Wstęp
Przypuszczam, że sięgasz po tę książkę nieprzypadkowo - przecież
publikacji poświęconych samorozwojowi jest wiele, a ciebie
zainteresowała właśnie ta. Jeśli rzeczywiście nie kierował tobą ślepy
los, to prawdopodobnie należysz do grupy osób o wysokiej
samoświadomości. Skąd we mnie to przekonanie? Trwała i głęboka zmiana
siebie wymaga przede wszystkim głębokiego wglądu oraz gotowości, aby
uczciwie skonfrontować się z tym, jak funkcjonujesz, w tym ze wszystkimi
swoimi ograniczeniami, wewnętrznymi sprzecznościami, konformizmem,
popełnionymi błędami i porażkami, które poniosłaś. Słowem - wszystkim
tym, co trudno w sobie zaakceptować. Zainteresowanie trwałą zmianą
pojawia się bowiem dopiero, gdy jesteśmy na tyle dojrzałe, by bez
szukania wygodnie brzmiących wymówek wziąć odpowiedzialność za siebie i swoje życie. Świadomego wyboru tej książki dokonają więc przede
wszystkim osoby, które mają już rozwinięty wgląd.
Co to właściwie oznacza dla ciebie? Prawdopodobnie przeczytałaś już
kilkanaście, a może nawet kilkadziesiąt książek, przesłuchałaś
dziesiątki podcastów, poznałaś różne koncepcje psychologiczne i część
swoich problemów przepracowałaś na kilka sposobów. Wiesz o sobie
naprawdę dużo. Zdecydowanie więcej niż kilka czy kilkanaście lat temu. A także zdecydowanie więcej niż przeciętna osoba. Niewątpliwie bardzo się
starasz, aby stawiać zdrowe granice, rozsądnie dobierać sobie
towarzystwo i mniej się zamartwiać, nie odkładać spraw na "wieczne
nigdy", ufać bardziej sobie i temu, co myślisz, niż temu, co ktoś powie.
Być może przez jakiś czas idzie ci naprawdę dobrze, jesteś zmotywowana,
pełna sił, ale potem przychodzi szara codzienność, a wraz z nią stare
problemy.
Jakże frustrująca potrafi być świadomość, że zdobyta wiedza nie
przekłada się na życie w takim stopniu, w jakim byś tego chciała, ani
tak trwale, jak byś sobie tego życzyła! Ile razy można dochodzić do tych
samych wniosków? Ile razy można uświadamiać sobie coś na nowo? Jak długo
można dostrzegać, że własne schematy są niszczące, a jednocześnie
działać według nich? Jeśli czegoś takiego doświadczasz, to nie myśl, że
coś jest z tobą nie tak, za mało się starasz, brakuje ci konsekwencji,
dyscypliny albo motywacji. Uspokajam - wszystko z tobą w porządku.
Wiesz, czemu ludzie wpadają w pułapkę powracania do starych schematów
funkcjonowania? Bynajmniej nie dlatego, że nie umiemy się zmieniać,
tylko dlatego, że próbujemy zarządzać zmianą, nie rozumiejąc do końca
procesów, które w nas zachodzą podczas jej trwania. Jeśli więc twoja
zmiana ma być trwała, to musisz przede wszystkim nauczyć się zarządzać
tym procesem i zyskać świadomość, co będzie próbowało sprowadzić cię z obranej drogi. Powinnaś się przygotować na to, co może robić twój umysł,
kiedy utracisz motywację, gdy pojawią się zmęczenie, stres lub kryzys.
Każdy z nas ulega ciągłej transformacji pod wpływem doświadczeń,
relacji, decyzji i ich konsekwencji, strat, sukcesów, porażek, prób i rozczarowań. U każdego z nas zawsze, choć w różnym stopniu, zmieniają
się reakcje, przyzwyczajenia, sposób patrzenia na siebie i innych, a także to, czego pragnie i czego się boi. Każda taka zmiana jest
prawdziwa. Nie każda jest jednak trwała i nie każda prowadzi nas w kierunku, w którym chcielibyśmy iść. Możemy pozwolić, by to jedynie
okoliczności nadawały kierunek naszym zmianom, albo możemy sami
świadomie ten kierunek wybierać. Nie mamy wpływu na wszystko, co nas
spotyka, mamy jednak wpływ na to, co z tym zrobimy i jak nas to będzie
zmieniać.
Zanim zagłębimy się w te kwestie, przeczytaj przypowieść, która bardzo
dobrze oddaje cel i sens tej książki.
- Mistrzu - zapytał uczeń - dlaczego w drodze do celu ciągle napotykam
przeszkody, które sprowadzają mnie na manowce i każą pochylać głowę
przed własnymi słabościami?
- To, co nazywasz przeszkodami - odpowiedział mistrz - jest w istocie
częścią twojego celu. Pomyśl o tym i weź to pod uwagę, gdy wybierasz
drogę. Wyobraź sobie, że strzelasz z łuku. Widzisz tarczę, ale wiatr
znosi twoje strzały. Czy walczysz z wiatrem? Nie. Ustalasz jego kierunek
i korygujesz ustawienie łuku, żeby wypuścić strzałę pod innym kątem.
Twój łuk jest ciężki i sztywny. Czy walczysz z łukiem? Nie. Ćwiczysz
swoje mięśnie i coraz mocniej naciągasz cięciwę.
- Ale przecież są ludzie, którzy mają lekki, giętki łuk, a gdy
strzelają, pogoda jest piękna i bezwietrzna - powiedział oburzony uczeń.
- Dlaczego tylko moje działania napotykają tyle przeszkód? Czy
wszechświat sprzysiągł się przeciwko mnie?
- Nigdy nie oglądaj się na innych. - Mistrz się uśmiechnął. - Każdy ma
swój łuk, swoją tarczę i swój własny czas, by wypuścić strzałę. Jedni
czynią swoim celem trafienie w środek tarczy, inni możliwość nauczenia
się łucznictwa. - Następnie mistrz pochylił się w stronę ucznia i dodał:
- Wyjawię ci jeszcze jedną tajemnicę, mój chłopcze. Wiatr nie wieje po
to, by zmienić kierunek twojej strzały. Twardy łuk nie został zrobiony
po to, byś zdał sobie sprawę ze swoich słabości. To wszystko dzieje się
niezależnie od ciebie i twoich zamiarów. Decyzję, by w takich warunkach
wcelować w środek tarczy, podejmujesz ty.
Autor nieznany
Czy uczeń powinien obrazić się na wiatr? Walczyć z łukiem? Uznać, że
skoro ktoś obok dostał na starcie lżejszy sprzęt, a do tego trafił na
bezwietrzną pogodę, to z nim samym musi być coś nie tak? Z pewnością
nie. Powinien nauczyć się uwzględniać warunki, w których strzela. W taki
właśnie sposób będziemy patrzeć na proces trwałej zmiany.
Wszyscy chcielibyśmy, żeby droga ku naszej zmianie była usłana różami.
Tymczasem, nawiązując do przypowieści, na wiatr nie mamy wpływu -
przydarza nam się cała masa losowych sytuacji. Nie mamy równego startu w życie, bo różnimy się zarówno środowiskiem, w jakim przyszło nam
dorastać, jak i genetycznymi predyspozycjami psychofizycznymi. Cięższy
łuk wymaga od strzelającego większej siły, więcej cierpliwości i czasu.
Jedna osoba może pozwolić sobie na dziesięć nieudanych prób, dla innej
każda pomyłka będzie bardzo kosztowna. Dlatego porównywanie rezultatów
bez uwzględnienia warunków, w jakich powstały, prowadzi do bardzo
niesprawiedliwych i krzywdzących wniosków na temat własnej siły,
zdolności czy wartości.
Absolutnie nie jest tak, że kiedy podejmujemy decyzję o świadomej
zmianie, to wszechświat grzecznie usuwa nam z drogi wszelkie przeszkody.
Wiatr nie wieje jednak po to, żeby zmienić kierunek naszej strzały.
Trudne rzeczy po prostu się zdarzają. To my decydujemy, jak wykorzystać
warunki, w których przyszło nam strzelać.
Czytając tę książkę, nauczysz się więc dobrze rozumieć proces zmiany i wszelkie psychologiczne mechanizmy, które się z nim wiążą. Nauczysz się
budować siłę tak, abyś mogła z jej pomocą posługiwać się takim łukiem,
jaki masz. Poznasz jego ciężar i właściwości. Sprawdzisz, w czym ten
sprzęt okazuje się pomocny, a co wymaga od ciebie większej pracy.
Przyjrzysz się kierunkowi wiatru i nauczysz się korygować tor lotu
strzały. No i najważniejsze - będziesz to robić nie po to, żeby zawsze
bezbłędnie trafiać w dziesiątkę, ale żeby wprawiać się w sztuce
łucznictwa.
Człowiek w zmianie
Zmiana nigdy nie dzieje się w próżni, choć uparcie próbujemy wierzyć, że
tak właśnie jest. Aby doprowadzić do trwałej transformacji, trzeba
uwzględnić indywidualny kontekst oraz opracować adekwatne do niego
sposoby działania. Każdy człowiek ma niepowtarzalny zestaw cech
temperamentalnych, jedyną w swoim rodzaju historię oraz ukształtowane w jej wyniku przekonania i sposoby radzenia sobie z przeciwnościami losu.
Każdy ma określone zasoby i ograniczenia. Wszystkie te elementy
odgrywają niebagatelną rolę w opisywanym tu procesie. Zanim więc
zaczniemy zastanawiać się nad tym, w jaki sposób dokonać zmiany, żeby
osiągnąć trwałe efekty, przyjrzyjmy się temu, kto tej zmiany dokonuje.
Wróćmy na chwilę do przykładu łucznika. Możesz wiedzieć, czego chcesz,
możesz godzinami wizualizować sobie cel i naprawdę bardzo, ale to bardzo
chcieć do niego trafić. Samo pragnienie jednak nie wystarczy. O efekcie
zadecyduje sposób, w jaki będziesz strzelać, a wcześniej - zrozumienie
całego procesu, czyli fizyki i biologii łucznictwa. Dlatego głęboka
zmiana nie może ograniczać się wyłącznie do aktu wypuszczania strzały,
czyli zachowania. Jeżeli tak do niej podejdziesz, wszelkie twoje
starania spalą na panewce. Skoro chcesz, aby zmiana stała się integralną
częścią twojego życia, musisz zejść głębiej.
Chciałabym, żebyś zwróciła uwagę na dwa szczególnie ważne obszary,
których trwała zmiana nie może pomijać: osobowość i tożsamość. Osobowość
to coś, z czym wchodzisz w proces transformacji. Tożsamość zaś można
opisać jako to, kim jesteś we własnej opowieści o sobie. Psychologowie
wydzielają w każdym z tych obszarów liczne podkategorie. Ich
przytoczenie zmieniłoby kolejne strony w wykład akademicki, a tego tutaj
nie chcemy (bardziej szczegółowe przedstawienie tych zagadnień
znajdziesz w części "Dla spragnionych wiedzy", znajdującej się na końcu
książki). W tym miejscu interesuje nas przede wszystkim, jak to, jaka
jesteś i za kogo siebie uważasz, wpływa na zmianę, którą próbujesz
wprowadzić.
Zacznijmy od osobowości. Najłatwiej będzie zrozumieć ją na konkretnych
przykładach, przyjrzyjmy się więc wymyślonym na potrzeby tej książki
postaciom, Małgorzacie i Annie. O tej pierwszej wszyscy wiedzą, że ma
krótki lont. Kiedy ktoś ją zdenerwuje - świeć Panie nad jego duszą.
Małgorzata nie bierze jeńców. Znajomi wolą się jej nie narażać. Mają
świadomość, że powrót do równowagi zajmuje jej sporo czasu. Po kłótni
potrafi przez wiele godzin chodzić wkurzona po biurze i mamrotać coś pod
nosem, najpewniej przeklinając tych, którzy weszli jej w drogę.
Anna również się złości, stresuje i boi - nie jest przecież cyborgiem -
ale reaguje zdecydowanie spokojniej i szybciej wraca do równowagi.
Konflikt? Najpierw weźmie trzy głębokie wdechy, zbierze myśli, a potem
ze stoickim spokojem spróbuje się dogadać. Trudne wyzwanie? Anna nie
traci czasu na bezsensowną panikę. Opracowuje plan działania, a potem z godną podziwu konsekwencją go realizuje. Nawet jeśli jej córka
trzydziesty raz w ciągu jednego dnia zapyta o to, gdzie załatwiają się
ryby, Anna z cierpliwością buddyjskiego mnicha wyjaśni jej ten fenomen,
tłumacząc przy tym, że o ile ryby mogą załatwiać się do jeziora, o tyle
człowiek powinien raczej korzystać z toalety. Mogłaby nauczać zen, gdyby
nie pewien kot, który podkradł jej tę robotę1.
Tak ogromne różnice między Małgorzatą a Anną wynikają między innymi z temperamentu, czyli biologicznie uwarunkowanej reaktywności układu
nerwowego. Temperament jest wrodzony i ma podłoże genetyczne. Dostajemy
go w pakiecie startowym. Nie wybierasz tego, jak działa twój układ
nerwowy, ale możesz nauczyć się lepiej go rozumieć i skuteczniej nim
zarządzać. W procesie zmiany jest to bardzo ważne. Osoba silnie
reaktywna potrzebuje innych narzędzi do pracy nad sobą niż ktoś, kogo
trudno wytrącić z równowagi. W przypadku Małgorzaty priorytetem będzie
solidny trening regulowania pobudzenia, bo bez tego nie ruszy dalej.
Anna, której układ nerwowy z natury reaguje spokojniej, nie musi wkładać
w ten obszar aż tyle pracy i może skupić się na zupełnie innych
aspektach zmiany.
Temperament nie wyczerpuje jednak całego zagadnienia, jakim jest
osobowość. Tę ostatnią możemy opisywać również poprzez względnie trwałe
wzorce przeżywania i działania. W tzw. modelu Wielkiej Piątki2
definiuje się je za pomocą pięciu wymiarów. Słowo "wymiar" ma tutaj
kluczowe znaczenie, ponieważ każda z tych cech występuje na kontinuum -
nie dzielimy się na tych, którzy daną cechę mają, oraz tych, którzy jej
nie mają, lecz różnimy się jej nasileniem. Owych pięć wymiarów to:
ekstrawersja, ugodowość, sumienność, neurotyczność i otwartość na
doświadczenie.
Wróćmy więc do Małgorzaty i Anny. Pierwsza z nich ma relatywnie wysoki
poziom neurotyczności. Silnie reaguje na stres, szybko zaczyna się
zamartwiać i długo pamięta wymierzoną pod jej adresem krytykę. Druga
znajduje się bliżej przeciwległego końca tego wymiaru. Również
doświadcza trudnych emocji, ale łatwiej się reguluje. Upada, ale szybko
wstaje, otrzepuje kurz i idzie dalej.
Małgorzata jest bardzo ekstrawertyczna. Uwielbia innych ludzi, inicjuje
spotkania, ma całą masę znajomych, potrafi opowiadać o czymś godzinami,
a po całonocnej imprezie ze znajomymi wraca do domu z większą ilością
energii, niż miała przed wyjściem. Anna jest zdecydowanie bardziej
introwertyczna. Lubi innych ludzi, ale woli mieć zaledwie kilka bliskich
relacji, a w klubie była dwa razy w życiu - pierwszy i ostatni. Po
weekendowym wyjeździe ze znajomymi potrzebuje pobyć sama. Baterie ładuje
w ciszy i spokoju.
Małgorzata ma wysoki poziom otwartości na doświadczenie. Eksperymentuje
z wyglądem, chętnie próbuje dziwacznych potraw, których nazw nie potrafi
wymówić. Jeśli w środku nocy najdzie ją ochota na wycieczkę nad morze,
to bez wahania kupi bilet na pociąg i pojedzie, aby z kubkiem ciepłej
matchy oglądać wschód słońca. Anna woli planować wszystko z wyprzedzeniem. Zanim zdecyduje się na jakiś krok, chce najpierw
wiedzieć, z czym dokładnie będzie miała do czynienia. Chętniej wraca do
znanych miejsc, trzy razy obejrzała Shreka, a wieczorami po raz
czwarty czyta Harry'ego Pottera. Wybiera klasyczne kroje ubrań i stonowane kolory.
W wymiarze ugodowości sytuacja wygląda odwrotnie. Anna szuka kompromisu,
bierze pod uwagę potrzeby innych i zwykle zależy jej na dobrej
atmosferze. Małgorzata jest zdecydowanie bardziej bezpośrednia. Prowadzi
twarde negocjacje i mówi to, co myśli, nie zważając na konsekwencje.
I w końcu sumienność. Anna lubi porządek i zawsze dotrzymuje danego
słowa. Jeśli coś sobie postanowi, z pewnością to zrobi. Małgorzata
działa spontanicznie. Potrafi rzucić się w nowe przedsięwzięcie z ogromnym entuzjazmem, ale z dużą trudnością przychodzi jej doprowadzanie
sprawy do końca.
Każdy z nas stanowi unikalną kombinację tych pięciu cech (ekstrawersja,
ugodowość, sumienność, neurotyczność i otwartość na doświadczenie)
występujących w różnym nasileniu. Jednocześnie żaden z wymiarów Wielkiej
Piątki nie jest z definicji "dobry" ani "zły". Przykładowo: duża
otwartość na doświadczenia sprzyja zmianie, bo zachęca do
eksperymentowania, może jednak sprawić, że zanim zdążysz ogarnąć jeden
obszar zmiany, rzucisz się w wir pięciu kolejnych, równie pilnych i ciekawych. Duża sumienność sprzyja konsekwencji, ale może również
prowadzić do upartych prób ratowania czegoś, co wypadałoby pochować.
Mała ugodowość generuje konflikty, ale ułatwia stawianie granic. Mała
neurotyczność sprzyja osiągnięciu stabilności emocjonalnej, ale może też
sprawiać, że będziemy mieć tendencję do niedoceniania ryzyka.
Dlaczego więc z praktycznego punktu widzenia warto jest znać siebie
również pod tym względem? Załóżmy, że zarówno Małgorzata, jak i Anna
stawiają sobie dokładnie ten sam cel: chcą nauczyć się lepiej stawiać
granice. Małgorzata bardzo szybko ekscytuje się nowymi pomysłami, ale
równie szybko potrafi je porzucić. Jej znaczna otwartość na
doświadczenie może więc sprawić, że po przeczytaniu książki przez trzy
dni będzie stawiała granice wszystkim, nawet własnemu psu, po czym
czwartego dnia zainteresuje się czymś zupełnie innym i nie utrwali nowej
umiejętności. Dwa tygodnie później uzna więc, że znów ma problem ze
stawianiem granic i pewnie coś jest z nią nie tak.
Małgorzata po prostu jest tak skonstruowana. Nie jest to jej wada, lecz
obszar, który warto uwzględnić w procesie zmiany. W jej przypadku
największym wyzwaniem nie będzie bowiem rozpoczęcie zmiany, ale
wytrwanie w niej wtedy, gdy przestanie być dla niej tak ekscytująca, jak
była na początku. Małgorzata nie powinna więc opierać swojego planu
wyłącznie na początkowym entuzjazmie. Potrzebuje prostego sposobu
podtrzymywania działania również w późniejszej, nudniejszej fazie
procesu - na przykład codziennego ćwiczenia jednego zachowania,
regularnego sprawdzania i zapisywania postępów oraz ograniczenia liczby
zmian wprowadzanych jednocześnie.
Anna ma inaczej. Nowości nie są dla niej szczególnie kuszące, a wręcz ją
zniechęcają. Jeśli więc przez ostatnie piętnaście lat odpowiadała na
każdą prośbę: "Jasne, nie ma problemu", to stwierdzenie, że tym razem
nie da rady, będzie dla niej zdecydowanie większym wydarzeniem niż dla
Małgorzaty. Anna potrzebuje zatem stopniowego oswajania nowego sposobu
zachowania - powinna zacząć od sytuacji o mniejszym kalibrze i niewielkim znaczeniu, wcześniej przygotować sobie kilka zdań, których
będzie chciała użyć, oraz rozsądnie zwiększać poziom trudności wraz ze
stopniowym przyswajaniem sobie nowych zachowań. Jeśli dodatkowo Anna
znajduje się wysoko w wymiarze ugodowości, samo postawienie granicy może
wywołać u niej silny dyskomfort, bo niezadowolenie drugiego człowieka
jest dla niej szczególnie trudne do zniesienia. W planie zmiany musi
więc uwzględnić naukę tolerowania dyskomfortu, który pojawia się, gdy
ktoś jest rozczarowany, zirytowany czy niezadowolony, i pamiętać, że
reakcja drugiej osoby nie oznacza konieczności rezygnowania z własnych
granic.
Małgorzacie, która przejawia niższy poziom ugodowości, samo postawienie
granicy przyjdzie zdecydowanie łatwiej. Jej zadaniem w tym procesie
będzie jednak nie tyle oswajanie dyskomfortu, ile sprawdzanie, czy
dbając o własne granice, nie zamienia ich w zasieki, które ranią innych,
a jednocześnie izolują ją samą. Musi nauczyć się komunikować w taki
sposób, żeby jednocześnie chronić własną przestrzeń i uwzględniać fakt,
że po drugiej stronie także stoi człowiek z krwi i kości.
Podobnie będzie z neurotycznością. Jeśli Małgorzata wie, że szybko
wybucha i długo wraca do równowagi, również powinna brać na to poprawkę
i ważne rozmowy o dużym ładunku emocjonalnym przeprowadzać dopiero, gdy
jej układ nerwowy się wyreguluje. Wszystko po to, żeby nie eskalować.
Anna, znajdująca się nisko w wymiarze neurotyczności, będzie miała pod
tym względem zdecydowanie łatwiej. Może jednak potrzebować świadomego
zatrzymywania się i sprawdzania, czy czegoś nie bagatelizuje lub nie
unika. To, co u Małgorzaty uruchomiłoby wszystkie alarmy, skutecznie
motywując ją do zajęcia się problemem, Anna może po prostu zamieść pod
dywan, uznając, że "nie jest tak źle" albo "to nic takiego".
Cel obu kobiet pozostaje więc ten sam, ale po uwzględnieniu różnic
indywidualnych droga do niego będzie wyglądała inaczej.
Widzisz teraz, jak ważne jest uświadomienie sobie, jakie miejsce
zajmujesz w poszczególnych wymiarach osobowości? Ta wiedza ułatwi ci
przechodzenie przez proces zmiany w zgodzie z własnymi uwarunkowaniami,
bo one tworzą twój łuk. W jednych obszarach będzie ci on pomagał i stanowił ogromny zasób, w innych będzie wymagał mądrej pracy,
prowadzonej z szacunkiem do samej siebie (jak już wspominałam, na końcu
książki, w części "Dla spragnionych wiedzy", omawiam te obszary
dokładniej; przedstawiam tam również sprawdzone metody, które ułatwiają
radzenie sobie ze zmianą w indywidualnych sytuacjach).
Temperament oraz cechy osobowości, opisywane w modelu Wielkiej Piątki,
tworzą biologicznie uwarunkowaną część naszego sposobu funkcjonowania.
Na to, jak wygląda nasze wyposażenie, wpływ mają jednak również
doświadczenia, na podstawie których wykształcamy przekonania o sobie,
innych ludziach i świecie. Aby lepiej zrozumieć, o czym tu mowa, wróćmy
do przykładu opisywanych wcześniej kobiet.
Małgorzata może być ekstrawertyczna i otwarta na innych, a jednocześnie
głęboko wierzyć, że niezależnie od swoich starań prędzej czy później i tak zostanie odrzucona. W dzieciństwie wielokrotnie dawano jej przecież
do zrozumienia, że jest zbyt głośna, za dużo mówi, nie potrafi się
skupić i jest roztrzepana. Porządne dziewczynki są spokojne, pilne i bezproblemowe. Och, gdyby tylko taka była...
Anna właśnie taka jest: sumienna i ugodowa. Jednocześnie nosi w sobie
przekonanie, że wartość człowieka zależy od tego, jak mało popełnia
błędów i jak mało problemów sprawia innym. Mama była z niej zadowolona
przede wszystkim wtedy, gdy przynosiła czerwony pasek na świadectwie.
Kiedy zaś Ani było źle albo smutno, słyszała, że dziecięce problemy to
nie problemy, prawdziwe problemy ma mama, a jeśli będzie płakać,
dostanie karę. Powinna więc pójść do pokoju i przemyśleć swoje
zachowanie. Oczywiście sama.
Tak właśnie powstają i działają nasze przekonania, czyli utrwalone
sposoby rozumienia siebie, innych ludzi i świata: "Nie jestem
wystarczająca"; "Ludziom nie można ufać"; "Muszę być potrzebna, żeby
ktoś mnie kochał"; "Nie poradzę sobie sama"; "Jeżeli nie zrobię czegoś
idealnie, stanie się katastrofa". Nie rodzimy się z nimi. Uczymy się ich
na podstawie doświadczeń, a już szczególnie tych powtarzających się
regularnie oraz związanych z ważnymi dla nas ludźmi - najczęściej
rodzicami lub opiekunami (takimi jak rodzice zastępczy, babcia, ciocia
itp.). Z czasem zaczynamy uznawać te przekonania za niepodważalne fakty
i wierzymy w nie bardziej niż w prawa fizyki. Skoro zaś fanatycznie w nie wierzymy, to zaczynamy również zachowywać się tak, żeby jakoś sobie
z tą "prawdą" poradzić. A radzimy sobie za pomocą różnych strategii
obronnych, czyli sposobów chronienia się przed bólem wynikającym z własnych przekonań i doświadczeń.
Jeśli Małgorzata wierzy, że nieustannie wisi nad nią groźba odrzucenia,
nawet gdy nie ma na to żadnych dowodów, to może robić wszystko, żeby
zawsze być interesująca, zabawna i potrzebna. Może też reagować paniką
na wszelkie oznaki dystansu i automatycznie odnosić je do siebie.
Tymczasem drugi człowiek może być po prostu zmęczony, zmartwiony albo
pochłonięty czymś, co nie ma z nią nic wspólnego - takie jest życie.
Czując, że wciąż grozi jej odrzucenie, Małgorzata może również obrać
przeciwną strategię: porzucać pierwsza, zanim ktoś zdąży porzucić ją.
Jeżeli Anna wierzy, że jej wartość zależy od bycia bezbłędną, to jej
strategią obronną będzie perfekcjonizm, chroniący przed byciem "żałosną"
i niewidzialną. Nie musi to jednak oznaczać, że Anna będzie wspinać się
po szczeblach kariery i nieustannie podnosić sobie poprzeczkę. Równie
dobrze może wybrać bezpieczną, mało wymagającą pracę, w której ryzyko
porażki jest niewielkie, i właśnie tam perfekcjonistycznie dopieszczać
każdy szczegół. Lepiej być perfekcyjną na bezpiecznym, mało ambitnym
poletku, niż sprawdzić się tam, gdzie istnieje realne ryzyko
niepowodzenia.
Nasze wewnętrzne przekonania o sobie, innych i świecie mówią nam więc o tym, w jakie "prawdy objawione" wierzymy, a strategie - o tym, co
robimy, żeby poradzić sobie z tym, w co wierzymy. Więcej o tym
zagadnieniu piszę w książce Kto decyduje, ile znaczysz?3, jeśli
więc jesteś zaciekawiona tematem, zachęcam cię do lektury. Już jednak na
podstawie tego, o czym wspominam tutaj, możesz dostrzec, dlaczego sama
zmiana zachowania tak często okazuje się niewystarczająca. Możesz
powiedzieć Małgorzacie: "Przestań zabiegać o względy tych, którzy źle
cię traktują", a ona może to zrobić, odcinając jakąś toksyczną relację.
Jeśli jednak wciąż będzie głęboko wierzyła, że jest nieakceptowalna i niewarta miłości, to po czasie i tak będzie to sobie potwierdzała,
wchodząc w relacje, w których zostanie odrzucona. Problem nie polega na
zamiłowaniu Małgorzaty do masochizmu, lecz na jej przekonaniu, że tylko
na takie traktowanie zasługuje.
Możesz powiedzieć Annie: "Przestań się modlić nad każdym e-mailem,
szkoda twojej energii", i owszem, Anna spróbuje sobie odpuszczać. Przez
kilka dni nie będzie sprawdzała po kilkanaście razy, czy w wiadomości,
którą zamierza wysłać, nie ma żadnego błędu. Jeśli jednak nadal będzie
głęboko wierzyła, że najdrobniejszy błąd świadczy o jej
bezwartościowości, bardzo szybko wróci do perfekcjonistycznego
dopieszczania każdego szczegółu swojej pracy. Sedno problemu nie leży
bowiem w tym, że Anna robi rzeczy zbyt dokładnie, ale w tym, że
perfekcjonizm chroni ją przed sytuacją, w której popełnienie błędu
urasta w jej głowie do rozmiarów katastrofy nuklearnej.
Dlatego właśnie głęboka zmiana nie polega wyłącznie na zastąpieniu
jednego zachowania drugim. Trzeba jeszcze zobaczyć i zrozumieć, w czym
pomagało ci stare zachowanie, przed czym cię chroniło, jakie przekonanie
podtrzymywało, jaką potrzebę zaspokajało, słowem - jaką miało funkcję w twoim życiu. Dobra wiadomość jest taka, że choć nie wybierałaś swojego
temperamentu ani wielu doświadczeń, które ukształtowały twoje
przekonania, nie oznacza to, że jesteś ich więźniem. Cechy osobowości są
względnie trwałe, ale sposób, w jaki nimi zarządzasz, może się zmieniać.
Przekonania można uelastyczniać, a strategie korygować, zastępując je
bardziej adaptacyjnymi.
Drugim, oprócz osobowości, obszarem szczególnie ważnym w procesie
trwałej zmiany jest tożsamość. Składa się na nią to, jak rozumiesz
własną historię, czyli między innymi jak twoje wspomnienia i doświadczenia ukształtowały twoje wartości, przekonania czy odgrywane
role. Dzięki niej możesz doświadczać siebie jako tej samej osoby, mimo
że z biegiem czasu bardzo dużo się w tobie zmienia.
Zdrowa i spójna tożsamość pozwala ci bowiem spojrzeć na siebie sprzed
kilku czy kilkunastu lat i pomyśleć: "Dzisiaj wybrałabym inaczej, ale
rozumiem, dlaczego wtedy myślałam i postępowałam właśnie tak". Czyli
możesz ewoluować jak pokemon. Byłaś Charmanderem, na szesnastym levelu
ewoluowałaś w Charmeleona, a przy trzydziestym szóstym stałaś się
Charizardem. Zmieniłaś się całkiem solidnie, ale nie obudziłaś się nagle
jako Pikachu.
Treść twojej tożsamości może więc podlegać ciągłej aktualizacji, podczas
gdy ty zachowujesz poczucie ciągłości własnego "ja". Wiem, że w swobodnej rozmowie pada czasem stwierdzenie: "Teraz jestem zupełnie inną
osobą niż kiedyś". Może i tobie zdarzyło się tak powiedzieć. Mam jednak
nadzieję, że za tym zdaniem nie stoi u ciebie poczucie bycia zupełnie
kimś innym, bo jeśli mamy takie poczucie, to co do zasady nie jest ono
wyrazem zdrowej zmiany, tylko odcięcia się od swojej przeszłości.
Rozwijając się, nie porzucamy wcześniejszych wersji siebie i nie
zaczynamy za każdym razem od początku. Kolejne doświadczenia,
umiejętności i zasoby włączamy w istniejącą już tożsamość. Dzięki temu
możemy się zmieniać bez konieczności odcinania się od własnej historii.
To, kim byłaś i czego doświadczyłaś, jest i zawsze będzie odpowiedzią na
pytanie, jak stałaś się osobą, którą jesteś dzisiaj. To natomiast, czego
uczysz się teraz, może stać się częścią tego, jaka będziesz jutro.
Zatem praca nad zmianą, do której zapraszam cię w tej książce, będzie
polegała na stopniowym włączaniu nowych sposobów funkcjonowania w obraz
samej siebie, tak aby stawały się one częścią spójnej i zintegrowanej
tożsamości.
Pułapki zmiany
Nowy rok kalendarzowy lub nowy rok życia to świetne momenty na
wprowadzanie u siebie zmian. Tak przynajmniej głosi narracja społeczna
czy wręcz swego rodzaju moda. A mimo że mody bywają niemądre lub nawet
zwyczajnie głupie, to psychologia pokazuje nam, że to przekonanie wcale
głupie nie jest - choć takie bywa. Nowy rok, podobnie zresztą jak nowy
miesiąc, tydzień, dzień, a także kolejny rok życia, stanowi moment
symbolicznego przejścia od starego do nowego. Naszym oczom ukazuje się
wtedy wyraźna granica, która zamyka pewien rozdział, i dzięki temu
zdecydowanie łatwiej jest nam podjąć decyzję o zmianie. W końcu - coś i tak się kończy. A skoro tak, to siłą rzeczy również coś się zaczyna. Tym
razem może być lepiej, możemy nie popełnić takich samych błędów, nie
potknąć się, boleśnie obtłukując sobie kolana, i nie doznać znów
najpaskudniejszego z uczuć - wstydu.
Wspomniane daty graniczne naturalnie zachęcają nas do podsumowania tego,
co się wydarzyło, dokonania bilansu zysków i strat, zauważenia lekcji i wysnucia wniosków na przyszłość. Całe zatem szczęście, że funkcjonujemy
w cyklach pozwalających na regularne pojawianie się dat granicznych. Ba,
całe szczęście, że narracja społeczna podkreśla ich znaczenie!
Robienie postanowień na "nowe okresy życia" nie jest jedynie wymysłem
współczesności. Ludzie postępowali w ten sposób od wieków. To część
społecznej zmiany i ewolucji całego świata, w którym żyjemy. Nowy rok,
nowa era, nowy rząd, nowa pora roku... i coś wypadałoby w związku z tym
"nowym" zrobić, żeby nie popełnić w nim "starych" błędów. Wszyscy
jesteśmy co do tego zgodni, i świetnie! To daje nam dodatkową siłę,
ponieważ żaden człowiek nie jest do szpiku kości indywidualistą. Nikt z nas nie jest wolnym elektronem. Choćbyśmy bardzo chcieli odciąć się od
społeczeństwa, nie jest to możliwe (ani nawet zdrowe). Współtworzymy
szerszą narrację i potrzebujemy jej jak tlenu, czy nam się to podoba,
czy nie. Dzięki temu zamiast zaczynać samotnie, stajemy się elementem
zbiorowego ruchu, a wspólne rozmowy o celach i dzielenie się planami
realnie zwiększają naszą motywację, przede wszystkim zaś potrafią być
źródłem niewyczerpanej inspiracji. Naturalne mechanizmy psychospołeczne,
wykorzystujące daty i wydarzenia graniczne, są naprawdę cennym zasobem,
z którego warto korzystać.
Niestety często symbol zaczyna zastępować sam proces zmiany, którego
miał być przecież jedynie zwiastunem. Wydaje nam się, że magiczna data i towarzysząca jej atmosfera ożywczej świeżości popchnie naszą zmianę,
dzięki czemu dokona się ona szybko i łatwo, a najlepiej błyskawicznie -
tak jak powstają frytki w McDonaldzie. Łudzimy się, że na nasze życie
zadziała moc daty, a nie własnej pracy. To niebezpieczne wyobrażenie, bo
daty same w sobie nie mają żadnych magicznych mocy. Owe moce nadajemy im
my sami. Godzina 7:07 we wtorek 11 maja może być równie magiczna jak
0:01 w poniedziałek 1 stycznia, niezależnie od tego, co na to zodiakary.
Jeśli nie ma tam magii, a my usilnie chcemy w nią wierzyć, zdecydowanie
bardziej niż w pracę własną, to możemy się gorzko rozczarować i utknąć w pytaniu "Co z tym światem/kalendarzem, do cholery, jest nie tak?". A może: "Co jest nie tak ze mną / z moim rytuałem?".
Daty graniczne są źródłem trudności, bo nakładają na nas presję.
Wypadałoby w nowym roku coś zmienić! Czas najwyższy! Powinno się mieć
jakieś postanowienia, wszyscy je mają! Każdy kolejny rok życia też nas
do tego zobowiązuje, w końcu skoro jesteśmy starsi, to wypadałoby,
żebyśmy byli także mądrzejsi i dojrzalsi. Tego wymaga rozwój człowieka!
To, czy w ogóle mamy na tę zmianę realną przestrzeń, staje się mniej
istotne. Trzeba, to trzeba. Wypada, to wypada.
Pamiętaj, że data nigdy nie zdejmie z ciebie ciężaru konfrontowania się
z oporem czy lękiem, nie zniweluje twojego zmęczenia ani twojej
frustracji. Żadna data nie wykona pracy za ciebie, a wszystkie
konsekwencje poniesiesz ty sama. Żaden symbol nie przeprowadzi cię przez
okres destabilizacji. Możesz dostać impuls, poczuć wspólnotową energię,
doświadczyć entuzjazmu na początku, ale to wciąż będzie jedynie
zaproszenie do procesu, a nie proces sam w sobie. Jeśli symboliczna
granica pomaga ci zebrać myśli, nazwać kierunek i podjąć decyzję,
korzystaj z niej. Nie oczekuj tylko, że wykona robotę za ciebie.
Zmiana jest procesem wymagającym przestrzeni. Owszem, może być
zainspirowana symbolem czy zapoczątkowana datą, ale w każdym swoim calu
jest ona procesem. My zaś aktywnie współtworzymy ten proces, angażując
się na dobre i na złe, będąc w nim w zdrowiu i chorobie, a nie jedynie
gdy utrzymuje się entuzjazm pierwszych chwil. Początki napędzane są
emocjami, a emocja z definicji jest doświadczeniem czasowym - ona mija,
podobnie zresztą jak motywacja.
Zmiana kosztuje uwagę, czas i energię. Do jej zaistnienia niezbędne są
tolerancja na frustrację i zdolność znoszenia okresowego chaosu. Wymaga
ona uczenia się nowych zachowań, podejmowania decyzji, popełniania
błędów, wracania po potknięciach i wielokrotnego powtarzania nowych
zachowań. Im bardziej obciążona jesteś w innych obszarach życia, tym
mniej zostaje ci na ten proces.
A przestrzeń jest przecież kluczowa. Nie zawsze pojawia się dokładnie
wtedy, kiedy jej sobie zażyczymy, i nie zawsze jest jej tyle, ile sobie
wymarzymy. Mówiąc o przestrzeni, mam na myśli nie tylko czas, choć
oczywiście bywa on pierwszym i najbardziej oczywistym jej wymiarem.
Przestrzeń to także twoja pojemność psychiczna niezbędna do
pomieszczenia i zintegrowania nowości, to dojrzałość i gotowość
psychiczna, zależna od stopnia twojego obecnego przeciążenia i bagażu,
który w momencie zmiany dźwigasz, a także sił psychicznych i fizycznych,
które masz. Pojemność psychiczna jest zależna od tego, z iloma
niedomkniętymi sprawami i procesami mierzysz się w teraźniejszości, z iloma kryzysami mierzyłaś się w bliskiej przeszłości, jak skutecznie
procesy regeneracji przybliżają cię do osiągnięcia homeostazy i jak
silnego wyczerpania doświadczasz.
Zmiana potrzebuje przestrzeni, bo zawsze jest
procesem destabilizującym. Nawet ta najbardziej upragniona zachwieje
twoim dotychczasowym porządkiem. Świetnie, jeśli o zmianie decydujesz,
będąc wypoczętą, zregenerowaną, wyspaną i najedzoną, posiadając liczne
zasoby, czerpiąc satysfakcję z życia wysokiej jakości, w którym chcesz
się rozwijać, bo wtedy łatwo poradzisz sobie z destabilizacją. Gorzej,
jeśli podczas decydowania o niej jesteś przeciążona, funkcjonujesz na
granicy wydolności i starasz się jedynie przetrwać kolejny dzień. W takich okolicznościach każda dodatkowa próba reorganizacji życia może
spalić na panewce, niezależnie od tego, ile masz w sobie silnej woli.
Tonący chaotycznie macha rękami i nogami, walcząc o każdy haust
powietrza, a jak trzeba, to i brzytwy się chwyci. W końcu lepiej żyć bez
ręki, niż nie żyć w ogóle. Tonący nie myśli o tym, że jak zatrzyma się
na kilka sekund i zsynchronizuje ruchy, to będzie mógł zaczerpnąć tyle
tlenu, ile potrzebuje jego ciało, żeby mieć siłę, aby płynąć dalej. Nie
ma na to przestrzeni! W silnym kryzysie psychicznym przestrzeni
niezbędnej do zaczerpnięcia tlenu również może nie być i wynika to z bardzo podstawowych praw rządzących naszym wewnętrznym światem.
Przestrzeń jest koniecznością. Przestrzeń jest świętością. A mimo to
stanowi ona luksus, na który nie na każdym etapie życia można sobie
pozwolić w takiej formie, w jakiej by się chciało. Dlatego też trzeba
mierzyć zamiary podług sił i rozsądnie opracowywać plan zmiany, żeby
uwzględniał to, czym realnie dysponujesz.
Bardzo niebezpieczną pułapką jest porywanie się na zmianę, do której nie
mamy zasobów. Co to znaczy? Możesz bardzo chcieć trenować pięć razy w tygodniu, ale doba nadal ma dwadzieścia cztery godziny. Jeśli osiem z nich przeznaczasz na pracę, dwie na dojazdy, kolejne na opiekę nad
dziećmi, zakupy, gotowanie, sprzątanie i wyprowadzanie psa, a gdzieś w tym wszystkim starasz się jeszcze uwzględnić sen, to nawet największa
motywacja nie wyczaruje ci dodatkowych kilku godzin dnia.
Możesz chcieć zmienić pracę, ale nie mieć poduszki finansowej, która
pozwoli ci przez kilka miesięcy spokojnie szukać dla siebie nowego
miejsca. Możesz chcieć rozpocząć własną działalność, ale nie mieć
pieniędzy na inwestycję, odpowiedniej wiedzy, wsparcia albo czasu, żeby
równolegle utrzymywać dotychczasowe źródło dochodu. Możesz marzyć o przeprowadzce, ale być związana kredytem, opieką nad bliską osobą albo
obowiązkami, których nie da się spakować do kartonu i wystawić na
Vinted. Możesz bardzo chcieć lepiej regulować emocje, ale od tygodni
spać po cztery godziny na dobę, więc dopóki nie nauczysz się dbać o swoje zasoby energetyczne i szanować ich, żadne mądre poradniki nie
sprawią, że przestaniesz wybuchać na swoich bliskich.
Doba ma dwadzieścia cztery godziny, ciało potrzebuje snu, pieniądze nie
rosną na drzewie, układ nerwowy ma swoją wydolność, przeszłości nie da
się wymazać, a części konsekwencji wcześniejszych wyborów nie da się
anulować. Nie ma co się obrażać na rzeczywistość za to, jak wygląda.
Można natomiast nauczyć się projektować zmianę z jej uwzględnieniem.
Dlatego przed rozpoczęciem zmiany powinnaś zrobić uczciwy bilans
uwzględniający składowe rzeczywistości, w której żyjesz. Ile czasu tak
naprawdę możesz przeznaczyć na zaangażowanie się w proces? Ile realnie
energii zostaje ci na zmianę po standardowym dniu? Jak dobrze sypiasz?
Czy jesteś zdrowa, czy na coś chorujesz, a jeśli tak, to jak bardzo
jesteś chora? Ile spraw jednocześnie wymaga twojej uwagi? Na czyje
wsparcie możesz liczyć? Jakimi zasobami finansowymi dysponujesz?
Chodzi o urealnienie skali zmiany, żebyś się nie porywała z motyką na
słońce. Co istotne, nie każdy potrzebny ci zasób musisz mieć już na
wstępie, w momencie planowania zmiany. Część z nich możesz zbudować,
zdobyć albo zorganizować. Ich zapewnienie stanowi pierwszy, konieczny
krok we wdrażaniu zmiany. Jak go zrobić? Zapraszam cię w dalszą podróż
przez ten niezwykle ciekawy proces.
Dlaczego chcemy się zmieniać, ale nie potrafimy?
Zmiana zawsze wywołuje opór naszej psychiki, a im większe owa zmiana ma
dla nas znaczenie i im bardziej ingeruje w dotychczasowy sposób
funkcjonowania, tym silniejszy może powodować bunt. Pojawia się wtedy
zwykle nieuświadomiona pokusa, aby w mniej lub bardziej racjonalnie
uzasadniony sposób sabotować własne wysiłki. Ludzka tendencja do
powstrzymywania realizacji zmian, które sami chcemy wprowadzić w swoim
życiu, może się nam wydawać kompletnie nielogiczna. Skoro zmiana ma nam
przynieść ulgę, szczęście, lepszą jakość życia, to po co ją sabotować?
Nie ma przecież sensu odbierać sobie czegoś, czego pragniemy. Dysonans
powstały na poziomie poznawczym jest całkowicie zrozumiały. Niestety
nasza psychika rządzi się swoją własną, dość szczególną logiką.
Jeśli zatem zastanawiasz się, dlaczego zmiana stawia tak zdecydowany
opór przed staniem się integralną częścią twego życia, mimo że tak
bardzo jej pragniesz, to chcę ci powiedzieć, że wszystkiemu winna jest...
lojalność. W tym wypadku chodzi o lojalność wobec tego, co już znasz.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki