Od Autorek

Od graffiti do gwiazd

Pamiętam bardzo wyraźnie dzień, kiedy pierwszy raz zobaczyłam testament Alfreda Nobla. Był wyeksponowany w muzeum w minimalistycznej, szklanej gablocie. Cały dokument zajmował tylko jedną stronę. Nobel pisał dość zamaszystym pismem, niemal do samego końca kartki, zawijając ostatnie słowa aż na margines, aby pomieścić całą swoją myśl. Dzięki temu testament pozostał jednostronny i mógł być eksponowany niczym dzieło sztuki. W jednej stronie tkwiła niezwykła siła - zawarta była w niej zachęta dla przyszłych naukowców.

Przyznawane od 1901 roku Nagrody Nobla, ustanowione właśnie tym testamentem, są dziś największym wyróżnieniem, jakie można zdobyć w świecie nauki, literatury oraz działań na rzecz pokoju. W fizyce nagroda przyznawana jest za najważniejsze odkrycia lub wynalazki w tej dziedzinie; w chemii za znaczące odkrycia lub udoskonalenia, które wpłynęły na rozwój chemii lub życia człowieka; w medycynie lub fizjologii za odkrycia, które istotnie poprawiły nasze rozumienie zdrowia, chorób, działania organizmu; w literaturze za wybitne osiągnięcia literackie, które niosą znaczenie dla całej ludzkości, a nagroda pokojowa trafia do osób lub organizacji, które wybitnie przyczyniły się do promowania pokoju, pojednania, demokracji czy praw człowieka[1]. Każda z tych dziedzin to nie tylko indywidualne sukcesy laureatów, ale przede wszystkim historie ludzi, którzy zmienili świat, naszą codzienność, zdrowie, kulturę i sposób myślenia.

Wycieczka do Muzeum Nobla utkwiła mi mocno w pamięci, choć eksponatów było tam niewiele: stara waga Marii Skłodowskiej-Curie, czyjeś okulary, kilka osobistych przedmiotów. A jednak to muzeum było wyjątkowe, przepełnione czymś znacznie bardziej wartościowym niż przedmioty - ideą, dumą oraz unikalnym mariażem nauki z potrzebami społecznymi. Prostota tego miejsca pomagała zrozumieć istotę Nagrody Nobla - czasami największą siłą jest właśnie klarownie sformułowana idea i jasne zasady rozliczania jej wdrażania.

W moim życiu idea nauki była obecna od zawsze. Dorastałam na ówczesnym Wydziale Matematyki, Fizyki i Informatyki (dziś Wydziale Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej) Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie spędzałam większość czasu po przedszkolu i szkole. Tata pracował przy stole optycznym, eksperymentując z laserami. Ja gdzieś w kącie rysowałam kredą na tablicy, czasem zamazując tacie ważne równania. Jedno z moich pierwszych wspomnień to intensywne, przeszywające pokój światło lasera, które wszystkich wokół ekscytowało, choć dla mnie było czymś zupełnie zwyczajnym. Dopiero później zdałam sobie sprawę, jak niezwykła była to technologia na tle Polski przełomu lat 80. i 90.

Mój ojciec praktycznie mieszkał na uczelni - do domu wracał jedynie po to, by przy jeżdżącej ławie dalej pisać doktorat, a po nim kolejne publikacje. Pamiętam też dobrze jego współpracowników, którzy z czasem stali się dla mnie wujkami - dziś są to uznani profesorowie, rektorzy i poważni naukowcy. Już wtedy stanowili niezwykle zgraną, wzajemnie wspierającą się ekipę mało mówiących, ale dużo myślących introwertyków.

Na ścianie budynku Wydziału przy Reymonta 4 ktoś kiedyś napisał sprayem "Ja chcę Nobla!". Normalnie takie graffiti zostałoby szybko zamalowane, ale ten napis przetrwał niejeden remont. Przez lata nikt nie miał odwagi zamalować marzenia. W nauce horyzont nagród jest daleki, a długie godziny spędzone nad badaniami czy publikacjami potrafią prowadzić do zwątpienia. Ten napis stał się źródłem siły i przypomnieniem, że warto wytrwale sięgać po swoje marzenia, nawet jeśli ich spełnienie wymaga ogromnej cierpliwości i poświęcenia. Bo przecież każdy w głębi serca chciał Nobla, chociaż nie wypadało się z tym obnosić.

Ty również zasługujesz na swoją ścianę z napisem "Ja chcę Nobla!", który będzie motywował Cię do dalszych sukcesów. W tej książce przeprowadzimy Cię przez kluczowe elementy kariery naukowej, wykraczając poza samą wiedzę, którą zdobędziesz samodzielnie. Pokażemy Ci, czym tak naprawdę jest nauka i co oznacza być naukowcem. Dzieciństwo dało mi możliwość zrozumienia, że bycie naukowcem to nie jest zwyczajna praca, od której można się odciąć po opuszczeniu laboratorium. To styl życia, w którym nauka przenika każdy dzień. Ta książka to opis tego, na czym on naprawdę polega.

Chcemy, aby książka Ja chcę Nobla!, w której jasno i przejrzyście opisujemy zasady świata nauki, stała się dla Ciebie przewodnikiem. Chcemy, abyś był(a) gotów(-towa) na wszystko, co nauka może przynieść, abyś nie dał(a) się zaskoczyć. "Ja chcę Nobla!" to napis, który kiedyś inspirował fizyków z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dziś przekazujemy go Tobie, abyś wiedział(a), że sięganie gwiazd jest w Twoim zasięgu.

Monika A. Koperska

Zaczęło się od słów...

Zaczęło się od tego, że człowiek potrafił je wypowiedzieć, usłyszeć i nadać im sens. Potem przyszły lasy - ich szum, zapach i cisza, która czasem mówi więcej niż tysiąc stron publikacji. A potem długo, długo nic. Bo zanim zrozumiałam, że te dwa światy - języka i przyrody, nauki i opowieści - można połączyć, musiałam dorosnąć. Nie do wieku. Do odwagi.

Moja historia jest inna niż ta, którą można by przewidywać dla kogoś, kto dziś pracuje w nauce i mediach. Nie wiedzie przez mury akademii. W mojej rodzinie nigdy nie było naukowców. Nie dziedziczyłam laboratoriów, bibliotek ani indeksów cytowań. Moja droga do nauki prowadzi przez ludzi, książki i las. Tak właśnie pamiętam swoje dzieciństwo - jako przestrzeń rozmów, zachwytów i milczenia, które potrafiło powiedzieć więcej niż słowa.

Pamiętam, jak pachniał las po deszczu. Jak brzmiały stare opowieści, których słuchałam z otwartymi oczami. Radość z pierwszego przeczytanego zdania. I to uczucie, że wszystko - naprawdę wszystko - można zrozumieć, jeśli tylko ktoś potrafi dobrze to wytłumaczyć.

Słowo prowadzi mnie przez życie. Nie tylko jako narzędzie, ale jako początek. Wierzę, że zmiana zaczyna się od słowa - wypowiedzianego, usłyszanego, czasem tylko zapisanego. Słowo porządkuje chaos. Buduje mosty. Daje język temu, co dotąd nie miało imienia. Dlatego dziś - jako doktor nauk leśnych i magister polonistyki - łączę w sobie dwie miłości: do przyrody i do języka.

Działam na styku światów - nauki, edukacji, popularyzacji, mediów i codzienności. Pracuję z dziećmi, studentami, ekspertami. Uczę komunikacji - tej w kryzysie, tej w dialogu, tej w szkole. Zajmuję się tym, jak mówimy o lesie, leśnikach, myśliwych. Ale jeszcze bardziej interesuje mnie, jak rozmawiamy o sprawach ważnych. I czy potrafimy to robić tak, by się zrozumieć, a nie podzielić.

Kiedyś myślałam, że nauka to samotność. Że to mądrość zamknięta w bibliotece. Dziś wiem, że to raczej sieć - pełna ludzi, idei i relacji. I że każda droga do nauki jest ważna. Moja prowadziła przez słowo. Czyjaś inna może wieść przez mikroskop, algorytm, mapę albo doświadczenie własnego ciała. Wszystkie te drogi mają sens. Bo nauka to nie zawód. To sposób patrzenia na świat.

W tej książce często pada słowo "Nobel". Ciężkie od marzeń. Ale dla mnie to nie tylko nagroda. To symbol - świata, który potrafi docenić konsekwencję, odwagę, przekraczanie granic. Czasem spektakularnie, czasem po cichu, przez dziesięciolecia. Nobel jest jak latarnia - nie każdemu dana, ale każdemu potrzebna, bo pokazuje kierunek.

Nie wiem, czy ktoś z nas stanie kiedyś na scenie w Sztokholmie. Ale wiem, że każdy z nas może żyć i pracować tak, jakby to było możliwe. Z pasją, ciekawością, rzetelnością i pokorą. Chcę Ci pokazać, że Twoja droga też się liczy. Nawet jeśli jeszcze nie przypomina drogi noblisty... Zwłaszcza wtedy.

Wierzę, że dzieci powinny dorastać w świecie, w którym nauka jest źródłem nadziei, a nie elitarną dekoracją. Wierzę, że język może łączyć, a las może uczyć więcej niż tablica w szkole. Wierzę, że interdyscyplinarność to nie chaos, a pełnia. I że każdy z nas zasługuje na ścianę, na której może napisać: "Ja chcę Nobla!". Nawet jeśli to znaczy: "Chcę być najlepszą wersją siebie, na miarę swoich możliwości".

Jeśli po przeczytaniu tej książki poczujesz, że Twoja naukowa droga jest ważna - bez względu na to, czy prowadzi przez laboratorium, redakcję czy ściółkę leśną - to znaczy, że warto było ją dla Ciebie napisać.

I jeszcze jedno. Ta książka również jest owocem marzeń. Marzeń, które odważyły się urosnąć na placu zabaw z dziećmi, między konferencjami a spacerami, w notatnikach, głosówkach, w chwilach pewności i wątpliwości. Powstała z interdyscyplinarności, która nie upraszcza - ale pogłębia. Z przekonania, że nauka może być ludzka. I z przyjaźni - takiej, która daje przestrzeń do marzeń. Takiej, przy której nawet "ja chcę Nobla" brzmi nie jak żart, ale jak początek rozmowy.

Bo może właśnie od tego wszystko się zaczyna - od odwagi, by powiedzieć to na głos.

Małgorzata Krokowska-Paluszak

Wprowadzenie

Witaj w książce Ja chcę Nobla! - przewodniku, który łączy inspirujące historie najwybitniejszych naukowców świata z praktyczną wiedzą zdobytą przez nas przez lata pracy na styku nauki i mediów. To, co tutaj znajdziesz, jest wynikiem naszych licznych doświadczeń, obserwacji, niezliczonych szkoleń, a także podróży i rozmów z osobami, które już osiągnęły naukowy sukces, ocierając się o Nobla lub zdobywając tę prestiżową nagrodę.

Każdy rozdział tej książki jest unikalnym połączeniem teorii i praktyki. Z jednej strony dzielimy się historiami wybitnych naukowców lub noblistów - takich jak profesor Aleksander Wolszczan, profesor Maciej Lewenstein, profesor Wacław Gudowski, profesor Jim Al-Khalili czy Lech Wałęsa - którzy poprzez swoje osobiste opowieści odsłaniają kulisy wielkich odkryć i sukcesów naukowych na skalę światową. Z drugiej strony przekazujemy Ci konkretne narzędzia, wskazówki oraz strategie, które pomogą Ci efektywnie rozwijać swoją karierę naukową.

Rozdział pierwszy koncentruje się na świadomości naukowej, czyli umiejętności precyzyjnego definiowania celów badawczych i kierunku swojej kariery. Odkrywamy, jak na przestrzeni dziejów zmieniało się pojęcie sukcesu naukowego, analizujemy różnice w systemach edukacji oraz przedstawiamy praktyczne metody radzenia sobie z presją akademicką. Dowiesz się też, jak nauka odpowiada na potrzeby społeczeństwa, popularyzuje wiedzę oraz rozwiązuje realne problemy.

W rozdziale drugim pomożemy Ci budować karierę poprzez rozwój niezbędnych umiejętności miękkich oraz kreowanie silnej marki osobistej. Przybliżymy znaczenie komunikacji werbalnej i niewerbalnej, omówimy techniki efektywnej pracy zespołowej, przywództwa oraz pokażemy, jak skutecznie nawiązywać relacje zawodowe i pozyskiwać środki na badania.

Rozdział trzeci poświęcamy polskim naukowcom na arenie międzynarodowej. Porównamy ich doświadczenia z sytuacją badaczy z innych krajów, omówimy wyzwania, takie jak godzenie obowiązków rodzinnych z karierą zawodową, oraz przedstawimy podstawy dyplomacji naukowej i strategie utrzymywania się w centrum zainteresowania.

Czwarty rozdział to praktyczne porady dotyczące efektywnego rozwoju kariery naukowej, między innymi przez mentoring oraz opanowanie technik negocjacyjnych i rozwiązywania konfliktów. Znajdziesz tutaj konkretne strategie oraz inspirujące przykłady wydarzeń, które odmieniły kariery wybitnych naukowców. Przekażemy Ci także specjalny plan rozwoju przeznaczony dla młodszych badaczy.

W ostatnim, piątym rozdziale przyjrzymy się temu, co sprawia, że naukowiec osiąga najwyższe cele - jak Nagroda Nobla. W rozmowie z wybitnym profesorem omówimy przyszłe kierunki badań, wpływ sztucznej inteligencji na świat nauki, alternatywne sposoby finansowania projektów badawczych oraz rolę innowacji społecznych.

Możesz potraktować tę książkę jako miejsce, w którym w kompleksowy sposób zgromadziłyśmy wszystko to, czego być może w tej formie nie znajdziesz nigdzie indziej. Nawet jeśli część tej wiedzy wyda Ci się znajoma, spojrzenie na nią z holistycznej perspektywy pozwoli Ci świadomie planować rozwój swojej kariery i zbudować wokół siebie zespół, który wypełni Twoje luki kompetencyjne. Dzięki temu stworzysz spójną i skuteczną grupę badawczą zdolną osiągnąć prawdziwy sukces naukowy. Mamy nadzieję, że ta książka nie tylko pomoże Ci osiągać cele, ale przede wszystkim sprawi, że Twoja droga naukowa będzie fascynująca i pełna satysfakcji.

1Świadomość naukowa

Jak zdefiniować sukces naukowy i co wpływa na jego osiągnięcie?

W tym rozdziale zapraszamy Cię do podróży w głąb siebie - do czasów, gdy świat był pełen tajemnic, a każde nowe doświadczenie budziło fascynację. Przypomnij sobie chwile, gdy marzenia o dorosłości były jeszcze nieokreślone, a ciekawość świata nie miała granic. To właśnie wtedy kształtowały się pierwsze inspiracje, które mogły zapoczątkować Twoją drogę ku nauce.

Zastanów się, czym dla Ciebie jest sukces naukowy. Czy to zdobycie prestiżowego grantu, publikacja w renomowanym czasopiśmie czy może odkrycie, które zmienia sposób myślenia o świecie? A może sukces to codzienna praca, która przynosi satysfakcję i poczucie spełnienia? Ważne, abyś zdefiniował(a) go na własnych warunkach, zgodnie z tym, co dla Ciebie najważniejsze.

Wspomnienia z dzieciństwa mogą być kluczem do zrozumienia Twojej obecnej ścieżki. Przypomnisz sobie pierwsze momenty, gdy poczułeś(-łaś) chęć poznania świata, pierwsze sukcesy szkolne, które nauczyły Cię, czym może być osiągnięcie w nauce.

Na kolejnych stronach znajdziesz przestrzeń na zapisanie swoich przemyśleń. Niech to będzie początek Twojej osobistej podróży ku zrozumieniu siebie.

"Co to jest sukces naukowy?" - zmiany w jego definicji na przestrzeni dziejów

Sukces zapomniany - Michał Sędziwój i tlen, zanim był tlenem

Jednym z pierwszych myślicieli, którzy zbliżyli się do koncepcji tlenu, był polski alchemik i lekarz królewski Michał Sędziwój. W swoim dziele De Lapide Philosophorum opisał proces rozkładu saletry (azotanu potasu), podczas którego powstaje "duch życia" - substancja niezbędna do spalania i oddychania. Dziś wiemy, że był to tlen. Tyle że przez wieki sukces odkrycia przypisywano jedynie Josephowi Priestleyowi, który w 1774 roku przeprowadził rozkład tlenku rtęci i otrzymał ten sam gaz, ale inną metodą. Różne reakcje chemiczne, ten sam produkt końcowy - ale to reakcja Priestleya, nie Sędziwoja, trafiła do encyklopedii.

Nazwisko Sędziwoja na stulecia zniknęło z historii nauki. Dopiero w ostatnich dekadach, dzięki badaniom historyków chemii, wraca się do jego zasług - ale wciąż z ostrożnością. W podręcznikach znajdziemy co najwyżej wzmiankę, że "być może" jako pierwszy zidentyfikował tlen, ale bez pewności. To pokazuje, że do przepisu na sukces naukowy trzeba dopisać jeszcze jeden składnik: pamięć i uznanie środowiska naukowego.

Bo czy sukces naprawdę istnieje, jeśli nikt o nim nie mówi?

Są nagrody, które się pamięta, i takie, które bledną. Dla przykładu: jeśli przyczynisz się do dobra ludzkości - dostaniesz Nagrodę Nobla; a jeśli rozwiążesz jedno z legendarnych zadań zapisanych w tak zwanej szkockiej księdze, otrzymasz... białą gęś. Tak, naprawdę. Ten zabawny zwyczaj pochodzi z przedwojennego Lwowa, gdzie wybitni matematycy (między innymi Stefan Banach, Stanisław Ulam, Hugo Steinhaus, Stanisław Mazur) spotykali się w kawiarni "Szkockiej" i zapisywali trudne problemy w specjalnym zeszycie (najpierw na stole w kawiarni, ale cóż... ostatecznie okazał się nie najlepszym nośnikiem informacji). Kiedyś Stanisław Mazur za rozwiązanie jednego z problemów obiecał żywą gęś - i po ponad pięćdziesięciu latach wręczył ją szwedzkiemu matematykowi Perowi Enflowi.

Obie nagrody są ważne dla środowisk naukowych. Jednak potrafisz wymienić przynajmniej jednego laureata Nobla, a żadnego posiadacza gęsi, prawda?

Sukces wyczekany - historia Youyou Tu

Chińska badaczka Youyou Tu przez dziesięciolecia zgłębiała starożytne teksty medyczne z czasów dynastii Han w poszukiwaniu wskazówek mogących pomóc we współczesnym leczeniu malarii - choroby, która każdego roku zbierała miliony ofiar, zwłaszcza w najuboższych regionach świata. Pracując w Instytucie Medycyny Tradycyjnej w Pekinie, mimo że nie miała doktoratu i nie należała do żadnej akademii nauk, kierowała zespołem badającym tysiące ekstraktów roślinnych. Przełom nastąpił, gdy sięgnęła po tradycyjny przepis z 340 roku naszej ery, zawarty w dziele Zhouhou Beiji Fang.

Tam natknęła się na opis działania piołunu (Artemisia annua) i po licznych nieudanych próbach ekstrakcji zmieniła metodę, wykorzystując zimny rozpuszczalnik - zgodnie z oryginalną recepturą. Tak wyizolowała czystą artemizynę - związek, który okazał się skuteczny w ponad 90% przypadków malarii lekoopornej. Jej badania uratowały miliony ludzi, zwłaszcza dzieci w Afryce Subsaharyjskiej.

Mimo przełomowego odkrycia przez lata jej nazwisko pozostawało nieznane - zarówno w Chinach, jak i na świecie. Dopiero w 2015 roku, po niemal 40 latach, otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. To jeden z najbardziej wyrazistych przykładów sukcesu wypracowanego dzięki wytrwałości, pokorze i wierności naukowej intuicji.

Sukces przyszedł późno. Ale przyszedł dlatego, że drążyła temat głębiej niż inni, jak Maria Skłodowska-Curie. Praca polskiej badaczki nad promieniotwórczością polegała na dokładnych pomiarach aktywności promieniowania emitowanego przez różne minerały zawierające uran i tor za pomocą elektrometru (nie na bezpośrednim ważeniu próbek w celu wykrycia ubytków masy, jak się powszechnie upraszcza). Sukces Marii Skłodowskiej-Curie był więc oparty na konsekwencji, nie chwilowym błysku.