ROZDZIAŁ I
Choroba przeciążeniowa kręgosłupa - epidemia współczesnej cywilizacji
1. Istota choroby przeciążeniowej
Nie będzie chyba przesadą stwierdzenie, że większość spośród nas, ludzi żyjących w środowisku cywilizacyjnym, miała lub ma jakieś dolegliwości bólowe związane z kręgosłupem. Ból kręgosłupa lędźwiowego, szyjnego czy piersiowego to aktualnie najczęstsza dolegliwość w narządzie ruchu człowieka.
Mimo powszechności występowania oraz popularności zagadnienia istnieje wiele nieporozumień co do przyczyn i istoty schorzenia, którego wspomniany ból jest objawem. Świadczy o tym chociażby rozmaitość i medycznych i obiegowych nazw stosowanych dla określenia dręczących człowieka dolegliwości. Dla przykładu, w języku medycznym, znajdują się w użyciu następujące określenia bólów związanych z kręgosłupem.
W odcinku lędźwiowym: ból krzyża (sacralgia), ból lędźwiowy (lumbalgia, lumbago), mięśnioból (mialgia), ból korzeniowy (radicalgia), wypuklina i przepuklina dyskowa, dyskopatia, wypadnięcie dysku, dysk, przepuklina jądra miażdżystego, rwa kulszowa, ischialgia, zespół stawów międzywyrostkowych (facet syndrom), i, używane już raczej historycznie, zapalenie nerwu kulszowego (ischiasis) czy zapalenie korzonków (radiculitis).
W odcinku piersiowym: bóle grzbietowe (dorsalgia), neuralgia międzyżebrowa, bóle międzyłopatkowe, bóle odcinka piersiowego (thoracalgia).
W odcinku szyjnym: zespół szyjno-barkowy, bóle szyi (cervicalgia), karku (nuchalgia), zespół szyjny górny i dolny, rwa barkowa (brachialgia), migrena szyjna, przykurcz szyi (torticolis) oraz, podobne jak w odcinku lędźwiowym, różne określenia choroby dyskowej.
Występuje także wiele określeń obiegowych i środowiskowych, takich jak: korzonki, isjasz, wyskoczenie dysku, wypadnięcie dysku, wyskoczenie kręgu, wypadnięcie kręgu, postrzał, zawianie, przewianie, prądowanie, drętwienie, darcie, bóle paciorków, strzelenie, trzaśnięcie, strzyknięcie, pyknięcie, chrupnięcie, usztywnienie, "gwóźdź" w plecach i inne.
W związku z powyższym nasuwa się pytanie, czy istnienie takiej ilości określeń sugeruje, że każde z nich oznacza inną chorobę? A może są to tylko różne nazwy najbardziej dokuczliwego objawu tego samego schorzenia? Może różnice wynikają jedynie z odcinka kręgosłupa lub z anatomicznej części segmentu kręgowego, w którym choroba akurat się ujawniła? Wreszcie, czy mnogość nazw nie wynika z kojarzenia momentu początku odczuwania bólu z jakimś ruchem, zadziałaniem różnych czynników zewnętrznych, które jedynie ujawniają chorobę od dłuższego czasu "drzemiącą" w organizmie?
Obecnie coraz więcej danych przemawia za tym, że wszystkie te określenia dotyczą jednej choroby, którą ogólnie można określić, wprowadzoną przez Autora kilkanaście lat temu nazwą, Choroba Przeciążeniowa Kręgosłupa.
Ogólna budowa kręgosłupa
Przekrój poprzeczny kręgu
Miejsca najczęstszych przeciążeń kręgosłupa
Powtarzające się i nakładające obciążenia związane z życiem codziennym, pracą, siedzącym trybem spędzania czasu, przeciążeniami sportowymi, a także ułatwieniami cywilizacyjnymi, niewydolny układ mięśniowy, brak ruchu, nadwaga, czasem przebyte urazy, działają niekorzystnie na narząd ruchu. Niekoniecznie jednak od razu muszą prowadzić do trwałych uszkodzeń. Możliwości adaptacji narządu ruchu, jego próg bezpieczeństwa, zostają przekroczone zazwyczaj dopiero wtedy, kiedy dodatkowo nakładają się na to czynniki związane z obniżeniem wydolności i stanu zdrowia naszego organizmu. Czynniki te to przede wszystkim: wady postawy, nierówność kończyn dolnych, nadmierna ruchomość stawów (hipermobilność), subkliniczne (bezobjawowe) uszkodzenia neurologiczne, wady wrodzone (kręgów, stóp i stawów obwodowych, w tym stawów żuchwowo - skroniowych!), a także wydłużenie okresu życia i związany z tym naturalny proces starzenia się tkanek, uszkodzenia i choroby ogólnoustrojowe. U niektórych chorych, z uogólnioną chorobą zwyrodnieniową, takim czynnikiem może być upośledzenie jakości tkanki łącznej, w szczególności kolagenu.
W wielu przypadkach ogromną rolę odgrywają nieprawidłowości ogólnego stanu zdrowia wynikające z błędów odżywiania, spożywania żywności nieprawidłowo przetworzonej lub niepełnowartościowej, a także spowodowane paleniem papierosów, nadużywaniem alkoholu, narkotykami, tzw. dopalaczami, lub skażeniem środowiska.
Tak więc możemy mówić o czynnikach przeciążających wewnątrzpochodnych pochodzących z wad i niewydolności naszego organizmu oraz zewnątrzpochodnych wynikających z uwarunkowań środowiska zewnętrznego, w którym aktualnie żyjemy w warunkach współczesnej cywilizacji. We wszystkich tych sytuacjach, gdzie dochodzi do nakładania i sumowania się powyższych składników przeciążających, częstym rezultatem jest przekroczenia wydolności kręgosłupa. Stan ten jest początkiem zaburzeń - najpierw czynności jego struktur, a z czasem zmian zwyrodnieniowych. Zazwyczaj pierwszym zauważalnym objawem tych nieprawidłowości jest ból. Miejsce, w którym choroba kręgosłupa się ujawni, a także charakter i natężenie jej objawów (bólów), zależy od odcinka kręgosłupa, w którym przeciążenia uczyniły najwięcej szkód oraz, które z elementów kręgosłupa zostały najbardziej przeciążone, lub ich budowa była wadliwa, czy najsłabsza.
W każdym z odcinków kręgosłupa mogą zostać przeciążone i uszkodzone różne elementy kręgów lub tkanek z kręgami powiązanych – często kilka jednocześnie. Uszkodzenia te są określane nazwami popularnych jednostek chorobowych, np. choroby zwyrodnieniowej trzonów i stawów kręgów, dyskopatii, rwy kulszowej czy wypukliny lub przepukliny jądra miażdżystego z niedowładami i porażeniami mięśni kończyn. Zazwyczaj jednak ich istota jest złożona, najczęściej wielotkankowa.
Segment kręgowy, zwany także jednostką ruchową kręgosłupa, jest utworzony przez dwa sąsiadujące ze sobą kręgi, połączone krążkiem międzykręgowym i stawami międzywyrostkowymi. W skład jednostki ruchowej wchodzą ponadto tkanki miękkie, naczynia i nerwy związane z danym segmentem. Miejsca najczęstszych uszkodzeń w obrębie segmentu zaznaczono kółeczkami. 1. krążek międzykręgowy 2. stawy międzywyrostkowe 3. krawędzie trzonów kręgów R. korzeń nerwowy
Segment kręgowy i miejsca jego najczęstszych uszkodzeń
Ogólne skutki takich przeciążeń w organizmie to właśnie omawiana choroba przeciążeniowa. Jej istotą jest przyspieszone i nieprawidłowe "zużywanie i zdzieranie" elementów kręgosłupa, spowodowane w głównej mierze nieprzystosowaniem przez naturę kręgosłupa do życia w warunkach współczesnej cywilizacji, a także, współistniejącymi niedoskonałościami budowy kręgosłupa, innych części narządu ruchu lub układu nerwowego.
Istotą choroby przeciążeniowej jest przyspieszone i nieprawidłowe "zużywanie i zdzieranie" elementów kręgosłupa, spowodowane, w głównej mierze, nieprzystosowaniem przez naturę kręgosłupa do życia w warunkach współczesnej cywilizacji, a także, współistniejącymi niedoskonałościami budowy kręgosłupa, innych części narządu ruchu lub układu nerwowego.
Jak wspomniano, najbardziej powszechnym objawem choroby przeciążeniowej kręgosłupa są bóle. W zależności od tego, w którym jego odcinku miało miejsce zadziałanie uszkadzających przeciążeń, występują bóle szyi, pleców, krzyża. Przeciążenia natomiast poszczególnych elementów budowy kręgosłupa mogą być przyczyną bólów mięśni, więzadeł, powięzi, bólów pochodzących z krążków międzykręgowych (dysków), uciśniętych korzeni nerwowych, z trzonów kręgów, stawów międzywyrostkowych oraz ich torebek. Bywa też, że ból nie objawia się w miejscu przeciążenia, natomiast jest odczuwalny w odległych częściach ciała (ból promieniujący lub rzutowany). Należy podkreślić, że powszechnie uważane za przyczynę wszystkich dolegliwości uszkodzenia dyskowe, stanowią tylko jedną i wcale nie najliczniejszą grupę przyczyn. Znacznie powszechniejsze są dolegliwości z zablokowanych stawów krzyżowo-biodrowych i międzywyrostkowych kręgów, przeciążonych więzadeł miednicy i kręgosłupa, powięzi, występujących punktów maksymalnej bolesności i punktów spustowych tkanek, przykurczy mięśni grzbietu i mięśnia gruszkowatego czy przeciążonego stawu biodrowego. Jest to źródło częstych pomyłek i przyczyna niewłaściwego leczenia.
powszechnie uważane za przyczynę wszystkich dolegliwości uszkodzenia dyskowe, stanowią tylko jedną i wcale nie najliczniejszą grupę przyczyn bólów kręgosłupa
Rolą lekarza jest zdiagnozowanie, czy źródłem aktualnie odczuwanych bólów jest np. przeciążony (uszkodzony) krążek międzykręgowy, staw międzywyrostkowy, więzadło, mięsień, powięź czy też wszystkie te czynniki razem. Ustalenie tego jest często trudne, lecz konieczne dla prawidłowego procesu leczenia, bowiem należy leczyć odrębnie, często odmiennymi metodami, każdą z tych struktur. W przypadku zaistnienia trwałych uszkodzeń, np. uszkodzenia krążka i przepukliny jądra miażdżystego krążka międzykręgowego (popularne wypadnięcie dysku), uszkodzeń korzeni, nerwów, mięśni, czy zwyrodnieniowych wyrośli kostnych, trwałe wyleczenie jest dużym problemem. Ponieważ często okazuje się niemożliwe i choroba ma charakter przewlekły, dążymy do wytworzenia mechanizmów kompensacji i adaptacji, umożliwiającej choremu funkcjonowanie, pomimo istniejących zmian. Będzie jeszcze o tym mowa wielokrotnie.
Podsumowując, można wymienić pięć grup przyczyn stojących u podstaw rozwoju choroby przeciążeniowej kręgosłupa i prowadzących do zespołów bólowych:
1. Specyficzna "biomechanicznie przeciążeniowa" budowa ciała człowieka.
2. Subkliniczne nieprawidłowości funkcji układu nerwowego człowieka – wrodzone
– okołoporodowe
– wczesnodziecięce (rozwojowe do 2 r. życia).
3. Wady wrodzone narządu ruchu - jawne klinicznie, lub ukryte – subkliniczne.
4. Przeciążenia cywilizacyjne układu mięśniowego wynikające z warunków życia.
5. Przeciążenia psychogenne narządu ruchu.
Nałożenie się kilku z powyższych przyczyn stanowi najbardziej prawdopodobne zagrożenie dolegliwościami bólowymi kręgosłupa.
Wynika stąd nadrzędna konieczność zapobiegania i niedopuszczenia do rozwinięcia się zaawansowanych form schorzenia. Możliwe jest to dzięki poznaniu przyczyn uszkodzeń i sposobów ich unikania. Oczywiście, w praktyce mamy możliwość wpływania profilaktycznego jedynie na niektóre spośród wymienionych powyżej czynników uszkadzających. Należy do nich cała grupa przeciążeń związanych z życiem codziennym. Jak jednak wiadomo, zapobieganie przynajmniej tej grupie czynników, przestrzeganie "higieny obciążania" kręgosłupa, wdrażanie zasad tej higieny do zwyczajów życia codziennego, daje szansę sprawnego, aktywnego funkcjonowania, bez groźby wystąpienia czy też nawrotów bólów, pomimo współistnienia innych przyczyn. Poznanie ich pozwala na zrozumienie mechanizmów przeciążających w życiu codziennym, w pracy, a nawet podczas wypoczynku oraz wdrożenie sposobów ich unikania.
Naturalnie, poza wymienionymi, istnieją także inne i to bardzo poważne przyczyny bólów kręgosłupa spowodowane specyficznymi chorobami. Są to głównie choroby ogólnoustrojowe, takie jak: schorzenia reumatologiczne, nowotwory, choroby zapalne kości, choroby centralnego układu nerwowego, osteoporoza, złamania, stany po poważnych urazach, i inne. Pomimo, że stanowią one nieznaczny procent całej ilości bólów w porównaniu z chorobą przeciążeniową, należy o nich bezwzględnie pamiętać. Nie są one jednak tematem niniejszej publikacji.
2. Czynniki wpływające na wydolność kręgosłupa
Z przedstawionych powyżej uwag wynika wniosek, że aby skutecznie chronić się przed wystąpieniem dolegliwości bólowych należy minimalizować skutki istniejących wad i nieprawidłowości budowy w narządzie ruchu oraz zapobiegać zagrażającym kręgosłupowi przeciążeniom zewnątrzpochodnym.
Aby profilaktyka taka była możliwa i skuteczna, niezbędne jest zapoznanie się z:
- czynnościami i "obowiązkami" spoczywającymi na kręgosłupie, czyli jego funkcjami;
- znaczeniem prawidłowych wzorców wykonywania poszczególnych ruchów i czynności kręgosłupa, czyli tzw. stereotypów ruchowych;
- rolą układu mięśniowego w czynnościach kręgosłupa;
- najczęściej występującymi wrodzonymi i rozwojowymi wadami budowy ciała, mogącymi wpływać na zmniejszenie wydolności kręgosłupa.
2.1. Funkcje kręgosłupa
Kręgosłup człowieka jest narządem, który spełnia równolegle kilka różnorodnych funkcji. Są to:
- funkcja ochronna - chroni przebiegające w jego kanale delikatne tkanki rdzenia i korzeni nerwowych;
- funkcja podporowa - jest podporą i rusztowaniem dla wiszących na nim narządów oraz oplatających go naczyń krwionośnych, limfatycznych i unerwienia wegetatywnego;
- funkcja odruchowa - reguluje i integruje czynność różnych układów i narządów naszego ciała między sobą oraz z centralnym układem nerwowym;
- funkcja ruchowa - pełni powszechnie znaną czynność ruchową;
- funkcja stabilizacyjna - odpowiada za postawę i sylwetkę właściciela.
Dwie ostatnie funkcje kręgosłupa mimo pozornego przeciwieństwa są od siebie ściśle współzależne. Z jednej bowiem strony kręgosłup stanowi oś podporową, element stabilny wobec ruchliwych kończyn i głowy oraz miejsce przyczepu ich mięśni. Z drugiej strony budowa kręgosłupa, jego elastyczność, zapewnia ruchy szyi i tułowia w kilku kierunkach. Trafne jest więc powiedzenie, że kręgosłup jest "tak stabilny, jak to możliwe i tak ruchomy, jak to potrzebne". Z badań wynika, że funkcja stabilizacyjna kręgosłupa jest ważniejsza niż ruchowa, a z obserwacji praktycznych, że z kręgosłupem sztywnym (np. w zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa) można funkcjonować, natomiast z kręgosłupem wiotkim (np. w urazach rdzenia) – nie.
