1_Kim jestem wobec języka?
To moim zdaniem jedno z najważniejszych pytań, jakie można sobie postawić. Bo nasza postawa wobec polszczyzny wpływa nie tylko na dbałość o język, ale też na sposób komunikowania się z drugim człowiekiem.
Proponuję więc krótki i luźny test, dzięki któremu sprawdzisz, która postawa wobec języka dominuje u Ciebie1. Formularz składa się z pięciu części, a każda z nich zawiera po pięć stwierdzeń. Zaznacz, czy się z nimi zgadzasz. Następnie policz, w której części najwięcej razy pojawiła się odpowiedź TAK, i sprawdź wyniki na następnej stronie.
No to zaczynamy!
CZĘŚĆ PIERWSZA
1_Polszczyzny trzeba bronić przed niewłaściwym kierunkiem rozwoju.
TAK / NIE
2_Język polski nie powinien przyjmować więcej zapożyczeń.
TAK / NIE
3_Żeby jakieś słowo mogło zostać uznane za poprawne, musi za nim stać wieloletnia tradycja używania go.
TAK / NIE
4_Najlepiej zastępować wyrazy zapożyczone słowami rodzimymi.
TAK / NIE
5_Tworzenie zestawień najczęściej popełnianych błędów językowych służy dbałości o polszczyznę.
TAK / NIE
Liczba odpowiedzi TAK: ___
CZĘŚĆ DRUGA
6_Idealny język to taki, który jest uporządkowany, jednoznaczny, precyzyjny i ekonomiczny.
TAK / NIE
7_Język służy przede wszystkim wyrażaniu myśli i przekazywaniu informacji.
TAK / NIE
8_Należy używać wyłącznie słów, które się rozumie, a unikać tych, co do których znaczenia nie ma się pewności.
TAK / NIE
9_W ramach dbania o rozwój polszczyzny należy usuwać z niej wszelkie wyjątki.
TAK / NIE
10_Język powinien być logiczny - w przeciwnym wypadku przestaje służyć porozumieniu.
TAK / NIE
Liczba odpowiedzi TAK: ___
CZĘŚĆ TRZECIA
11_W języku ważna jest tolerancja dla wszystkich nowych zjawisk, na przykład zapożyczeń czy neologizmów (nowych wyrazów, które powstały na gruncie polszczyzny).
TAK / NIE
12_Używanie jakiegoś wyrazu przez znaczną część społeczeństwa wystarcza, żeby uznać go za formę poprawną.
TAK / NIE
13_Język sobie poradzi - nie należy mu "przeszkadzać" (na przykład słownikami poprawnościowymi) w spontanicznym rozwoju.
TAK / NIE
14_Używanie regionalizmów jest dobre niezależnie od sytuacji komunikacyjnej.
TAK / NIE
15_Warianty słów i wyrażeń (na przykład ten podkoszulek - ta podkoszulka, tego poranka - tego poranku) nie przeszkadzają w komunikacji.
TAK / NIE
Liczba odpowiedzi TAK: ___
CZĘŚĆ CZWARTA
16_Język nie wpływa na nasze postrzeganie świata.
TAK / NIE
17_Zajmowanie się kwestiami poprawnościowymi to w zasadzie strata czasu i odciąganie uwagi od prawdziwych problemów.
TAK / NIE
18_Sprawne posługiwanie się polszczyzną nie przekłada się na sukces towarzyski czy zawodowy.
TAK / NIE
19_Przykładanie wagi do formy komunikatu (na przykład poprawności ortograficznej czy interpunkcyjnej) nie ma znaczenia tak długo, jak długo nasza wypowiedź jest zrozumiała.
TAK / NIE
20_O język nie trzeba specjalnie dbać - oddaje on stan kultury w danym czasie, ale nie jest jej składnikiem.
TAK / NIE
Liczba odpowiedzi TAK: ___
CZĘŚĆ PIĄTA
21_Żeby dobrze posługiwać się językiem, trzeba znać mechanizmy jego działania (na przykład reguły gramatyki).
TAK / NIE
22_W języku rzadko coś jest zero-jedynkowe (na przykład poprawne lub niepoprawne) - wszystko zależy od sytuacji komunikacyjnej.
TAK / NIE
23_Język jest wartością, ale nie trzeba o niego walczyć.
TAK / NIE
24_Zmian zachodzących w języku nie można oceniać od razu - trzeba je najpierw uważnie obserwować.
TAK / NIE
25_Nie ma na świecie osoby, która wiedziałaby, jak najlepiej posługiwać się językiem.
TAK / NIE
Liczba odpowiedzi TAK: ___
Najwięcej razy odpowiedzi TAK: udzieliłem_łam2 w części: ___
WYNIKI
Jeśli z największą liczbą zdań zgadzasz się w części pierwszej, to bliski Ci jest PURYZM.
Uważasz, że język jest wartością, której trzeba bronić. Pragniesz dbać o jego czystość - twierdzisz nie tylko, że nowe zapożyczenia są zbędne, ale również, że należy pozbyć się tych, które już dostały się do polszczyzny. Lubisz tropić błędy językowe, a nowe słowa budzą Twoją niechęć. Często oceniasz ludzi po tym, jak mówią i piszą. Bliskie Ci są takie określenia jak odśmiecanie, odchwaszczanie czy oczyszczanie języka.
Jeśli z największą liczbą zdań zgadzasz się w części drugiej, to bliski Ci jest PERFEKCJONIZM.
Bardzo cenisz precyzję i jednoznaczność wypowiedzi. Nie przepadasz za wyjątkami i uważasz, że należy dążyć do językowego ideału. Głęboko wierzysz, że za pomocą języka można opisać świat w sposób szczegółowy i obiektywny. Cenisz logikę, dlatego denerwują Cię takie wyrażenia jak schodzić w dół (czy można schodzić w górę?!) lub od stóp do głów, bo przecież człowiek ma tylko jedną głowę.
Jeśli z największą liczbą zdań zgadzasz się w części trzeciej, to bliski Ci jest LIBERALIZM.
Twoje hasło brzmi: "Im więcej, tym lepiej!". Dlatego cenisz różnorodność językową, nawet jeśli prowadzi ona do powstania licznych wyjątków i zachowywania słów przestarzałych. Uważasz, że zapożyczenia to naturalny i potrzebny sposób uzupełniania polszczyzny o nowe słowa. Mimo to nie jest Ci wszystko jedno - czasami widzisz potrzebę, by niektóre elementy języka uznać za lepsze, a inne za gorsze.
Jeśli z największą liczbą zdań zgadzasz się w części czwartej, to bliski Ci jest INDYFERENTYZM.
Właściwie jest Ci wszystko jedno. Uważasz, że język nie jest wartością; postrzegasz go wyłącznie jako narzędzie do porozumiewania się z innymi ludźmi. Nieszczególnie interesują Cię procesy zachodzące w polszczyźnie, bo mają one niewielki wpływ na Twoje życie. Tylko jak to się stało, że czytasz tę książkę?!
Jeśli z największą liczbą zdań zgadzasz się w części piątej, to bliski Ci jest RACJONALIZM.
Uznajesz język za wartość, ale nie przywiązujesz się do niego emocjonalnie; nie bierzesz udziału w burzliwych dyskusjach na jego temat. Zdajesz sobie sprawę z tego, co dzieje się w języku i co wpływa na jego kształt. Używając polszczyzny, kierujesz się zarówno intuicją, jak i wiedzą naukową. Twoim zdaniem niektóre zmiany są dobre, a niektóre nie - trzeba to jednak dobrze przeanalizować.
Nie traktuj jednak wyniku jako jednoznacznej oceny - rzadko przyjmujemy którąś z tych postaw w czystej postaci. To tylko zabawa i wskazówka, która ma skłonić Cię do refleksji. Dlaczego to takie ważne? Jak już wspomniałem, każda z tych postaw przekłada się na nasz sposób komunikacji. Puryzm lub perfekcjonizm z jednej strony na pewno pozwalają docenić język jako wartość samą w sobie. Z drugiej strony prowokują do wzajemnych rozliczeń i mogą prowadzić do bardzo negatywnych zjawisk (na przykład LINGWICYZMU, czyli dyskryminacji językowej - opowiem Ci o tym więcej w jednym z kolejnych rozdziałów). Wyważony liberalizm pociąga za sobą większą otwartość na potrzeby komunikacyjne drugiego człowieka, ale już skrajna forma tej postawy może sprawić, że stracimy z oczu osoby, które nie potrafią nadążyć za szybkimi zmianami zachodzącymi w polszczyźnie. Jak widzisz, nic nie jest w języku jednoznaczne. I to właśnie jest w nim najpiękniejsze!
Najtrudniejszy język na świecie?
A skoro już wiesz trochę o sobie, to czas na przyjrzenie się samej polszczyźnie. Zacznijmy od odpowiedzi na pytanie spędzające sen z powiek nie tylko obcokrajowcom: czy język polski naprawdę jest tak skomplikowany?
Swego czasu internet obiegła ilustracja pokazująca, że polski jest najtrudniejszym do przyswojenia językiem na świecie. Zaraz za polskim znajdują się fiński, estoński i węgierski. I tak przechodząc przez kolejne piętra tej obrazkowej piramidy, dowiadujemy się, że najłatwiejszymi językami są angielski, włoski i hiszpański. Ile w tym prawdy? Właściwie niewiele... a w zasadzie nie ma jej wcale.
Zacznijmy od tego, że nie wiemy, ile tak naprawdę jest języków na świecie. Ale nawet jeśli porównamy polszczyznę ze wszystkimi znanymi nam językami, to tezę o tym, że jest ona najtrudniejsza, wciąż możemy włożyć między bajki. I to nie dlatego, że najtrudniejsza nie jest, ale dlatego, że właściwie nie wiadomo, na jakiej podstawie to ocenić. To trochę tak, jakby postawić obok siebie świnię i krowę i zapytać, która jest obiektywnie lepsza.
Skąd zatem przypuszczenie, że język polski jest tak trudny? Osoba, która opracowała wspomniany ranking, argumentuje, że w języku polskim mamy siedem przypadków. Czy to dużo? I znów: to zależy. Jeśli weźmiemy pod uwagę węgierski czy fiński i potraktujemy (w dużym uproszczeniu) występujące w nich grupy przyrostków, czyli "końcówek" doklejanych do rzeczowników, jak przypadki, to będzie ich ponad 20 w każdym z tych języków.
Drugim argumentem miałaby być trudna wymowa. W polszczyźnie rzeczywiście występuje sporo spółgłosek szczelinowych (na przykład z, ż, s, sz, f) i zwarto-szczelinowych (na przykład cz lub dż), które mogą sprawiać kłopoty osobom z innych krajów. Ale już Ukraińcy czy Słowacy nie będą mieli z tymi spółgłoskami tak dużych problemów.
Dlatego przede wszystkim należałoby zadać pytanie: dla kogo dany język jest najtrudniejszy? Takie rankingi mają już więcej sensu. Na przykład Instytut Służby Zagranicznej Departamentu Stanu USA przygotował podział języków ze względu na trudności w ich przyswojeniu przez konkretną grupę uczących się: około czterdziestoletnich rodzimych użytkowników języka angielskiego, którzy byli zmotywowani do nauki3.
Zestawienie obejmowało cztery kategorie: pierwsza z nich to języki zbliżone do angielskiego, których opanowanie w stopniu zaawansowanym, na poziomie C1, zajmuje 23-24 tygodnie (czyli 575-600 godzin lekcyjnych); druga to kategoria języków pośrednich: ani trudnych, ani łatwych, których nauka zajmuje mniej więcej 36 tygodni (900 godzin lekcyjnych); trzecia - języki znacznie różniące się lingwistycznie i(lub) kulturowo od angielskiego, których nauka zajmuje średnio 44 tygodnie (1100 godzin lekcyjnych); oraz czwarta - języki o wyjątkowym stopniu trudności dla rodzimych użytkowników języka angielskiego, ze średnim czasem edukacji na poziomie 88 tygodni (2200 godzin lekcyjnych).
Język polski został zakwalifikowany do trzeciej grupy - obok innych języków słowiańskich oraz litewskiego, tureckiego, węgierskiego czy wietnamskiego. Co utrudnia, a co ułatwia Amerykanom naukę polskiego? Do cech zwiększających poziom trudności można zaliczyć: szeregi spółgłosek szczelinowych (na przykład z, ż, ź; s, sz, ś) i zwarto-szczelinowych (c, cz, ć; dz, dż, dź), niektóre zbitki spółgłoskowe, przypadki, aspekt (dokonany i niedokonany, na przykład iść - pójść) czy mnogość form liczebnika (na przykład dwa, dwóch, dwie, dwoje). Badanym osobom łatwiej jednak nauczyć się języka polskiego niż na przykład chińskiego - między innymi dlatego, że w polszczyźnie występują: alfabet łaciński, stały akcent czy regularny system czasów.
1 Zarówno pytania testowe, jak i charakterystykę poszczególnych postaw opracowałem na podstawie podręcznika profesora Andrzeja Markowskiego: Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa 2018.
2 Jeśli zastanawiasz się, dlaczego użyłem takiego zapisu, zajrzyj do rozdziału Po co nam komunikacja niewykluczająca?.
3 Foreign Service Institute U.S. Department of State, Foreign Language Training [online]: https://www.state.gov/foreign-service-institute/foreign-language-training (dostęp: 12 lipca 2023).
