostawał zielony.

- Czy przynieść maczetę?

"Pewno ktoś to zrobi... - pomyślał K. - I ta część z ogonem pobiegnie jak dwunożne jaszczury na filmie".

- Nie, nie trzeba... Nie należy go zabijać. A jeśli to jest mój wuj? Albo ojciec?

- Albo ktoś inny z rodziny? - zgodziła się Ono. - Przychodzą popatrzeć, jak pracujesz?

K. obserwował Parafian, patrzył na tłum przed kościołem, przypatrywał się ludziom idącym ze stacji albo bez celu włóczącym się po ulicach. Tak mało zrobił, aby nauczyć się ich języka. Cały czas rozmawiali z ożywieniem. O czym? Przerywali sobie nawzajem i wybuchali śmiechem... Jednak kiedy przyszło do rozmowy z nim, z K., często kończyło się tylko na zdawkowych uwagach, tak, nie, wszyscy w domu zdrowi, będzie deszcz, nie będzie deszczu... Dużo mówili o braku pieniędzy. To znał na pamięć. Ale o czym mówili między sobą, kiedy szli ulicą? Często wydawało mu się, że o znajomych lub o przyjaciołach... A właściwie, jak ci przyjaciele ich zdradzili, jak ich chytrze podeszli, jacy byli podli... I o dziewczynach. Z pewnością o dziewczynach. Ale nie wiedział na pewno.

Zamieszanie przed konfesjonałem. Jakieś dwie starsze kobiety ciągnęły młodą dziewczynę w czerwonej spódnicy, dwie inne popychały ją od tyłu. Ciągnięta zapierała się, jak owca prowadzona na rzeź.

- Ona chce się wyspowiadać! - wołały. - Ona śpi z Portugalczykiem... Tym, co ma sklep blisko stacji...

- Będę miała kolorowe dziecko - rozzłościła się młoda.

- Ten Portugalczyk też jest czarny! - odpowiadały.

Często kobiety mówiły mu o swoich ucieczkach przed mężami. A potem o powrotach ze strachu przed nimi. Większość bywała bita słabiej lub dotkliwiej, gniew mężczyzny musi znaleźć swoje ujście. Te bardziej wykształcone zatraciły rodzinne uczucia. Płaciły ciosem za cios, wbijały paznokcie w jego twarz, szukały oczu...

Ale najbardziej irytowało K. spowiadanie się z cudzych grzechów. Zonda ukradła mi kurę, Zoe wyciąga od mojego pieniądze... Godzinami słuchał o nikczemności pewnej Helen, słusznie ukaranej przez spowiadającą się. Jak została ukarana? Dwoma dziurami nożem. Czy Helen przeżyła? Takiej nic nie zmoże. Jednak wątpliwości religijne też się zdarzały. Pewna starsza wykształcona kobieta, nauczycielka z zawodu, dusiła się z oburzenia: dlaczego my mamy wierzyć w tych umarłych Włochów? Pietro? Francisko? Augustino? Wszyscy biali! I wszyscy z Italii!

Doszły do K. niepokojące wieści. W zaufaniu i przyciszonymi głosami kobiety poinformowały go, że Parafianie zatrzymują wiernych, robią tak zwane sito. Przepytują, po co kto idzie i jaki ma interes, często żądają nawet opłat za dopuszczenie na wzgórze.

K. natychmiast pobiegł sprawdzić tę wiadomość. Dwóch Parafian siedziało na kamieniu obok ścieżki. Starał się mówić spokojnie, jednak złość zapierała mu dech, gestykulował, poślizgnął się, prawie stracił równowagę. Bez pośpiechu Parafianie powstali. Podeszli do niego z rękami w kieszeniach, przyjęli niedbałą pozę ludzi, którzy umieją przebaczać.

- Czy księdzu zginęła walizka? - zapytał Parafianin w eleganckiej koszuli w kwiaty.

- Nie...

- Może coś z walizki zginęło? Skarpetki?

- Nie...

- A może kawa neska ulotniła się? Zapałki albo korkociąg?

Gwoli prawdy K. musiał znowu zaprzeczyć, nic takiego się nie zdarzyło. Wtedy drugi z Parafian, porządnie obuty w nowe tenisówki, zwrócił się do kolegi:

- O co tu może chodzić? Czy ty coś rozumiesz?

Któregoś wieczoru przybiegł zdyszany mężczyzna, stał poza kręgiem światła, K. nie miał czasu, aby mu się przyjrzeć. Mówił bełkotliwie, mieszał słowa kilku miejscowych języków. K. próbował go uspokoić, przyjął pasterską postawę, mówił do niego: synu. Do tamtego nic nie docierało. Podniecony krzyczał, że czegoś żałuje, bił się pięściami w głowę. Nagle puścił się pędem przed siebie, pobiegł prosto w krzaki. Słychać było, jak łamie suche gałęzie, pognał na złamanie karku, zginął w ciemnościach. K. biegł za nim, zatrzymał się na obrzeżu lasu. Wyłaź stamtąd, wołał, słyszysz? Długo stał tam jeszcze, czekając na jakiś głos, kroki... Nasłuchiwał. W końcu wrócił do swej izby zadumany.

Tumult w wiosce. Setki splątanych głosów dochodziło z pobliskich uliczek. Krzyki i wołania. Radosny zgiełk. K. stanął nad skarpą, próbował dostrzec, co się dzieje.

- Dziewczęta złapały złoczyńcę - oznajmiła Ono.

K. odwrócił się, stała tuż za nim. Wyjaśniła, że dziewczęta pojmały gwałciciela. Grasował koło szkoły. Przykładał ostry nóż do szyi uczennicy i zaciągał ją w wysokie trzciny. Podawał cukierki, powoli nasycał swoje żądze... Dziewczęta z klas maturalnych zasadziły się w krzakach i obiegły go z wielkim wrzaskiem. Najpierw próbował uciekać, później już tylko skamlał o łaskę. Zdarły z niego ubranie, buty rzuciły w dwie różne strony. Gołego prowadzały po wsi, paradowały z nim w radosnej procesji, zachęcały przechodniów, by rzucali w niego puszkami po piwie. Portugalczyk, sklepikarz, ofiarował im bańkę pełną białej emalii. Wymalowały gwałciciela, zad w niebieskie paski, z przodu na różowo. Biały, biały, chodźcie zobaczyć białego, wołały dziewczęta. Ktoś podjechał samochodem i włączył głośną muzykę. Uradowane uczennice podchwyciły rytm, gwałciciel tańczył razem z nimi. Portugalczyk zapewniał, że ta emalia nie zejdzie, chyba że razem ze skórą... Albo gdyby oblać go naftą i podpalić... Ale dziewczęta wolały prowadzać gwałciciela po wsi, na podpalenie zawsze będzie czas wieczorem.

K. wszedł do swego pokoju. Gdy otworzył drzwi, wiatr zerwał ze ściany kalendarz. Zauważył, że do ostatniej strony przyklejone było zdjęcie dziewczyny. Jakiś orientalny typ, o równo obciętych włosach i dużych piersiach. Postanowił zachować to zdjęcie. Przez szacunek dla księdza O'Reilly'ego.

Tego dnia o piątej spadł deszcz. Najpierw wiatr przygnał tuman kurzu, zakotłowało się w powietrzu, zawirowały słoma i paprochy. Ogarnęła ich gęsta chmura. Wkrótce przez żółtą zawiesinę zaczęły przedzierać się krople. Spadały miękkie i rozpłaszczały się na ubitej ziemi. Fala za falą nalatywało ich więcej, zabębniły o blaszany dach. Pac, pac. A potem seriami, jak z nierówno bijącego kulomiotu. K. wciągnął krzesło do izby i schronił się pod dach. Patrzył przez szybę, obserwował niespodziewaną zawieruchę. W tej wiosce był to jego pierwszy deszcz. Z radością wciągał wilgoć do płuc, gdy uchylił drzwi, mokra fala zalała mu stopy. Wraz z nią napłynął zapach owadów, ziół i rozbudzonych kwiatów. Znowu wyszedł przed dom, ciepłą wilgoć poczuł na twarzy, pragnął, aby jak najdłużej padało.

Siadał na łóżku i patrzył w okno naprzeciw. Niewiele drzew zostało w pobliżu domu, ale te ocalałe rozpościerały głęboki cień. Pod nimi zbierali się Parafianie. Posyłali chłopaka po piwo, nim wrócił, pili mleczną kawę. Siedzieli na chybotliwych słupkach z cegieł, na blaszankach po nafcie. Na środku tlił się ogień, nad nim wisiał żeliwny garnek. Obok na węglach podskakiwał czajnik. Gdy K. wychodził z izby, przywoływali go. Jeśli strawa była gotowa, jadł z nimi. Ktoś wyrzucał gorący pap na talerz, dymiło mięso rozdrobnione i ugotowane w sosie.

Nabierali pap ręką i kręcili zeń kulki. Wkładali je do sosu. Gdy namiękły, wyławiali je razem z włóknami mięsa, pomidorami i cebulą. K. lubił te wspólne posiłki. Kiedy się zbliżał, podawali mu aluminiowy talerz.

Twierdzili, że pożywienie jedzone ręką inaczej smakuje. Najpierw jest przyjemność ugniatania kulki. Czuje się w palcach dobrze ugotowany pap, a włókna mięsa łatwo oddzielić od chrząstek. Potem jest zetknięcie kulki z wargami. Dotyk palców umoczonych w ostrym sosie...

Czasem widział, jak czyścili broń. Gdy podchodził, odkładali wybłyszczone lufy. Przykrywali szmatką wypastowane rękojeści. Ufali jego dyskrecji, lecz nie zmuszali go, żeby widział za dużo. A jeśli ksiądz przeniesie się do adwentystów? A jeśli zdradzi Kobrom, jaką broń noszą Parafianie? Gdy trzeba było pokroić kurczaka lub barana, z wprawą wyjmowali lśniące ostrza. Szybko oprawiali zwierzę i na powrót chowali noże w podszewkę bluz, głębokie kieszenie lub w nogawki spodni. Ale ich tradycyjną bronią były kije zakończone twardą i okrągłą bulwą. Cios taką maczugą rozłupywał czaszkę. Wychudłe psy ściągały w nadziei na ochłap. Pewnego razu rozzłoszczony Parafianin zamachnął się i uderzył psa taką bronią. Usłyszano dwa trzaski, pierwszy - jak psu pękł łeb, drugi - jak zamknęła mu się szczęka.

Rozmawiając, często zapominali o jego obecności. Snuli opowieści w swoim języku, brali go za mieszkańca wioski. Z czasem zaczął ich nieco rozumieć, lecz często opacznie. Wtrącał nauczone słowo, zrobił błąd, zaśmiewali się. Po jednym z takich wieczorów zapytał Ono:

- O czym dzisiaj mówili?

- Najpierw o cenach... Ile co kosztuje. Są bardzo źli, że Portugalczyk ich okrada. Sani proponował, żeby podpalić mu sklep, inni nie zgodzili się, bo przyjdzie Hindus i będzie jeszcze drożej. A potem mówili o obstrukcji. O tym, jak kiszki pracują w człowieku. I o tobie...

- Co o mnie?

- Że chcesz dobrze... Ciężar niesiesz na plecach, wielki wór. - Ono zastanowiła się. - I że msze są za krótkie, a kazania ludzi rozśmieszają... I że ławki skrzypią, jak się na nich siada.

- Ja chcę dobrze? - Szli w kierunku izby. - Ja chcę dobrze? Pomyliło im się. Ja chcę bardzo mało.

Któregoś dnia przewodniczący przyprowadził ojca. Starzec podpierał się laską, a kiedy przystawał, zatrzymywali się obok niego z szacunkiem i czekali, aż nabierze sił i ruszy znowu. K. powitał ojca i usiadł pierwszy. Tytułował go: Baba. Ten tytuł przynależny był mężczyznom starszym i znaczniejszego rodu. K. kazał mu podać lepsze krzesło, a Ono pobiegła po herbatę. Dziesięć lat temu młody policjant kopnął Baba.

K. wiedział o tym od przewodniczącego. Policjant mógł uderzyć go pałką, ale kopnął. Stało się to przy sprawdzaniu dokumentów, policjant nazywał się Victor. Zawezwano wtedy starszych ze wsi, tłumaczyli Baba, że to nie była obraza. Biali jak biali, to nie ludzie. Kopnięcie może boleć, lecz nie upokarza. Jeśli człowieka koń kopnie albo pies ugryzie, można mieć żebro złamane, rękę pękniętą, lecz godność ojca rodu jest nienaruszona.

Baba mówił o dawnych czasach. Przed laty ojciec obecnego króla zatrzymał się na noc w ich rodzinnej chacie. Siedzieli wokół ognia, piekli mięso... Baba był wtedy małym chłopcem. Dorośli mówili o wojnach, roztrząsali rodzinne powinowactwa. Która ciotka spokrewniona była z jakim wujem? Jak Sithole powiązani są z Dhlamini? Ilu synów miał Themba Langa? Mieli wtedy bydło, dużo bydła, dopóki rząd nie przesiedlił ich na żwirowiska. A dlaczego K. nie zostanie synem Afryki? Pójdą razem do króla, król nada mu ziemię. Afryka jest wielka, czy K. widzi te wzgórza?

- Pójdziemy - przyrzekł mu K. - Pójdziemy do króla.

Baba był katolikiem. Nie podobało mu się jednak życie wieczne. Uważał, że to za długo.

- Już mi nudno - oponował zaciekle. - Jakieś dwieście, trzysta lat to wytrzymam. Ale nie więcej!

- Będziesz żył wiecznie! - wyrokował K. - Czy chcesz, czy nie chcesz!

Zapadło milczenie. Baba zaczął znowu.

- Więc każdy chłopak z naszej wsi może do woli produkować nieśmiertelne duchy?

- Nie do woli, nie do woli...

- Zgodziłbym się, gdyby takie prawo miał Makosi - szukał ugody Baba. - Tak... Makosi, tobym się jeszcze zgodził.

Gdy Parafianie zeszli do wsi, K. zwykł był siedzieć sam. Przyzwyczaił się do przytłumionego szumu, odgłosu klaksonów, śmiechów osła. W ciągu dnia suche powietrze stało nieruchomo i widać było zawieszony w nim pył. Z nieutwardzonych dróg po przejeździe samochodu odrywały się wędrujące obłoki. Przed deszczami wiatr niósł pustynny piasek, a potem gwałtownie przychodził huragan ze wschodu, zrywał dachy i rozrzucał ogień z niedogaszonych palenisk. Oczyszczał i chłodził powietrze. Rankiem nad wzgórzami roztaczało się niebieskie niebo. Na horyzoncie widać było okrągłe chaty w różnych miejscach przylepione do gór.

Często zachodził doń przewodniczący. Jego domostwo graniczyło z plebanią, więc zaglądał co rusz, bez zwracania na siebie uwagi. Przechodził przez zarośla, obok zwalonego płotu. Wkrótce mówili sobie po imieniu i K. dowiedział się, że przewodniczący ma na imię Sipho. Sipho ostrzegał, że kto śpi z wdową, musi rychło umrzeć. I że najlepszym lekarstwem na nową chorobę jest miłość dziewicy. Jedna chwila, jedno miłosne spotkanie, a omo przechodzi i człowiek czuje się silniejszy. Stąd młode dziewczyny są ostatnio w takiej cenie, ludzie kochają się z nimi dla podratowania zdrowia. Jak ktoś ma córkę, musi jej bezustannie pilnować. W białych dzielnicach te lecznicze własności mają stare panny. Ale muszą być sprawdzone, długo mieszkać pod stałym adresem. K. gwałtownie zaprzeczył i wywiązała się sprzeczka. Namawiał do zarzucenia przesądów. Przewodniczący patrzył nań z politowaniem.

- Przecież ja się tak wyleczyłem - rzekł łagodnie.

Potem rozmawiali o imionach. Dawniej nadawano dzieciom imiona angielskie. Robert, John albo Albert łatwiej znajdowali pracę u białych. Teraz daje się afrykańskie imiona. Na przykład "Pomocna", "Cenna", albo "Ta-która-daje- -szczęście". Szukano imion ludzi silnych, wodzów, którzy podbijali obce kraje, tych, co zwycięsko walczyli, ale nade wszystko umieli posługiwać się fortelami.

K. siedział w milczeniu, odganiał się od komarów.

- A pamiętasz tego człowieka, co tu sprzątał kościół? Nazywał się Stalin... - wspomniał przewodniczący. W jego głosie K. odczuł ton wyrzutu. - Słyszałem, jak krzyczałeś: Stalin, podaj mi herbatę! Stalin, nie leń się! Stalin, precz z roboty! A Stalin chory był i zmęczony i nie było to po chrześcijańsku...

K. przypomniał sobie zgiętego wpół człowieka, któremu matka dała imię Stalin dla upamiętnienia wielkiego wodza znającego się na podstępach. Pamiętał, jak wsparty o miotłę Stalin tłumaczył się z kradzieży krzesła.

- Tak mówiłem? Przykro mi... Powiedz, żeby Stalin wrócił. I niech sprząta kościół.

Przewodniczący siedział w milczeniu, miętosił nos w dużej dłoni. Oświeciła go nowa myśl.

- Mamy tu we wsi jeszcze dwóch Hitlerów... - napomknął z odcieniem nadziei.

Przewodniczący znowu przyprowadził ojca. Starzec wypił dwa kubki kawy, potem piwo. Widać było, że coś go gnębi, ma jakieś wątpliwości, może religijne. K. poczuł, że boi się tych dyskusji z Baba. Są za proste, łatwo się pomylić. Czy nie mogliby po prostu więcej wypić piwa?

- Trudno wiedzieć, czy nasze modlitwy na coś się przydają... - zaczął posępnie Baba. - A jeśli nikt nie słucha?

- Trudno zgadnąć.

- Bydło się pasie, dziewczyny rodzą, żadne licho nas nie prześladuje, myślimy: tak powinno być, tak jest normalnie.

- Trzeba się cieszyć, gdy życie układa się prawidłowo.

- I martwić się, kiedy sprawy idą źle - dodał starzec.

Ono przyniosła trzy piwa, zeszło im nad nimi trochę czasu. Poprawiali się na krzesłach, zagadywali o niczym. Poturlała się pusta butelka po kamieniach, jutro Ono odnajdzie ją i umyje.

- Ale czasami wiemy na pewno, że ktoś nas słucha i nam sprzyja... - Wrócił do swych rozważań Baba. - Wtedy cieszymy się i kłaniamy temu komuś, i dziękujemy. Czasami wiemy na pewno.

Gdy odeszli, przybliżyła się Ono. Czy K. widział czarny dym nad wioską? Baba miał odwiecznego wroga, Musi. Właśnie temu Musi spaliło się domostwo. Baba jest tym ogromnie poruszony, uważa, że to znak. Dobry znak szczególnej łaski niebios. Zwłaszcza że Musi bardzo się poparzył. Teraz jego rodzina spodziewa się dalszych klęsk. Biegają po podwórzu jak kurczaki z odrąbanymi głowami. Błagają, aby Baba zaprzestał swych modlitw... Grożą, że też się nawrócą, a Baba nie dogoni ich w religijności. Tymczasem gotowi są coś zapłacić, gotowi są dojść do porozumienia z Baba.

Pewnego dnia, patrząc na przewodniczącego, K. uświadomił sobie, że nie zna dobrze jego twarzy. Nigdy nie poświęcił mu dość uwagi, nie patrzył z wystarczającym napięciem, aby zapamiętać sobie zarys jego ust, wyraz oczu. Zauważył teraz, że ma on na policzku bliznę, chciał zapytać, skąd się wzięła, lecz Sipho odezwał się pierwszy.

- Czy twoi rodzice żyją?

Było to uprzejme pytanie, gdyż ludzie pijący razem piwo powinni coś wiedzieć nawzajem o swoich braciach i rodzicach, znać ich imiona i przybliżony wiek.

- Ojciec zginął na wojnie...

K. czuł się zbyt znużony, aby zadać podobne pytanie siedzącemu w mroku Sipho.

- Imię masz jakieś dziwne... - ciągnął tamten.

- Nie każdy może się nazywać "Ten-co-zapłodnił-tysiąc- -dziewic".

- Tutaj cię zesłali? Teraz siedzisz z nami i prowadzisz rozmowy, których biali z nami nie prowadzą. Czym obraziłeś swego ojca?

K. pojawiło się przed oczami kilka obrazów mężczyzny, który chodził wyprostowany, a w czasie wojny bez narzekań palił papierosy Junak i Klubowe. Na mapie śledził poruszenia wojsk, czekał na nagłe przesunięcia frontu. Kilka rozmów utrwalonych na zawsze, kilka zatrzymanych w pamięci zdarzeń. Droga przez park, gonitwy w ogrodzie, seria podejrzanie łatwych zwycięstw w szachy... A zwłaszcza ten dzień, kiedy on odchodził... Nikt wtedy na K. nie zwracał uwagi, siedział w kącie, chłonął każde słowo, smutne gesty rozgrywających się scen. Żadnych łez, tylko podniosły nastrój i dziwne poruszenie. Później K. zrozumiał, że ci ludzie od stuleci przysposabiani byli do podobnych sytuacji i czekali na nie... Wpadliby w rozterkę, gdyby to wszystko stało się inaczej.

Teraz głos Sipho był równie oddalony jak tamte wspomnienia. I ogień przed nim, twardość szklanki, na której zacisnął palce, ciemne twarze mężczyzn siedzących dookoła.

- My wierzymy w przodków, ojców, dziadów... Ci przodkowie żyją, dopóki my o nich pamiętamy. Gdy zapomnimy, rozpłyną się na zawsze... - Sipho ciągnął: - Ale gdy zechcą, wstawią się za nami.

- Nie licz na to... - ktoś rzucił.

- Oni śledzą nasz każdy krok i jak kijem w ogniu grzebią w naszym życiu. Mają czas, więc rozmyślają... Kto im kiedy uchybił? Nie zaprosił do domu albo nie pozdrowił?

Chciwość go opanowała, pośpieszył się z zagarnięciem cudzej ziemi?... Więc knują zemstę. Planują choroby... Nieuleczalne, straszne.

- Zemstę?

- Zaprzyjaźnimy się z kimś, to on umrze. Syn przystawi nam nóż do piersi, będzie to żart, ale już wiemy, że przystawił nam nóż... Zsyłają na nas nieszczęścia. Ze strachu, że o nich zapomnimy. Wtedy przestaną istnieć.

- Powinni być dobrzy dla nas, łagodni...

- Gdy nam się dobrze wiedzie, myślimy tylko o sobie. Czy nie tak? Tego oni boją się najbardziej.

- Powiem o tym wszystkim na kazaniu...

Widział błysk oczu przewodniczącego i białe naczynie w jego dłoni. Resztę skrywała ciemność. W jego głosie wyczuł teraz groźbę.

- Nie rób tego. To zbyt ważne. O tym się nie mówi. Zesłałbyś nieszczęścia na wieś.

- I na mnie samego - dopowiedział sobie K. Przycichły już kroki tamtego. Zamknął się za nim żywopłot z dzikich krzaków.

K. pisał list, gdy dobiegł go warkot samochodu. Półciężarówka pięła się powoli i zatrzymała na dziedzińcu. Przekrzywiona tablica, pusty oczodół w miejscu lewej lampy. Brak kraty osłaniającej chłodnicę. Tył wozu stanowiła klatka pokryta blaszanym dachem. Owalna kłódka obijała się i stukała na wybojach.

Farmer ubrany był w szorty i koszulę z wypchanymi kieszeniami. Zza wysokiej skarpetki wystawał mu grzebień. Zdjął filcowy kapelusz z przepaską z lamparciej skóry i rzucił go do wnętrza kabiny. K. zauważył, że głowę ma przeciętą poziomą linią, poniżej tej linii twarz spieczona jest słońcem, powyżej skóra na czole jest chorobliwie biała i spocona. Jego ciemne włosy gładko przylepiły się do głowy.

Parafianin w kraciastej koszuli przesunął się w stronę gościa i stanął pod ścianą kościoła. Z ręką w kieszeni, być może na broni, patrzył obojętnie w przestrzeń. Z tyłu samochodu rozległo się ujadanie psa. Brunatne zwierzę miotało się z wściekłością i rzucało w stronę stojącego. Między żelaznymi prętami ukazywał się psi pysk i wyszczerzone kły.

- Drażni mi psa - wycedził farmer na powitanie.

- Przecież nic nie robi... - bronił Parafianina K. - Stoi, nic nie mówi...

- Drażni mi psa - powtórzył tamten. - Zapachem. My nie lubimy, jak nam się drażni psa. Prawda, kochanie?

Z kabiny półciężarówki wyszła pięćdziesięcioletnia kobieta. Trzasnęła drzwiami i zamknęła samochód na klucz.

- U nas nigdy nie zamykamy aut - wyjaśniła - ale tutaj...

- To moja żona - przedstawił ją farmer. - Pani Du Toit.

K. zauważył, że przybyła ubrała się świątecznie. Mimo upału i wczesnej pory dnia przywdziała czarne trzewiki i białe skarpetki sięgające powyżej kostki. Dziewczynki zakładają podobne do Pierwszej Komunii. Czarna suknia ozdobiona srebrnymi kwiatami opinała jej masywne biodra. To przeraziło K. Od dawna podejrzewał, że w zwojach tłuszczu nie zawiązuje się słodycz, lecz trucizny. Te trucizny wypłynęły już na twarz pani Du Toit. Zagnieździły się w obwisłych powiekach i w opadłych kącikach ust. Nadały jej wyraz tłumionej złości. Kwadratowa szczęka przydawała mu jeszcze mocy.

- Bardzo mi przyjemnie - witał ich. - Cieszę się, że państwo przyjechali.

W prażącym słońcu patrzył na jej katafalkowy strój. Czyżby ktoś umarł? Przypomniała mu stare filmy z akcją na południu Włoch albo w Grecji. Kobiety od rana chodziły tam ubrane żałobnie, a przejmująca muzyka zwiastowała czyjąś nagłą śmierć.

Stali w miejscu, nie wiedząc, co począć. Z pewnością nie przybyli tu bez powodu. Chcą omówić jakąś ważną sprawę. Nie będą rozmawiać w otoczeniu gromadzących się Parafian, zresztą słońce zaraz przepali im głowy.

- Proszę. Zapraszam do środka.

Z ciekawością rozglądali się po izbie, w której mieszkał K. Co białego odróżnia od tubylców - to właśnie wyposażenie mieszkania. Powinny być obrazy na ścianach, stół okryty serwetą, wazon, a w nim plastikowe kwiaty. Niczego takiego u K. nie znaleźli. Stary kalendarz na pewno osądzili źle. Oby tylko nie runął zdjęciem gołej dziewczyny do góry. Poczuł, że upadł w ich oczach, a z nim wiara, jaką tu głosi. Potem popatrzył po sobie, stał w starym roboczym ubraniu...

"Co ich przygnało?" - pomyślał z niechęcią. Uśmiechnął się i poprosił, aby usiedli.

W tej samej chwili ukazała się Ono z zastawą do herbaty. Demonstrowała przykładne wyćwiczenie.

- Tak. Proszę podać - pośpiesznie zgodził się K. - Państwo na pewno są zmęczeni podróżą.

Na tacy stały trzy filiżanki, dzbanek z herbatą, nieco mniejszy do mleka oraz cukier. Pani Du Toit zbliżyła się do stołu i odsunęła krzesło. Sprawdzała, czy może usiąść bez obawy, czy na siedzeniu nie leży puszka po rybach albo talerz ze zzieleniałą pap. Dwornym ruchem strzepnęła pył chusteczką. Potem sięgnęła po łyżeczkę, badawczo zbliżyła ją do oczu. Bez słowa oddała ją stojącej obok Ono.

- Przepraszam panią. Dziękuję pani - na zgiętych nogach dziewczyna wybiegła do kuchni.

- To tak jest, jak ich ciągle nie pilnować - stwierdził farmer. - Nie można ich spuścić z oczu. Wystarczy odwrócić się, a już coś pękło lub zginęło... Wyjść z domu, a niechcący wywołali pożar.

- Dziękuję ci, moje dziecko - zwróciła się pani Du Toit do powracającej Ono. Użyła przy tym łagodnego tonu, jaki zwykła stosować tylko na przyjęciach. - I pamiętaj na przyszłość... srebrne nakrycia podaje się na talerzyku. A nie z ręki.

Farmer popatrzył na K. z cichą dumą. Oto jest moja żona. Lubi uczyć. Nie wrzasnęła, choć miała powody. Siedzieli w milczeniu, uważnie pili herbatę. Gdy wylało się trochę płynu na spodek, pani Du Toit wlewała go z powrotem do filiżanki. Skrupulatnie, demonstrując bezbłędne maniery, powtórzyła tę czynność kilkakrotnie.

- Kukurydza. To wielki temat - mówił Du Toit. - Głód albo przetrwanie. Ponure ryczenie bydła, które wie, że pójdzie pod nóż, albo lśniące, przewalające się z boku na bok tłuste brzuchy. Niełatwa farmerska dola... Jeżeli w październiku nie spadną deszcze, to nie wiadomo, czy sadzić, czy czekać. Rozrywać suchą ziemię, kłaść ziarna w nadziei, że napłyną upragnione deszcze? Granatowe, ciężkie, wlokące się po ziemi chmury, ile się trzeba o nie namodlić, aby skryły to piekące słońce... Ale nie chodzi o jeden gwałtowny deszcz, jedną burzę... Ostra ulewa tylko niszczy glebę, woda spłynie po wierzchu, po skorupie, pod nią jałowe przepalczysko, utajona susza... Musi padać tydzień, dwa, siąpić, małe krople, miliony kropli, aż nasączą ziemię głęboko, zrobi się czarne masło... Bywa, farmer zasadzi ziarna, ziemia czeka na wilgotny oddech. Byle nie zmieniła się w siwy pył, byle nie wypaliło jej słońce... Ale nie, zaniesie się od wschodu, przyjdzie chłodny powiew, za nim przeciągłe deszcze, pod mięsistymi liśćmi zawiązują się tłuste i bogate kiście. Rośnie kukurydza. Z radości małpy skaczą po pagórkach, farmer musi ich kilka odstrzelić... A potem słońce. Tygodniami. Podobno padało w Namibii, podobno padało w Trankeju... Człowiek patrzy na metrowe kikuty, widzi, jak żółkną i mrą, i wycina je z głuchą rozpaczą.

- To wszystko prawda - poświadczała pani Du Toit. K. nabierał do nich sympatii.

- Dawniej biały białego ratował... Między ludźmi było zaufanie... - Du Toit zapatrzył się w ubiegłe lata. - Teraz różnie bywa... Farmer jest osamotniony. Stoi rozpostarty, tylko brać go na cel... Ale przed tym jeszcze ogołocić z dobytku. Doktor De Wet, nasz pastor, opracował teorię o rasach... Naukową teorię opartą na Darwinie. I trochę na Biblii. Dwa rozdziały ma już ukończone i dobrze zaawansowany trzeci...

- De Wet? Ten wielki nieznany uczony? - odparł raptownie K. - Wychodzi na pole, podnosi ramiona, a potem wraca i gwałtownie tworzy? A jak mu zabraknie natchnienia, to obserwuje termity... Jeszcze nie wiem, termity czy pszczoły?

- Tak. To na pewno przesądy... - Pani Du Toit zgodziła się smutnie. - Wszyscy jesteśmy z tej samej gliny... Zwłaszcza teraz, gdy już oni otrzymali władzę.

Du Toit smętnie spuścił głowę. W głęboko wpadniętych oczach rodziła się psia uległość. Chyba nie poklepię go po karku, zgromił siebie K. Była to uległość podbitych plemion. Odtąd będą zasłaniać się pisanym prawem, wzywać niebo na świadka. Wielu uwierzy w proroctwa lokalnych uczonych.

- Wyjdę rzucić okiem na samochód - zerwał się farmer. Niepokoiły go hałasy na zewnątrz. I co dziwniejsze, pies nie szczekał.

- W porządku - rzekł, wracając. - Siedzą po drugiej stronie. Obok wozu ani jednego.

Pani Du Toit zaczęła składać filiżanki i spodeczki. Szło jej to sprawnie, przywołała Ono, by zabrała naczynia. A jednak, K. czuł to wyraźnie, nie wszystko jeszcze zostało powiedziane.

- Jakby ksiądz coś usłyszał, jakieś złe wieści, niech się ksiądz nie dziwi... Dziwne sprawy dzieją się w tej okolicy... My nie jesteśmy przeciwko zmianom... Jednak nie wszystkie zmiany są na lepsze.

- Zmiany?

- Jesteśmy w pierwszej linii, czas na nas nadszedł... Widzimy litery na ścianie. Tylko że tamte litery pisała niewidzialna ręka, a ta ręka, łapa, jest znajoma...

- W pierwszej linii? - powtórnie zaniepokoił się K.

Nieskładnie, przekrzykując się i dopowiadając sobie nawzajem, państwo Du Toit zwierzyli mu się ze swej tragedii. Wszystko zaczęło się od tego, że w końcu dziewiętnastego wieku prezydent Republiki Transwalu, Kruger, nadał młodemu osadnikowi nazwiskiem Henrik Du Toit farmę o powierzchni dziesięciu tysięcy morgów oraz, jak to było w zwyczaju, działkę budowlaną w najbliższej miejskiej osadzie o powierzchni pięciu tysięcy kwadratowych stóp. Na wszystko sporządzono papiery. W testamencie Henrik podzielił farmę między dwóch synów. Było im Willem i Johann. Trzecia część dostała się córce Elizie, która wyszła za farmera o nazwisku Botha. I żeby wywód skrócić i uprościć, obecny tu Louis jest synem Willema. Jego matce było z domu Potgieter.

- Rozumiem - potwierdził K.

Wolałby, aby rozrysowali mu ten schemat, ale nie znajdował pod ręką papieru. Du Toit ciągnęli dalej. Wdzięczni byli, że ich ktoś słucha, przepraszają, że zabierają czas. Sprawa nie jest błaha, przedtem na inwazję gruntu odpowiadano grubym śrutem, kulą... Ich farma, mówili, obecnie przylega do wioski. Rok temu dzieliło ich kilka mil! Ale tubylcy, żeby użyć starego określenia, nabudowali tych domków, nasklecali szałasów, dotarli do samej granicy. Nocami tną siatkę i przewracają płot. Kto ich upilnuje? Bóg wie, jakie by trzeba ustawiać zasieki... Zresztą nie chodzi o kawałek ziemi, bydło ginie. I uprawa jest nieopłacalna.

- Bydło ginie... - z troską powtórzył K.

- Któregoś dnia zapukają, przed drzwiami będzie stało dwóch chłopaków, niby to z czapkami w rękach, niby to poproszą o wodę... Albo o pracę. Albo zmówią się, że zgubili drogę. I to będzie nasz koniec. Oni mają broń.

- Kto?

- Nasi współobywatele. Mają broń... - I dodał po chwili: - Mówią, że to ich ziemia. Przez nas zrabowana... Ja nikomu tej ziemi nie ukradłem! Klnę się na Chrystusa Pana!

Mówili o faktach, które dobrze znali. Wyrzucali z siebie litanię krzywd, niesprawiedliwości, które spadały na nich bez powodu i niezasłużenie. Przecież mają papiery na tę ziemię? Przecież ich dziad tę farmę ogrodził? Przecież ich ojciec wyzbierał kamienie? Zdziwieni nagłym obrotem historii, czuli się ofiarami sił, które do niedawna miały ich w opiece. Maryja van Eck, siedemdziesiąt pięć lat, zgwałcona i powieszona na sznurku. Le Grange, farmer, gardło. Osiem randów zrabowane i marynarka. Hanekom, hodowca, strzał przez okno, wzięli go za umarłego. Dopiero gdy wsiadali do jego samochodu - z okna otworzył przerywany ogień. Wrócili do domu, by się z nim rozprawić, idioci, wyciągnęli noże... Hanekom spokojnie brał ich po jednym, ale źle obliczył amunicję... Van der Merve, farmer, przestrzelone ramię, dowlókł się do komody, gdzie trzymał pistolet. Trafił jednego. Lecz na broń maszynową...

- Na pewno państwo nie zechcą jeszcze herbaty? - zapytał K.

Zauważył, że pani Du Toit mówiła głosem chropowatym i niskim, ale czasami wybijały się z niego słowiki. Przez chwilę ciągnęła sopranem, a potem znowu wracała do normalnego tonu. Wykwintne zaśpiewy z gardła hipopotama, myślał K. Ale poczuł wdzięczność, że się tak starają.

- Doktor De Wet stwierdził, że ziemi należy bronić... - powiedział farmer ponuro. - Co ksiądz myśli? Bronić czy zostawić? Niech ją busz pochłonie?

- Ja? Szczerze mówiąc... Nie wiem.

- Jak się jest w Afryce, trzeba wiedzieć.

Zabrzmiało to jak ciężki wyrok. Wstali ze ściągniętymi twarzami. Odchodzili teraz. Szli krokiem zmęczonym, pochyleni i ostrożni.

Do K. zbliżyła się Ono. Stali w palącym słońcu. Patrzyli, jak obcasy pani Du Toit wpadały między kamienie i uniemożliwiały jej elegancki chód. Jak ich przechylony w lewą stronę wóz nie chciał zapalić, a gdy zaskoczył, buchnęła z niego chmura czarnego dymu. A kiedy odjeżdżali, jak z dziury po tylnym świetle wypadł wlokący się po ziemi drut.

- I ktoś taki będzie mnie uczył zmywania łyżeczek... - parsknęła dziewczyna. Biło od niej zdrowiem, świeżym mydłem. - Należymy do tej samej rodziny? Ja? I oni?

- Podsłuchiwałaś? - zgromił ją K. - Zawsze tak robisz?

- Zawsze. Chyba że domkniesz drzwi. Wtedy nie słyszę.

Bezczelność Ono rozśmieszyła zgromadzonych Parafian. Już nie bali się tego farmera. Wiedzieli, że mają własną broń. Jedni schowaną, zakopaną w szmatach, inni nosili ją ze sobą. A tam leży ziemia zagrodzona przerdzewiałą siatką. Jeszcze niezadeptana, tchnąca wilgocią, zapraszająca. Ten farmer nie powinien był tu przyjeżdżać. Obejrzeli go z bliska, policzyli mu żebra. Sprawdzili, jak pulsuje mu wątroba pod bladą, schorowaną skórą... Ktoś oderwał się od rozbawionej grupy i pobiegł w dół do wioski.

Dni popłynęły teraz szybciej. Każdego popołudnia padał deszcz. Potworzyły się kałuże na drogach i przejeżdżające samochody nie podnosiły kurzu. Zazieleniły się żywopłoty wokół domostw, kiście kukurydzy kołysały się na poletkach.

Dzieci gromadziły się przed wieczorną ulewą. Przyprowadzane przez matki zasiadały w kościelnych ławkach. Były to ich pierwsze lekcje, dwie starsze Parafianki uczyły je czynienia znaku krzyża. Cztero-, pięcioletni siedzieli cicho z oczami wlepionymi w nauczycielkę. Mozolili się, nie wychodziło im to ćwiczenie dobrze. Palce nie trafiały w czoło, kolejności nie sposób zapamiętać. Kolorowo ubrana dziewczynka rozpłakała się. Grube łzy padały na wykrochmaloną sukienkę. K. ujął jej pulchną rączkę i pracowali razem. Najpierw główka, mówił, a na koniec składamy dłonie.

Potem odszedł i zatrzymał się w cieniu. Oparty o framugę, patrzył na ołtarz oświetlony naftowymi lampami. Cierpliwość Parafianek, błędy dzieci, ich zapatrzenie i radość z pochwały... Bardzo chciał, by ktoś jeszcze mógł widzieć ten obraz. Zapamiętać tę scenę w szaro-żółtych kolorach. Wiatr otworzył szeroko drzwi, rozhuśtał kalendarz na ścianie. Wypadła spod niego fotografia nagiej brunetki ukryta tam przez księdza O'Reilly'ego. Ono podniosła zdjęcie i patrzyła na nie z uwagą. Potem podarła je na strzępy.

- Pornografia! - oznajmiła. - Grzech! Ja jestem od niej dużo lepsza!

K. spojrzał na jej bluzkę z czerwonej satyny. Modne majtki sięgały do połowy uda. Z uszu zwieszały się złote ozdoby.

Wieczorem, kiedy już zgasił lampę, usłyszał pukanie do drzwi. W progu stała Ono. Na głowie miała zaplecionych tysiąc sterczących warkoczyków, każdy kończył się kolorową kokardą.

- Przyniosłam wodę do picia. Lub może chcesz kawy?

Tego dnia od rana nastała dziwna cisza. Dzieci nie przyszły na lekcje ani kobiety nie usiadły na kamieniach. Zginęli gdzieś Parafianie. Zdziwiło to K., przyzwyczaił się do otaczających go głosów. Wyszedł na podwórze. Nie znalazł nikogo, nikt nie wiedział, co znaczyła ta zmiana. Nawet Ono przepadła w niewiadomym kierunku.

O zmroku usłyszał pukanie. Na progu stał jeden z domowników Makosi. Nieproszony, chłopak wszedł do środka i zamknął za sobą drzwi. Makosi czeka, oznajmił. Makosi nie lubi czekania. Muszą natychmiast iść... Bezcelowe byłoby zadawanie chłopakowi pytań. Jakaś sprawa zaistniała między Makosi i K.

Szli krokiem śpiesznym, potykając się o korzenie. Odległość między przewodnikiem a K. zwiększała się, ale K. nie zamierzał biec. Od nagrzanego piasku podnosiły się fale ciepłego powietrza. Zza ogrodzeń dochodziły rozmowy i głośna muzyka. Ludzie siedzieli na okrągłych pniach, niektórzy rozpierali się w fotelach. Piekli mięso i gotowali zupę w kociołkach. Ogniska przed chatami rzucały czerwony blask i wyławiały z mroku twarze. Czasem czyjaś postać odrywała się od gromady i znikała w mroku, ktoś inny pojawiał się w kręgu światła i ciągnął przerwaną rozmowę. Wyglądało to jak obozowisko wielkiej armii koczującej z dala od nieprzyjaciela.

K. śledził plecy przewodnika, jego nerwowy, pomykający chód. Był w tym lęk? Świadomość ważnej misji? A może tylko nawyk wypełniania poleceń Makosi, pośpiesznie, bez zwłoki ani uchybienia.

Przewodnik zatrzymał się, pchnął furtkę w glinianym murze. Podwórze było ciemne, w jednym oknie migotało żółte światło. W mrocznej sieni wpadli na porzucone wiadro, z łoskotem posypały się na ziemię łopaty i kije.

Makosi siedział za stołem. Stała przed nim lampa naftowa i talerz ozdobiony zielonym obrębem. Zauważył przybycie K. i wskazał mu krzesło.

Pachniało spalenizną i wilgocią. Makosi skończył posiłek, na komodzie stała miska z resztkami kurczaka i rozsypana fasola. Pamiętając poprzednią rozmowę, K. milczał. Usiadł naprzeciw Makosi, dzielił ich stół i płomień lampy. Patrzył na półkę z kilkoma książkami i butelką francuskich perfum.

Ziarnka cukru migotały na brązowej ceracie, Makosi miażdżył je paznokciem. Potem próbował zetrzeć kroplę kawy, została po niej czarna smuga.

- Dziś rano Du Toit zastrzelił dwóch ludzi - oznajmił martwym głosem. - Weszli na jego pole, więc miał prawo. Przyczaił się za stertą kamieni, czekał. Cierpliwy. Wiedział, że ktoś musi przekroczyć tę granicę, i nie zawiódł się... Powiadam, miał do tego prawo, odwieczne prawo białego farmera.

- Nie wiedziałem, że jest takie prawo...

- Ludzie patrzyli z drugiej strony siatki... - ciągnął Makosi. - Bali się podejść do zabitych. W końcu Du Toit im na to zezwolił, oznajmił, że dzisiaj już strzelać nie będzie, bo się zmęczył... Ale wróci jutro, a potem każdego dnia.

K. siedział oniemiały. Jeszcze nie wiedział, czy Makosi zwierza mu się, szuka rady? Albo jest to nocne przesłuchanie?

- Obaj byli Kobrami - uzupełnił Makosi. - Ksiądz nie lubi Kobr?

- Jest mi to obojętne...

- Ludzie myślą, że nie jest ci to obojętne. Ludzie myślą, że wolisz Parafian. W końcu to Parafianie ciebie ochraniają i to z nimi ksiądz siaduje wieczorami... Czy to szlachetne nie mieć żadnej lojalności?

- Dobrze. A więc wolę Parafian. Ale Kobr też mi żal.

- Nie trzeba ich żałować. To tsotsi. W piątki napadają idących ze stacji... Wbijają ludziom szprychę w plecy... czasami dla stu, a czasami dla dwóch randów.

- Jak się nazywali?

- Vusi i Thuli...

- Szkoda ich.

Gniew odbił się na twarzy Makosi. Odrzucił stojący przed nim talerz. Nienawidził ludzi, którzy upierają się przy swoim. Przeczą, przerywają innym mowę. Dawniej otwierano takim brzuch, kazano im biec przez kolczaste krzaki.

- Mówię: nie szkoda! Ktoś powinien to zrobić! Dawno temu! Ale nie Du Toit. Ani nie ksiądz!

- A więc to ja ich zastrzeliłem?

- Być może... I to jest możliwe.

- Z broni krótkiej, śrutem? I z pewnością dlatego, że to czarni?

Makosi nie słuchał. Patrzył w lampę, oddał się własnym myślom.

- Herbatą cię nie częstuję, bo już późno... - rzekł. - A słodyczy nie ma, dzieci wyjadają... Sprytne. Mają nadzwyczajny węch i wścibskie oczy. Teraz już śpią.

- Tak. Dzieci, oczywiście. Lubią słodycze.

- Ksiądz mówił, trzeba bronić burskiej ziemi... - Makosi wrócił do tematu. - Ksiądz mówił tak do Du Toit. To ty namawiałeś go do tej zbrodni.

K. wiedział, że powinien temu gwałtownie zaprzeczyć. Powinien zamachać rękami, roześmiać się, szarpnąć krzesłem. Siedział, milcząc. Ogłuszony, chciał tylko, aby mu dano spokój. Jednocześnie uświadomił sobie, że każdy marzy o spokoju... Cała ludzkość chce, by się jej nie czepiano... Poruszał ustami, próbując odnaleźć celną odpowiedź.

- Doniesiono mi o tym - Makosi ciągnął. - Powtórzono mi słowo w słowo wszystko, co ksiądz mówił do Du Toit. Czy cię to dziwi?

- Ach nie... Każdy ma prawo donosić... Ludzie to bardzo lubią. Ono...

- To nie Ono - przerwał mu gospodarz.

Do pokoju wsunęła się bosa kobieta. Stojąc w mroku, czujnymi oczami obiegła wnętrze i siedzących. Makosi nie zauważył jej. Zabrała ze stołu talerz, podkręciła filujący knot lampy. Dwaj mężczyźni patrzyli na siebie w milczeniu. Odczytywali swoje myśli z błyśnięcia oczu, drgnięcia warg.

- Waszej ziemi także trzeba bronić... - K. usłyszał swój głos. - Tak mnie uczono.

- To była mądra nauka.

- Oni siedzą na tej ziemi od stu lat. Wybrali z niej kamienie, nawodnili... Oni myślą, że nabrali do tej ziemi mocnych praw.

- Sto lat? - Makosi przeciągnął palcem po stole. - To bardzo długo. Za długo. Przyszedł czas, aby sobie poszli.

K. gwałtownie odczuł swą bezużyteczność. Znowu nastała cisza. W najważniejszych sprawach tej wioski był bezradny. Na temat bydła, pieniędzy, o których tu wszyscy marzyli, nie wiedział nic. A to, co wiedział o bronieniu własnej ziemi, zwykle kończyło się strzałami zza płotu, zza kamienia.

Bosa kobieta znowu ukazała się w pokoju. Makosi syknął i odprawił ją skinieniem. A kiedy nie ruszyła się z miejsca, wymienił z nią kilka zdań.

- Dowiaduję się... - powiedział cichym głosem - że przyjadą tu dziennikarze. I politycy... Wygłoszone mają być przemówienia.

Gdy wyszli na podwórze, wioska spała. Spłoszyli szarego ptaka, który poderwał się z płotu i poszybował w ciemnościach. Z pobliskich chat dochodziły mrukliwe głosy. Zawinięci w koce domownicy coś szeptali. Zapłakało dziecko. Nad gasnącymi ogniskami snuł się niebieski dym. Pomieszany z chłodnym powietrzem, drażnił nozdrza.

- Gdy przyjdziesz do mnie, zabijemy dla ciebie jagnię.

- Przyjdę, Makosi.

- Ludzie powinni widzieć, że dzielisz ze mną mięso...

- Do zobaczenia, Makosi. I Bóg z tobą.

Zwolnił kroku, idąc pod górę. Pod konarami drzew było jeszcze ciemniej. Poczuł głód, może znajdzie trochę ryżu w garnku. Mądra rozmowa powinna skończyć się niczym. To wiedział. Nie wyciąga się wniosków, nie czyni postanowień. Czy tej nocy tak się właśnie stało? Wybierał jaśniejsze przejścia między domostwami, ocierał się o drewniane palisady. Sylwetka kościoła ukazała się na tle nieba. Zauważył, że drzwi do jego izby były wpółotwarte. Kiedy wszedł, zegar wskazywał jedenastą.

Rzucił się na koc w ubraniu. Obserwował brązowe zacieki na suficie. Kontynenty, kraje i pustynie ciągnęły się od ściany do ściany. Po każdej burzy pojawiała się nowa wyspa. W oddali ciężko przetaczał się nocny pociąg do Victoria Falls. K. wyobraził sobie, że siedzi wśród stłoczonych pasażerów. Za dwanaście godzin mógłby stać na skraju zamglonego urwiska, w chmurze ciepłego dżdżu niosącego się od wodospadów.

Wstał, aby zaciągnąć zasuwkę na drzwiach. Posypało się trochę starej rdzy. Podparł klamkę oparciem krzesła, sprawdził zamknięcia okien i opierając się na łokciu, zdmuchnął świecę. Roześmiał się: moja doczesna forteca.

O świcie odrzucił krzesło spod drzwi. Wraz ze spróchniałą deską zasuwka została mu w ręku. Weszła Ono. Milcząc, postawiła krzesło na swym miejscu. Przetarła stół i poprawiła firankę. Miała odmienioną twarz i unikała jego wzroku. Gdy już wszystko było w izbie ułożone, stanęła do niego bokiem.

- Ludzie mówią, że byłeś u Makosi?

- Byłem.

- Ja znam moich ludzi. Znam ich dobrze... Czy Makosi powiedział, że zabije dla ciebie owcę?

- Tak powiedział. Ale nie wiem... Będę czekał na to zaproszenie.

Niespodziewanie dziewczyna podniosła dłonie do oczu. Nic nie mówiąc, stała na środku pokoju. Potem wybiegła na słońce, gdzie już zbierali się Parafianie. Z kuchni niosła się woń przypalonej pap, a głosy ludzi nasilały się. Niezmącone niebo i obezwładniający upał zwiastowały popołudniową burzę. Przez niedomknięte drzwi słyszał, jak Ono obwieszcza nowinę.

- On będzie jadł głowę jagnięcia z Makosi!

Parafianie odpowiedzieli przychylnym szmerem. Zadali kilka pytań. Potem, rozbici na małe grupy, usiedli na pniach i kamieniach. Kobiety zajęły się szyciem, mężczyźni rozlewali ciemny płyn do szklanek.

- Czy wiesz, co to znaczy? Dzielenie głowy z Makosi? - patrzyła na niego wyzywająco, żądała odpowiedzi.

- Zastanawiałem się nad tym...

- To wielki zaszczyt jeść głowę jagnięcia z Makosi! - I dodała po chwili: - Już nie musisz uciekać stąd nocą!

- Jak ksiądz O'Reilly?

Dziewczyna usiadła przy stole i położyła na nim długie ręce. Wskazała na brązowy przedmiot pod łóżkiem.

- Jak byś dźwigał tę swoją podartą walizkę? Rączka urwana, zawias pęknięty... Czy chcesz, żebym pozszywała boki?

Nie czekając na odpowiedź, położyła brązowe wieko na kolanach. Igła więzła w starej skórze i Ono wyrabiała otwór gwoździem.

- Makosi prosił, żebyś wieczorem odwiedził tych zmarłych... Tych zastrzelonych przez farmera Du Toit. Odmówisz nad nimi modlitwy, spędzisz pustą noc razem z rodziną. Będzie lepkie ciasto i sok. Przyjmiesz ten poczęstunek. To byli dobrzy synowie, pracowici i pomocni. Chcieli wpędzić farmera w przygotowaną zasadzkę, chytry, zaszedł ich od tyłu...

Potem dodała cichym głosem:

- Tak się starasz... Po co? Często myślę, że mi ciebie żal.

- Taka jest moja robota... - odparł ze zdziwieniem K. - I cieszę się, że mi dobrze idzie. Coraz lepiej.

Chciał dodać, że mu świetnie idzie i ma dużo zadowolenia z pracy... Właśnie teraz, po rozmowach z Makosi. Dlaczego ludzie się nad nim litują, kiedy on ma siebie za bogacza? Próbował znaleźć krótką odpowiedź, mądry wykręt. W głowie czuł zamęt, nie był to odpowiedni dzień na wyjaśnienia. Może jutro...

Oparty o framugę, obserwował rozrzucone w dolinie zbiorowisko chat. Wężowe linie glinianych murów, żółty obłok wzniesiony przez przeciągające stado krów. Narastał znajomy szum wioski, a od strony stacji dobiegł ich gwizd lokomotywy.

Dalsza część w wersji pełnej