Podstawowe zasady pisowni łącznej, rozdzielnej oraz pisowni z łącznikiem
Podstawowe zasady pisowni łącznej, rozdzielnej oraz pisowni z łącznikiem
PISOWNIA RZECZOWNIKÓW, PRZYMIOTNIKÓW I LICZEBNIKÓW ZŁOŻONYCH
PISOWNIA RZECZOWNIKÓW, PRZYMIOTNIKÓW I LICZEBNIKÓW ZŁOŻONYCH
RZECZOWNIKI ZŁOŻONE
razem
Zrosty, np.: maminsynek, przedsięwzięcie, psubrat, swawola, widzimisię (= zachcianka), Białystok, Krasnystaw, Wielkanoc.Złożenia, np.: czasopismo, krótkofalówka, płaskostopie, sokowirówka, studniówka.
osobno
Zestawienia dwóch wyrazów nierównorzędnych znaczeniowo, czyli takich, w których jeden wyraz jest określeniem drugiego:
- rzeczownik + rzeczownik, np.: artysta plastyk, lekarz kardiolog, ślusarz mechanik, samochód pułapka;
- rzeczownik + przymiotnik, np.: samochód osobowy, wieczór autorski;
- nazwy własne, w których drugi człon uściśla znaczenie pierwszego, np.: Maków Podhalański, Sokołów Podlaski, Zagórze Śląskie.
z łącznikiem
Zestawienia dwóch wyrazów równorzędnych znaczeniowo, czyli takich, pomiędzy którymi można postawić domyślnie spójnik i:
- zestawienia typu: balon-sonda, stół-ława, wyraz-klucz;
- dwuczłonowe nazwiska: Rydz-Śmigły, Skłodowska-Curie;
- wymieniane obok siebie nazwiska osób będących wspólnie autorami jakiegoś prawa, wynalazku, wzoru, np.: prawo Boyle'a-Mariotte'a, twierdzenie Bolzano-Weierstrassa, wzory Eulera-Fouriera;
- nazwy miejscowe oznaczające jednostki administracyjnie równorzędne, np.: Bielsko-Biała, Czechowice-Dziedzice.
Formy odmiany rzeczowników utworzonych od skrótowców, z łącznikiem stojącym na granicy podstawy słowotwórczej i przyrostka, np.: UJ-otu, PTJ-ocie, PTTK-owiec.
PRZYMIOTNIKI ZŁOŻONE
razem
Gdy są połączeniami członów nierównorzędnych znaczeniowo:
- podstawowe znaczenie zawarte jest w członie drugim, a człon pierwszy dookreśla je, np.: jasnopomarańczowy (= pomarańczowy o odcieniu jasnym), narodowokatolicki (= katolicki w obrządku narodowym);
- złożenia pochodzące od rzeczownika i określającego go przymiotnika, np.: krótkowłosy (od: krótkie włosy), małoobrazkowy (od: mały obrazek), własnoręczny (od: własna ręka);
- przymiotniki pochodzące od dwuwyrazowych nazw geograficznych, w których przymiotnik występuje przed rzeczownikiem, np.: babiogórski (od: Babia Góra), nowotarski (od: Nowy Targ);
- przymiotniki pochodzące od wyrażenia złożonego z przysłówka i czasownika, np.: dalekobieżny (od: daleko bieży), małomówny (od: mało mówi);
- przymiotniki utworzone od wyrażenia złożonego z liczebnika i rzeczownika: pięciopiętrowy (od: pięć pięter), czterozakresowy (od: cztery zakresy), dwunastoipółletni (od: dwanaście i pół roku).
UWAGA! W wyrazach złożonych, w których człon pierwszy pochodzi od liczebnika można łączyć zapis liczbowy z literowym, np. 8-metrowy. Nie zapisuje się w taki sposób form fleksyjnych liczebnika.
z łącznikiem
Gdy są połączeniami członów równorzędnych znaczeniowo, np.: biało-czerwony (bo: i biały, i czerwony), kosmetyczno-fryzjerski (bo: i kosmetyczny, i fryzjerski), północno-wschodni (bo: wyznaczony między północnym i wschodnim). W tym:
- przymiotniki złożone, które wchodzą w skład nazwy własnej, np.: Akademia Górniczo-Hutnicza, Kanał Ostródzko-Elbląski, Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska;
- przymiotniki, które stanowią terminy anatomiczne, np.: krzyżo-lędźwiowy (bo: dotyczący i krzyża, i lędźwi), noso-gardzielowy (bo: dotyczący i nosa, i gardzieli), moczowo-płciowy (bo: układ i moczowy, i płciowy).
WYJĄTEK: głuchoniemy.
Przymiotniki złożone z trzech lub więcej członów bez względu na nierównorzędność członów, np.: staro-cerkiewno-słowiański (chociaż: starocerkiewny, cerkiewnosłowiański), polsko-angielsko-francuski (bo: zawierający elementy i polskie, i angielskie, i francuskie), południowo-wschodnio-polski (chociaż: dotyczący Polski południowo-wschodniej), środkowo-północno-europejski (chociaż: dotyczący środkowej i północnej Europy), rosyjsko-niemiecko-austriacki (bo: dotyczący i Rosji, i Niemiec, i Austrii).
Przymiotniki utworzone od skrótowców, z łącznikiem stojącym na granicy podstawy słowotwórczej i przyrostka, np.: PWN-owski, NOT-owski.
LICZEBNIKI ZŁOŻONE
razem
Gdy są to zrosty z cząstkami: -dziesiąt, -nasty, -naście, -sta, -set, np.: pięćdziesiąt, osiemnasty, dziewiętnaście, czterysta, osiemset.
osobno
Liczebniki powyżej dwudziestu, stu, tysiąca, miliona, np.: trzydzieści pięć, sto jedenaście, tysiąc dwieście trzydzieści sześć, milion pięćset.
z łącznikiem
Jeśli człon pierwszy liczebnika przyjmuje postać cyfrową, np.: 3-krotny, 40-letni.
INNE CZĘŚCI MOWY
z łącznikiem
Pary wyrazów podobnie brzmiących, rymujących się (paralelnych dźwiękowo), np.: bim-bam, człapu-człapu, dylu-dylu, figle-migle, fiksum-dyrdum, gadu-gadu, klituś-bajduś, kogel-mogel.
Pary wyrazów mające charakter tautologii, np.: aby-aby, ani-ani, cicho-sza, tuż-tuż.
PISOWNIA POŁĄCZEŃ Z LICZEBNIKIEM pół
PISOWNIA POŁĄCZEŃ Z LICZEBNIKIEM pół
razem
Jeśli pół jest pierwszą częścią wyrazu złożonego, bez względu na część mowy z jaką się łączy:
- z rzeczownikiem, np.: półbochenek, półokrąg, półpiętro; także półbokiem, półgłosem, półszeptem (są to przysłówki powstałe ze złożenia pół + rzeczownik);
- z przymiotnikiem, np.: półcielesny, półdrewniany, półdziecinny, półgłuchy, półklasyczny, półsurowy;
- z przysłówkiem, np.: półdrwiąco, półkrótko, półnago, półsennie, półserio;
- z czasownikiem i formami czasownikowymi, np.: półleżeć, półklęczeć, półstać, półszeptać, półstojąc, półleżący, półklęczał, półszepcząc, półzamknięty;
- z liczebnikiem, np.: półszósta (czyli pięć i pół), półtrzecia (czyli dwa i pół), półtysięczny.
Z przyimkiem w, gdy wpół oznacza:
- 'w pasie', np. objąć kogoś wpół;
- 'dzielenie na dwie części', np. przekroić wpół;
- 'moment w połowie między dwiema pełnymi godzinami', np. spotkać się o wpół do ósmej;
- 'niezupełnie, częściowo', np. na wpół drwiąco.
UWAGA! Wpół może być składnikiem wyrazów złożonych, np.: wpółleżeć, wpółobłąkany, wpółprzymknięty, wpółsiedzieć, wpółsurowy.
osobno
W swej podstawowej funkcji, czyli gdy oznacza jedną z dwóch równych części czegoś. Wyraz, który następuje po liczebniku pół, przybiera formę dopełniacza, np.: pół jabłka, pół łąki, pół roku, pół szklanki, pół tego, pół tamtego. Również gdy tych dwu części nie traktujemy dosłownie jako równych, np.: pół biedy, pół zdrowia.
Jeśli obok siebie występują dwa połączenia z liczebnikiem pół, które określają jedno zjawisko, jeden stan lub jeden proces, np.: pół pustynia, pół step (czyli nie dwa różne miejsca: półpustynia i półstep, lecz jeden teren, który ma cechy i pustyni, i stepu), pół siedzieć, pół leżeć (czyli nie dwie różne czynności: siedzenie i leżenie, lecz jedna, która jest w połowie siedzeniem, a w połowie leżeniem).
Z przyimkami do, na, o, od, po, przez, przy, za, np.: do pół godziny, na pół roku, o pół do drugiej, od pół roku, po pół minuty, przez pół wieku, przy pół czarnej, za pół ceny.
Z przyimkiem w, gdy w pół oznacza 'w połowie, w połowę', np.: urwać w pół słowa, zniszczyć w pół godziny.
z łącznikiem
W połączeniu z nazwą własną, np.: pół-Francuz, pół-Niemiec, pół-Amerykanin, pół-Polak, pół-Marsjanin (ale: pół Polak, pół Rosjanin w przypadku opisywania jednej osoby, która jest w połowie Polakiem, a w połowie Rosjaninem).
PISOWNIA POŁĄCZEŃ Z LICZEBNIKIEM ćwierć
PISOWNIA POŁĄCZEŃ Z LICZEBNIKIEM ćwierć
razem
Jeśli jest częścią wyrazu złożonego, np.: ćwierćfinalista, ćwierćlitrowy, ćwierćton, ćwierćwiecze.
osobno
Jeśli oznacza jedną czwartą jakiejś całości, a następny wyraz jest w dopełniaczu, np.: ćwierć bochenka, ćwierć butelki, ćwierć kilometra.
z łącznikiem
W połączeniu z nazwą własną, np.: ćwierć-Anglik, ćwierć-Ślązak.
PISOWNIA POŁĄCZEŃ PRZYSŁÓWKA Z IMIESŁOWEM ODMIENNYM LUB PRZYMIOTNIKIEM - konstrukcje typu mocno spóźniony, wysoko ceniony, średnio inteligentny
PISOWNIA POŁĄCZEŃ PRZYSŁÓWKA Z IMIESŁOWEM ODMIENNYM LUB PRZYMIOTNIKIEM - konstrukcje typu mocno spóźniony, wysoko ceniony, średnio inteligentny
osobno
Zasadniczo pisownia takich połączeń jest rozdzielna, np.: cicho mówiący, ciemno zabarwiony, długo oczekiwany, dziko rosnący, głęboko zaangażowany, nowo utworzony, świeżo upieczony, wolno rosnący, wysoko notowany.
razem
Niektóre połączenia, które scaliły się znaczeniowo - są określeniem stałej cechy, np.: płyta długogrająca, stal szybkotnąca, szybkowiążący cement, woda wysokozmineralizowana.
Są to połączenia przysłówka i przymiotnika (lub imiesłowu przymiotnikowego), które należy uznać za terminy specjalistyczne.
PISOWNIA PRZYIMKÓW
PISOWNIA PRZYIMKÓW
razem
Przyimki złożone z samych przyimków, np.: ponad, popod, spoza, zza. Należy jednak odróżnić przyimek złożony, który piszemy łącznie, od dwóch osobnych przyimków, które piszemy rozłącznie, np. Sponad drzew unosiły się kłęby dymu, ale: Z ponad (= z więcej niż) stu dwudziestu uczniów większość wybierała się na studia wyższe.
Połączenia przyimka z formą zaimkową -ń, w dopełniaczu i bierniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego, np.: dlań (= dla niego), doń (= do niego), nadeń (= nad niego), odeń (= od niego), oń (= o niego), weń (= w niego), zań (= za niego).
Dawne połączenia, których złożoność nie jest dziś wyraźnie odczuwana, np.: dlaboga, dlaczego, dlatego, donikąd, nadaremnie, nadto, nadzwyczaj, naonczas, podówczas, pojutrze, wzwyż, zadość, zaiste, zaledwie, zrazu, zresztą.
osobno
Wyrażenia przyimkowe, czyli połączenia przyimków z rzeczownikami, przymiotnikami, zaimkami, przysłówkami, liczebnikami, np.:
bez(e) bez ciebie, beze mnie, bez kozery, bez mała;
dla dla nas, dla początkujących, dla żartu;
do do cna, do góry, do niczego, do pana, do syta;
mimo mimo to, mimo żalu;
na na całego, na lewo, na ostatku, na styk, na umór;
nad(e) nade mną, nad oknem, nad tobą;
o o książce, o nas, o tym;
od(e) od biedy, od ciebie, ode mnie, od rzeczy, ode złego;
po po angielsku, po czwarte, po mistrzowsku;
pod(e) pode mnie, pod górę, pod wiatr;
poza poza domem, poza mną, poza nawiasem;
przed(e) przede wszystkim, przed laty, przed tobą;
przez(e) przeze mnie, przez las, przez to;
przy przy kawie, przy pomocy, przy tym;
spod(e) spode łba, spod prawa, spod spodu, spod ziemi;
sprzed(e) sprzede mnie, sprzed lat, sprzed nosa;
u u ciotki, u dołu, u nas, u podnóża;
w(e) w bród, w dół, we wnętrzu, we Wrocławiu, we wtorek, w głąb, w poprzek;
z z czasem, z nagła, z ukosa, z widzenia;
za za bezcen, za cienki, za często, za darmo, za wysoko;
ze ze mną, ze strony, ze szczętem, ze wszystkim;
znad znad chmur, znad morza.
Przyimki do, na, o, od, po, przez, przy, za z liczebnikiem pół, np.: do pół godziny, na pół roku, o pół do drugiej, od pół roku, po pół minuty, przez pół wieku, przy pół czarnej, za pół ceny.
Przyimek w z liczebnikiem pół, gdy w pół oznacza 'w połowie', np.: urwać w pół słowa, zniszczyć w pół godziny.
UWAGA! Niekiedy występują różnice w pisowni połączeń w zależności od znaczenia, np.: w czas (= w porę, na czas), ale: wczas (= bardzo wcześnie); w przód (= do przodu), ale: wprzód (= najpierw); w koło (= w kółko), ale: wkoło (= wokół).
PISOWNIA ZŁOŻONYCH WYRAŻEŃ PRZYIMKOWYCH ORAZ WYRAŻEŃ ZAIMKOWYCH
PISOWNIA ZŁOŻONYCH WYRAŻEŃ PRZYIMKOWYCH ORAZ WYRAŻEŃ ZAIMKOWYCH
osobno
Wyrażenia złożone z rzeczownika i wyrażenia przyimkowego zawierającego ten sam rzeczownik, np.: dzień po dniu, krok po kroku, ramię w ramię, ziarnko do ziarnka.
Wyrażenia złożone z dwóch wyrażeń przyimkowych zawierających ten sam rzeczownik, np.: od deski do deski, od końca do końca, z miejsca na miejsce, z miesiąca na miesiąc.
UWAGA! W tego typu wyrażeniach zamiast rzeczownika mogą występować inne części mowy (liczebnik, zaimek), np.: pół na pół, sam na sam, od tego do tamtego.
WYJĄTEK: Rozłącznie piszemy wyrażenie w tę i we w tę, ale dopuszczalna jest też pisownia wte i wewte.
Wyrażenia złożone z dwóch zaimków, np.: jaki taki, kiedy indziej, tak samo, taki sam, tacy sami, takie same, tyle samo.
WYJĄTKI: toteż (= więc), tamten, tamtędy.
Wyrażenia złożone z zaimka i innej części mowy, np.: co krok, co najmniej, co dziwniejsze, co rychlej, tym lepiej, tym ładniej, tym starszy, tym mądrzejszy, jak najdalej, jak najciekawiej, jak najładniejszy, jak najgorszy, komu bądź, jaki bądź, gdzie bądź, kimkolwiek bądź, jak tylko.
PISOWNIA PRZECZENIA nie
PISOWNIA PRZECZENIA nie
razem
Z rzeczownikami, np.: niechrześcijanin, nieczytanie, niedostatek, niedyskrecja, niegospodarność, niehumanista, niemoc, niepokój, niesubordynacja, nieśmiałość, niewykonanie, nieżyczliwość.
Z przymiotnikami w stopniu równym, np.: niedrogi, niekompetentny, nieładny, niemożliwy, nieodmienny, niesłodki, niespodziewany, nietykalny, nieubłagany.
Z przysłówkami w stopniu równym, które pochodzą od przymiotników, np.: niecałkowicie, niedługo, niedobrze, niejasno, nieśmiało.
Z imiesłowami przymiotnikowymi zarówno czynnymi (-ący), np.: niepalący, niepijący, niewierzący, nieżyjący, jak i biernymi (-ny, -ty), np.: niedobity, niedotarty, nienażarty, nieopanowany, niepohamowany, niespełniony, nieuczesany, nieudany.
osobno
Z czasownikami:
- z osobowymi formami czasownika oraz z bezokolicznikiem, np.: nie dam, nie rozwiązać, nie udawać, nie uporałem się, nie widziałyśmy, nie zrobilibyśmy;
- z bezosobowymi formami czasownika zakończonymi na -no, -to, np.: nie dano, nie otwarto, nie przeprowadzono, nie utrzymano, nie uzgodniono, nie zapłacono;
- z wyrazami, które mają znaczenie czasowników, np.: nie brak, nie można, nie trzeba, nie warto, nie wiadomo, nie wolno;
- z wyrazami występującymi w roli orzeczenia, np.: nie sposób, nie szkoda, nie żal;
WYJĄTEK: niepodobna, np.: Niepodobna, żeby on to zrobił.
- z imiesłowami przysłówkowymi, np.: nie krzycząc, nie mogąc, nie robiąc, nie tracąc.
Z przysłówkami:
- w stopniu wyższym i najwyższym, np.: nie bardziej, nie najbardziej, nie ciszej, nie najciszej, nie gorzej, nie najgorzej;
- w stopniu równym, ale tylko tymi, które nie pochodzą od przymiotników, np.: nie tylko, nie wczoraj, nie zawsze.
Z przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym, np.: nie ładniejszy, nie najładniejszy, nie niższy, nie najniższy, nie większy, nie największy.
Z liczebnikami, np.: nie pół, nie jeden (lecz wielu), nie półtora, nie siedmioro, nie drugi.
WYJĄTKI: niejeden (= wielu), niewiele (= mało).
Wyraźnie w funkcji przeciwstawienia z rzeczownikami, przymiotnikami, przysłówkami, np.: nie kolega, lecz najprawdziwszy przyjaciel; nie mądry, lecz genialny; nie źle, lecz tragicznie.
z łącznikiem
Z rzeczownikami będącymi nazwami własnymi, np.: nie-Polak, nie-Japonka, nie-Europejczyk.
UWAGA! Czasowniki, które nie występują bez przeczenia, np.: niedomagać, niedowidzieć, nienawidzić, niepokoić, niewolić (nie ma czasowników domagać, dowidzieć, nawidzić, pokoić, wolić), piszemy z nie łącznie.
UWAGA! Nie dostawać piszemy rozdzielnie bez względu na znaczenie.
PISOWNIA INNYCH CZĄSTEK NIEMAJĄCYCH SAMODZIELNEGO ZNACZENIA (PARTYKUŁ)
PISOWNIA INNYCH CZĄSTEK NIEMAJĄCYCH SAMODZIELNEGO ZNACZENIA (PARTYKUŁ)
razem
Partykuły -że, -ż, -li, np.: chodźże, jedźże, tamże, czymże, pokądże, zjedzmyż, tegoż, gdzież, możeszli (= czy możesz), znaszli (= czy znasz), rychłoli (= czy rychło).
osobno
Wyrażenie li tylko, np.: Przyszedłem tu li tylko (= jedynie) z ciekawości.
Że, które jest częścią spójnika, np.: jako że, prawie że, dlatego że, pomimo że, tak że (ale: także w znaczeniu 'też, również').
Pozostałe partykuły:
bądź Zrobi to kto bądź.
bodaj Bodaj to licho wzięło!
byle Idę z byle kim.
chyba Chyba go już nie chcą.
ci Masz ci los.
co Wybierał co lepsze fragmenty.
lada Będą tu lada moment.
niech Niech ja go dopadnę!
niechaj Niechaj tak będzie!
no Podaj no!
oby Oby nam się poszczęściło!
tak Tak, bardzo chcę.
tam Ja tam nic nie wiem.
też Też pomysł!
to Któż to do nas zawitał?
tu Co tu począć?
PISOWNIA CZĄSTEK -by, -bym, -byś, -byśmy, -byście
PISOWNIA CZĄSTEK -by, -bym, -byś, -byśmy, -byście
razem
Z osobowymi formami czasownika, np.: byłby, miałbym, wziąłbyś, zrobilibyśmy, upiekłybyście.
Także z występującymi w funkcji bezosobowej konstrukcjami w 3 os. w r. nijakim, np.: należałoby, robiłoby się, wypadałoby.
Z partykułami:
ani Anibyście drgnęli.
bodaj Bodajby to zrozumiał.
chyba Chybabyś nas nie wydał?
czy Czybyś mi nie pomógł?
czyż Czyżbyś tego nie rozumiał?
gdzież Gdzieżbyś ty o tym pamiętał?
niech Niechby on już skończył!
niechaj Niechajbym go już na oczy nie zobaczył!
nuż Nużbyśmy jeszcze zmokli!
Ze spójnikami:
aczkolwiek Pójdę z nimi, aczkolwiekbym wolał zostać.
albo Wykąpałbyś się, albobyś chociaż twarz umył!
albowiem Nie mówiłam o tym, albowiembyś i tak nie uwierzył.
ale Może cię nie przyjmą, alebyś przynajmniej spróbował.
ani Gdybyś mi zaufał, to anibyś nie płakał, anibyś nie chorował.
aż Przekonywaliby cię tak długo, ażbyś się zgodził.
bo Pomogli nam, bobyśmy sami nie dali rady.
byle Zdacie egzamin, bylebyście się skoncentrowali.
chociaż Pojadę tam, chociażbyście się temu wszyscy sprzeciwiali.
choć Nie wygrasz z nim, choćbyś nawet bardzo chciał.
czyli Zdobyłbym dwa punkty, czylibym wyprzedził obydwóch.
gdy Gdybyś wcześniej zaczął, skończyłbyś przed czasem.
gdyż Nie ujawniał się, gdyżby mógł zostać schwytany.
jak (= jeśli) Odwiedźcie mnie, jakbyście jechali przez Gdańsk.
jakkolwiek Nie otwieraj drzwi, jakkolwiekby ktoś pukał.
jako Słyszałem, jakobyście mieli zamiar wyjechać.
jednak Jednakbym nie poszedł na mecz.
jednakże Jednakżebyście nie zdołali uciec przed policją.
jeśli Jeśliby dobrze poszukał, znalazłby.
jeżeli Jeżelibyśmy wcześniej wyszli, zdążylibyśmy na pociąg.
lecz Była ładna, leczbym powiedział, trochę za wysoka.
nim Nimbyś się zorientował, byłoby po wszystkim.
niż Zawdzięczasz mu więcej, niżbyś myślał.
ponieważ Wychodzimy, ponieważbyśmy spóźnili się na autobus.
skoro Skorobyś się dowiedział, powiedziałbyś nam o tym?
tedy Gdybym się postarał, tedybym zdobył dużo więcej nagród.
to (=więc) Gdybym go lepiej znał, tobym mu zaproponował współpracę.
więc Kupiłbyś wtedy tę książkę, więcbyś nie musiał teraz jej wypożyczać z biblioteki.
zanim Zanimbyśmy doszli, minęłaby północ.
zaś Kobiety pozostałyby w salonie, wy zaśbyście przeszli do skarbca.
zatem (=więc) To nie było dobre, zatembym nie chciał do tego wracać.
Z wyrazami porównawczymi:
jak Zachowywał się tak, jakby się nic nie stało.
jako Grał na skrzypcach jakoby wirtuoz.
osobno
Z bezokolicznikami, np.: mieć by, zjeść by.
Z formami nieosobowymi czasownika zakończonymi na -no, -to, np.: posłano by, wzięto by, zaczęto by.
Z wyrazami pełniącymi funkcję czasownika, np.: można by, warto by, powinien by.
Po zaimkach:
- osobowych, np. On by cię wyśmiał.
- pytajnych i względnych, np.:
dlaczego Dlaczego byś miał zapomnieć?
dokąd Dokąd by wyjechał?
dopóki Dopóki bym miał czas, pracowałbym.
gdzie Gdzie byśmy jedli?
jak (= w jaki sposób) Pomyślę, jak by można to poprawić.
kiedy Kiedy byś mógł to oddać?
którędy Którędy by można było najłatwiej dojść.
odkąd Odkąd byśmy zaczynali?
skąd Skąd bym miał o tym wiedzieć?
- wskazujących, które odpowiadają zaimkom pytajnym i względnym, np.:
dlatego Masz gorączkę, dlatego by było dobrze pójść do lekarza.
dopóty Dopóty bym pisał, dopóki nie skończyłbym.
dotąd Dotąd byś musiał dojechać.
stamtąd Stamtąd byś mógł się dowiedzieć.
stąd Stąd byśmy wyruszyli.
tak (= w taki sposób) Jak byś to zrobił, tak byś miał.
tam Tam byśmy zanocowali.
tamtędy Tamtędy byście przeszli.
wtedy Jeślibym zdał, wtedy bym był zadowolony.
- nieokreślonych, np.:
coś Coś bym poczytał.
ktoś Ktoś by mógł usłyszeć.
Po rzeczownikach, np.: Koń by się uśmiał.
Po przymiotnikach, np.: Dobrym byś był ojcem.
Po przysłówkach, np.: Przyjemnie byśmy spędzili weekend.
Po imiesłowach przymiotnikowych, np.: Dla przybywających by trzeba mieć więcej czasu. Tekst napisany by był lepiej, gdybyś pisał uważniej.
Po liczebnikach, np.: Ośmiu by musiało to podnieść. Pięcioro bym mogła przyjąć.
UWAGA! Spójniki aby, ażeby, iżby, żeby wyrażające cel zawsze piszemy z by łącznie. Podobnie oby wyrażające życzenie oraz niby używane w konstrukcjach porównawczych.
UWAGA! Jeśli ten sam wyraz w jednym zdaniu pełni funkcję zaimka, a w innym jest spójnikiem lub partykułą, to w obu kontekstach różna też będzie jego pisownia, np.:
gdzieżby (= niemożliwe, by)
gdzież by (= w którym miejscu by)
jakbyście (= gdybyście)
jak byście (= w jaki sposób byście)
jakkolwiekbyśmy (= chociażbyśmy)
jakkolwiek byście (= w jakikolwiek sposób byście)
PISOWNIA WYRAZÓW Z PRZEDROSTKAMI I Z CZŁONAMI niby- ORAZ quasi-
PISOWNIA WYRAZÓW Z PRZEDROSTKAMI I Z CZŁONAMI niby- ORAZ quasi-
razem
Z wyrazami pospolitymi wszystkie przedrostki - rodzime i obce, np.:
a- ahistoryczny, alogiczny
anty- antyeuropejski, antynarkotyczny, antynaukowy
archi- archidiecezja
arcy- arcyciekawy, arcynudny
do- dogasnąć
eks- ekssenator, eksżona
ekstra- ekstraklasa, ekstranowoczesny
hiper- hiperpoprawny
infra- infrastruktura
kontr- kontrofensywa
mini- minikomputer, minisukienka
na- naoliwić
nad(e)- nadludzki, naderwać
o- omurować
ob- obgotować
od(e)- odespać
około- okołoporodowy
pan- paneuropejski
po- pokropić
pod(e)- podkopać, podeschnąć
ponad- ponadregionalny
post- postsolidarnościowy
poza- pozalekcyjny
pra- pradziadek
prze- przemiły
pseudo- pseudointeligent
roz(e)- rozgwieżdżony, rozeschnięty
super- supercena, superciężki, supermocarstwo, supernowoczesny
śród- śródgórski
u- ulepić
ultra- ultralekki
w(e)- wdmuchać, wewnątrz
wice- wicelider
wideo- wideofilm, wideoklatka
z- złączyć
za- zasmucić
Terminy przyrodnicze z członem niby-, np.: nibyjagoda, nibykłos, nibykwiat, nibyliść, nibynóżka; także termin astronomiczny nibygwiazda.
osobno
Niektóre przedrostki usamodzielniają się i zaczynają funkcjonować jako samodzielne wyrazy, np.:
anty Zawsze jesteś anty.
eks To jest mój eks.
ekstra Film jest ekstra. Tam było ekstra.
mini komputer mini, sukienka mini, autobus mini;
super cena super, zabawa super, wyglądać super;
wideo kaseta wideo, film wideo.
Połączenia przedrostków z nazwami własnymi, np.: arcy-Szkot, post-Jugosławia, pseudo-Szekspir, super-Rzymianin, ultra-Anglik.
Połączenia wyrazów pospolitych i nazw własnych z członami quasi- oraz niby-, np.: quasi-Holender, quasi-naukowiec, quasi-nowoczesny, quasi-port, niby-arystokrata, niby-Francuz, niby-konkretny, niby-milioner.
PISOWNIA CZĄSTEK -ąd (...)
PISOWNIA CZĄSTEK -ąd, -ędy, -dziesiąt, -dziesty, -dzieści, -inąd, -kolwiek, -kroć, -krotnie, -krotny, -mość, -nasty, -naście, -set
razem
-ąd
odtąd, z bylekąd
-ędy
którędy, wszędy
-dziesiąt
kilkadziesiąt, siedemdziesiąt
-dziesty
czterdziesty, trzydziesty
-inąd
skądinąd, znikądinąd
-kolwiek
czemukolwiek, jakikolwiek, komukolwiek, ktokolwiek
-kroć
dwakroć, trzykroć, tylekroć
-krotny
dwukrotny, stokrotny, tylokrotny
-krotnie
trzykrotnie, tylokrotnie, wielokrotnie
-mość
jegomość, jejmość, waszmość
-nasty
piętnasty, siedemnasty, trzynasty
-naście
czternaście, jedenaście, kilkanaście
-set
sześćset, wieleset
Słownik
Słownik
A
A
a- (= zaprzeczenie, brak jakiejś cechy; człon pisany łącznie), np.: amoralny, anormalny
ab ovo (= od samego początku)
abrakadabra
Abu Zabi (przym.: abuzabijski)
aby
a by (np.: Czytała dużo, a by dobrze pamiętać, notowała skrzętnie.)
aby-aby (= nieco, trochę)
aby tylko
aby zbyć
a cappella (= bez akompaniamentu)
aco
aconto (= na rachunek, na poczet)
acydo- (= związany z kwasem, kwasowością; człon pisany łącznie), np.: acydofilny, acydofit, acydofob
ad acta (= do akt, uznać za załatwione)
Addis Abeba
ad hoc (= od razu, bez przygotowania)
administracyjnopaństwowy (bo: odnoszący się do administracji państwa)
administracyjno-państwowy (bo: i administracyjny, i państwowy)
administracyjnoprawny (bo: dotyczący prawa administracyjnego)
administracyjno-prawny (bo: i administracyjny, i prawny)
administracyjno-wykonawczy (bo: i administracyjny, i wykonawczy)
adopcyjno-opiekuńczy (bo: i adopcyjny, i opiekuńczy)
ad perpetuam rei memoriam (= na wieczną rzeczy pamiątkę)
ad rem (= do rzeczy, do tematu)
ad vocem (= odnosząc się bezpośrednio do czyjejś wypowiedzi)
aero- (= związany z powietrzem, lataniem, lotnictwem; człon pisany łącznie), np.: aerodrom, aerodynamiczny, aerofobia, aerofotografia, aeroklub, aeronautyka, aeroplan
afro- (= związany z Afryką; człon pisany łącznie), np.: afroamerykański, afroazjatycki, afrochrześcijański
Agnus Dei
agro- (= rolny, związany z uprawą roli, rolnictwem; człon pisany łącznie), np.: agrobiologia, agrobiznes, agrochemia, agrokultura
a idźże
Airbus (= marka samolotów i firma)
airbus (= samolot marki Airbus)
air mail (= poczta lotnicza)
a jak
a jakże
a jakżeby
a jednak
a już
aj-waj
aktyno- (= związany z promieniem, promieniowaniem, promieniotwórczością; człon pisany łącznie), np.: aktynograf, aktynolit, aktynometr, aktynoterapia
akupresura
akupunktura
akustoelektronika
akustooptyka
akwa- (= związany z wodą; człon pisany łącznie), np.: akwakultura, akwametria, akwanauta
a la (= w rodzaju, na sposób, jak)
a la carte (= z jadłospisu)
alboby (np. coś powiedział)
alboli
albo to
albowiemby (np. to zrobił)
alboż
albożby
alboż to
aleby (np. to się nie stało)
ale, by (np.: Ale, by tak grać, trzeba dużo ćwiczyć.)
alem
aleś
ależby (np. się zmartwił)
ależ to
alfa i omega
Ali Baba
all right (= wszystko w porządku)
Alma Mater
alo- (= inny; człon pisany łącznie), np.: alofon, alogamia, alometria, alomorf
alokacja
alter ego (= drugie ja)
alterocentryczny
altowiolinista a. altowiolista
altsaksofonista
aluminografia
Ałma Ata (przym.: ałmaacki a. ałmacki)
amarantowo-biały (bo: i amarantowy, i biały)
a mianowicie
aminocukier
aminofenazon
aminofenol
aminokwas
amiotrofia
a-moll
amperogodzina
amperometr
amperomierz
amperosekunda
amperowoltomierz
Amu-daria
amylograf
amylopektyna
amyloplast
analogowo-cyfrowy (bo: i analogowy, i cyfrowy)
anarchoindywidualizm
anarchokolektywizm
anarchokomunizm
anarchosyndykalizm
anatomopatolog
andro- (= związany z męskością; człon pisany łącznie), np.: androfobia, androgen, android, andrologia
angielskojęzyczny
angio- (= dotyczący naczyń krwionośnych, układu krwionośnego, człon pisany łącznie), np.: angiochirurgia, angiografia, angiologia
angloamerykański (= odnoszący się do ludności anglojęzycznej w USA)
anglo-amerykański (bo: i angielski, i amerykański)
angloarab
anglofil
anglofilstwo
anglofob
anglofobia
anglojęzyczny
anglokatolik
anglomania
Anglosas (przym.: anglosaski)
ani-ani
ani be, ani me (= nic)
ani brat, ani swat (= ktoś obcy, obojętny)
aniby (np. o tym pomyślał)
ani chybi
ani dudu
ani krzty
ani krztyny
ani mru-mru
ani na chwilę
ani na jotę
anioł stróż
ani pary z gęby
ani razu
ani razu by
ani rusz
ani śladu
ani widu, ani słychu
ani ziębi, ani grzeje
aniżeli
aniżeliby
Anno Domini
ano
antedatować
antropo- (= związany z człowiekiem, dotyczący człowieka; człon pisany łącznie), np.: antropogeneza, antropografia, antropologia, antropomorficzny, antroponimia
anty (= samodzielny wyraz, np.: Zawsze jesteś anty.)
anty- (= skierowany przeciwko czemuś, mający przeciwne cechy; człon pisany łącznie), np.: antyaborcyjny, antyalergiczny, antyalkoholowy, antydopingowy, antydumpingowy, antykoncepcja, antykorozyjny, antykryzysowy, antynarkotykowy, antyseptyczny, antytalent, antywojenny, antywzór, antyzwiązkowy
Antyatlas (= nazwa gór)
anty-Europa
anty-Szekspir
a nuż
a nużby
a nuże
apiterapia
apitoksynoterapia
a priori (= uprzedzając fakty)
aprioryczny
a propos (= odnośnie do czegoś)
a przecież
a przecieżby
a psik
aqua vitae (= woda życia; żartobliwie o wódce)
arbiter elegantiarum (= wzór dobrego smaku, wytrawny znawca)
archeo- (= starodawny, pierwotny, początkowy; człon pisany łącznie), np.: archeografia, archeologia, archeometria, archeozoologia
archi- (= główny, naczelny; człon pisany łącznie), np.: archidiakon, archidiecezja, archikatedra, archikonfraternia
arcy- (= oznaczający wysoki stopień nasilenia właściwości; człon pisany łącznie z przymiotnikami, przysłówkami i rzeczownikami), np.: arcybiskup, arcybogaty, arcyciekawy, arcydelikatny, arcydzieło, arcyksiążę, arcyłotr, arcymiły, arcytrudny
arcy-Niemiec
arcy-Polak
a rebours (= na opak, na odwrót)
Argonauta (= postać mitologiczna)
argonauta (= śmiały żeglarz)
aromaterapia a. aromatoterapia
ars amandi (= sztuka kochania)
arteriografia
arterioskleroza
artro- (= mający związek znaczeniowy ze stawem; człon pisany łącznie), np.: artrologia, artropatia, artroskopia
artysta amator
artysta malarz
artysta muzyk
artysta plastyk
artystyczno-literacki (bo: i artystyczny, i literacki)
artystyczno-psychologiczny (bo: i artystyczny, i psychologiczny)
arytmo- (= związany z liczbą, liczeniem; człon pisany łącznie), np.: arytmograf, arytmomania, arytmometr
asfaltobeton
asfaltoguma
a sio
astro- (= związany z ciałem niebieskim, z gwiazdami; człon pisany łącznie), np.: astroarcheologia, astrobiologia, astrofizyka, astrologia, astrometeorologia, astronauta
a tergo (= uporządkowany według odwróconego porządku alfabetycznego)
a to
a to ci dopiero
a to ci heca
au courant (= być na bieżąco w jakiejś dziedzinie)
audio- (= związany ze słuchem, słyszeniem, dźwiękiem; człon pisany łącznie), np.: audiologia, audiotele, audiowizualny
audio-wideo (sprzęt)
au gratin (= o potrawach: zapiekane)
au naturel (= o potrawach: bez przypraw)
austriacko-węgierski (bo: i austriacki, i węgierski)
austro-węgierski (od: Austro-Węgry)
Austro-Węgry (bo: i Austria, i Węgry)
auto- I (= skierowany ku sobie, odnoszony do siebie; człon pisany łącznie), np.: autoagresja, autoanaliza, autobiografia, autocenzura, autoironia, autopoprawka, autoportret, autorefleksja, autoreklama, autosugestia, autoszczepionka, autotematyczny
auto- II (= mający związek z samochodem; człon pisany łącznie), np.: autoalarm, autocasco, autochłodnia, autocysterna, autokemping, autokomis, autonaprawa
autodafe
autsajder
a vista (= forma płatności) a. awista
azali
azaliby
azaliż
azaliżby
a zatem
azbestocement
ażby
aż do
aż dziw bierze
ażeby
aż hej (= bardzo)
aż miło
aż nadto
aż po (np. grób, sufit, kolana)
aż się kurzy
