Wprowadzenie

W połowie IX wieku p.n.e. Izrael zaczyna wyraźnie zaznaczać swoją obecność wśród królestw starożytnego Bliskiego Wschodu. Niniejsze opracowanie omawia trzy kluczowe świadectwa tego procesu. Pierwszym z nich jest stela z Kurkh w języku akadyjskim, pochodząca z czasów króla Asyrii Salmanasara III (858-824 p.n.e.), który wymienia izraelskiego króla Achaba (873-852 p.n.e.) jako uczestnika bitwy pod Karkar w 853 roku p.n.e.[1] Drugim źródłem jest stela Meszy, króla Moabu, napisana w języku moabickim (blisko spokrewnionym z hebrajskim), która wspomina króla Izraela Omriego (882-871 p.n.e.) oraz zdaje się zawierać aluzję do śmierci jego syna Achaba. Trzecim świadectwem jest stela aramejska, najprawdopodobniej wzniesiona przez króla Chazaela, wzmiankująca Jorama (851-842 p.n.e.), króla Izraela, oraz Ochozjasza (843-842 p.n.e.), króla Judy ("Domu Dawida"). Wartość tych trzech świadectw jest tym większa, że nie dysponujemy wcześniejszymi pozabiblijnymi dowodami na istnienie Izraela jako zorganizowanego bytu państwowego[2]. Tymczasem w ciągu zaledwie około dziesięciu lat Izrael pojawia się już jako monarchia w królewskich inskrypcjach pochodzących z różnych regionów starożytnego Bliskiego Wschodu i spisanych w różnych językach. Znaczenie tych świadectw wynika z faktu, że powstały stosunkowo niedługo po opisywanych wydarzeniach, co istotnie podnosi ich wartość również w kontekście oceny historyczności przekazu biblijnego, zwłaszcza w odniesieniu do epizodów, o których Biblia milczy. Jednakże sama bliskość chronologiczna nie zwalnia historyków z obowiązku krytycznego podejścia do ich treści. Należą one bowiem do gatunku inskrypcji królewskich, których zasadniczym celem jest przedstawienie władcy jako potężnego monarchy - zwyciężającego wrogów, wznoszącego pałace i świątynie oraz podejmującego różne inne przedsięwzięcia. Stronniczość cechująca ten typ świadectw przejawia się między innymi w rzadkim dokumentowaniu klęsk militarnych.

Trzy inskrypcje sporządzone w imieniu władców wrogich Izraelowi w IX wieku p.n.e., pod których presją znajdowały się wówczas królestwa Izraela i Judy, choć powstały mniej więcej w tym samym czasie, można uporządkować chronologicznie. Najwcześniejszą z nich jest stela z Kurkh Salmanasara III (853 p.n.e.), wspominająca Achaba, króla Izraela, jako uczestnika koalicji z Aramem i innymi królestwami przeciwko Asyrii. Nieco późniejsza jest stela Meszy, króla Moabu, który według biblijnej relacji zbuntował się po śmierci Achaba (2 Krl 3,5) za panowania Jorama (851-842 p.n.e.). Najmłodszym źródłem w tej kompilacji jest stela z Tel Dan, poświadczająca śmierć Jorama w wyniku ataku Aramejczyków. Każda z tych inskrypcji, analizowana osobno, nabiera dodatkowego znaczenia w zestawieniu z pozostałymi, a ich łączne ujęcie pozwala pełniej ocenić historyczność przekazu biblijnego.

Poszczególne inskrypcje zostaną omówione w osobnych rozdziałach, według porządku chronologicznego. Każdy rozdział zawiera krótkie wprowadzenie, tekst, tłumaczenie oraz komentarz filologiczny i historyczny. W przypadku steli z Kurkh, liczącej 156 wierszy, uwzględniony został wyłącznie fragment dotyczący bitwy pod Karkar, który jest przytoczony w transliteracji. Teksty steli Meszy oraz steli z Tel Dan są podane hebrajskim pismem kwadratowym, wywodzącym się z pisma aramejskiego. Dołączone ilustracje przedstawiają faksymile inskrypcji sporządzonych odpowiednio pismem paleohebrajskim w przypadku steli Meszy oraz starożytnym pismem aramejskim lub fenickim w przypadku steli z Tel Dan[3]. Przyjęta konwencja zapisu wykorzystuje nawiasy kwadratowe do oznaczenia rekonstrukcji, nawiasy okrągłe - dla dodanych słów ułatwiających lekturę tłumaczenia, a kursywę w nawiasach kwadratowych - dla rekonstrukcji o charakterze hipotetycznym. Cytaty biblijne przytaczane są z zastosowaniem punktacji masoreckiej. Transliteracja znaków klinowych w tekstach hetyckich różni się nieco od konwencji stosowanej przez asyriologów. Niniejsze opracowanie uwzględnia tę odmienność. W cytowaniach źródeł asyryjskich publikowanych w serii RINAP numer tekstu oznaczany jest pogrubioną czcionką. Omówienia w poszczególnych rozdziałach nie mają jednolitej struktury. Ze względu na długość inskrypcji na steli Meszy jej analiza przebiega według kolejności wierszy. Natomiast w przypadku steli z Kurkh oraz steli z Tel Dan komentarz ma układ tematyczny, z odniesieniami do odpowiednich fragmentów tekstu. Przekład dąży do możliwie wiernego oddania oryginału, w granicach dopuszczalnych przez zasady polszczyzny, tak aby zachować specyfikę składni języków analizowanych inskrypcji. Filologiczne omówienie steli Meszy i steli z Tel Dan opiera się na terminologii wypracowanej w podręczniku Gramatyka hebrajszczyzny biblijnej w zarysie[4]. Ponieważ rozważania dotyczą wyłącznie pierwszego etapu rozwoju języka hebrajskiego, zwanego biblijnym, w dalszej części tekstu przymiotnik ten będzie pomijany, aby uniknąć zbędnych powtórzeń[5].

Dzieje Izraela omawiane w niniejszym opracowaniu dotyczą okresu, który w historiografii biblijnej rozpoczyna się wraz z odłączeniem plemion północnych od pozostałej części terytorium pod wodzą Jeroboama I oraz utworzeniem odrębnego królestwa. Od tego momentu autorzy biblijni przedstawiają osobno dzieje dwóch bytów politycznych: Judy - obejmującej część południową, oraz Izraela - złożonego z plemion północnych. Zachowując to rozróżnienie, w niniejszym opracowaniu konsekwentnie używane są nazwy "królestwo Izraela" i "królestwo Judy". Ze względu na fakt, że wszystkie daty przywoływane w studium odnoszą się do okresu przed naszą erą, skrót "p.n.e." nie będzie dalej stosowany.

Niniejsze opracowanie zostało przygotowane przede wszystkim z myślą o studentach języka hebrajskiego i historii starożytnego Bliskiego Wschodu, znających również język akadyjski. W tym ostatnim bowiem spisana została większość nielicznych pozabiblijnych źródeł do badania dziejów Izraela. Jedną z głównych wartości tego studium jest udostępnienie studentom oryginalnych tekstów. Zakłada zatem znajomość podstawowych zagadnień z zakresu filologii języków semickich i świadomie rezygnuje z elementarnych wyjaśnień. W polskiej literaturze przedmiotu omawiane tu trzy inskrypcje występują zwykle jedynie w przekładzie - nie zawsze pełnym. Niniejsze studium daje studentom w przypadku steli Meszy i steli z Tel Dan sposobność zapoznania się z pełnymi tekstami oryginalnymi - w zakresie, w jakim pozwala na to stan zachowania poszczególnych inskrypcji - z ich najnowszymi lekcjami, a także z obecnymi tendencjami w badaniach nad epigrafiką zachodniosemicką. Komentarz filologiczny i historyczny przedstawiony w niniejszym opracowaniu zawiera również nowe propozycje interpretacyjne, wykraczające poza ustalenia współczesnych komentarzy obcojęzycznych, dzięki czemu odzwierciedla aktualny stan badań. Załączona bibliografia pozwala na pogłębienie zagadnień w nim omawianych. Choć opracowanie to skierowane jest przede wszystkim do studentów języków semickich, zawarte w nim tłumaczenia inskrypcji na język polski sprawiają, że może ono okazać się pomocne także dla szerszego grona odbiorców zainteresowanych dziejami Izraela i innych królestw starożytnego Bliskiego Wschodu.

Tym samym wypełniam dług wobec studentów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz Uniwersytetu Warszawskiego, uczestników moich zajęć z historii Izraela i hebrajskiego biblijnego przed wyjazdem do Izraela w 2008 roku, udostępniając im - po latach - podstawowe kompendium w tym zakresie.

Pragnę podziękować prof. Tamar Zewi z Uniwersytetu w Hajfie, która od początku pracy nad studium była zawsze gotowa do konsultowania zagadnień w nim poruszanych, zwłaszcza kwestii filologicznych steli Meszy i steli z Tel Dan. Szczególną wdzięczność kieruję do prof. Stefana Zawadzkiego z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza za lekturę manuskryptu oraz konstruktywne uwagi, które przyczyniły się do udoskonalenia niniejszego opracowania. Dziękuję również obydwu recenzentom, prof. Maciejowi Tomalowi z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz prof. Witoldowi Tyborowskiemu z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Ich wnikliwe spostrzeżenia i sugestie były bardzo pomocne w przygotowaniu ostatecznej wersji manuskryptu. Pani Ruhama Bonfil z Działu Dokumentacji Graficznej Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego opracowała mapę. Jestem jej ogromnie wdzięczna za życzliwość, pomoc oraz zaangażowanie. Praca nad niniejszą monografią była możliwa dzięki gościnności Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, który przyznając mi przed laty status wizytującego badacza, otworzył przede mną bez ograniczeń zasoby biblioteczne i bazy danych. Pragnę serdecznie podziękować temu Uniwersytetowi za istotne wsparcie i wkład w rozwój mojej pracy naukowej po wyjeździe z Polski. Szczególne podziękowania składam Stowarzyszeniu KOPIPOL za przyznane dofinansowanie, dzięki któremu niniejsza książka mogła zostać opublikowana.

ROZDZIAŁ IStela z Kurkh

Wstęp

Inskrypcja asyryjskiego króla Salmanasara III (858-824), w przeciwieństwie do steli Meszy i steli z Tel Dan, należy do gatunku roczników, które relacjonują wydarzenia w układzie chronologicznym, rok po roku. W odróżnieniu od tamtych stel zabytek ten ozdobiony jest wizerunkiem stojącego króla, przed którego głową umieszczono boskie symbole. Inskrypcję wyryto po obu stronach monumentu. Został on odkryty w 1861 roku w Kurkh (południowo-wschodnia Turcja) i obecnie znajduje się w zbiorach British Museum (nr inw. BM 118884). Charakterystycznym rysem panowania Salmanasara III były regularne wyprawy wojenne kierowane na zachód od rdzennych terytoriów asyryjskich. Miały one na celu stopniowe odzyskiwanie ziem utraconych na rzecz plemion aramejskich, które po okresie panowania Tiglatpilesara I (1114-1076) utworzyły państwa na większości obszarów północnej Mezopotamii i Syrii. Polityka odzyskiwania dawnych asyryjskich ziem jest widoczna już od końca X wieku, zwłaszcza za panowania Aszurnacyrpala II (883-859)[6].

Bitwa pod Karkar była ostatnim etapem ekspedycji Salmanasara III w 853 roku[7]. Kampania ta została opisana w sześciu wersjach roczników z różnych lat jego panowania oraz w dwóch inskrypcjach należących do gatunku zwanego inskrypcjami sumarycznymi[8]. Jednak tylko inskrypcja z Kurkh (A.0.102.2) wymienia króla Achaba (873-852) jako członka koalicji, którą zawiązali Irhulenu, król Chamatu, oraz Adad-idri, władca aramejskiego królestwa Damaszku, w celu powstrzymania ekspansji asyryjskiej (zob. ryc. poniżej). Dzięki steli z Kurkh zyskujemy dodatkowe informacje na temat Achaba, znanego z relacji biblijnej, która nie odnotowuje jego udziału w koalicji przeciw Salmanasarowi III w 853. Fakt, że został wspomniany w źródłach asyryjskich tylko raz, wynika ze specyfiki roczników asyryjskich, które były sporządzane rok po roku, stopniowo rejestrując kolejne wydarzenia. Ze względu na ograniczoną powierzchnię inskrypcji opisy późniejszych kampanii często wymuszały skracanie

informacji dotyczących wcześniejszych wypraw. Jako że bitwa pod Karkar była ostatnim wydarzeniem szóstego roku panowania Salmanasara III odnotowanym na steli, roczniki z tego roku przekazują bardziej szczegółowy opis tej bitwy niż roczniki z następnych lat. Podają one skład członków koalicji, liczebność kontyngentów wojskowych, które każdy z nich wystawił, oraz zawierają relację o zwycięstwie asyryjskiego króla nad koalicją, przedstawionym jako druzgocąca klęska sprzymierzonych sił wroga z dodaniem informacji o liczbie zabitych i rodzaju zdobytych łupów.

I. Tekst[9]

Kol. ii

87. TA uru?al-man at-tu-muš a-na URUmeš-ni

88. ša mir-?u-le-e-ni kura-mat-a-a aq-?i2-rib urua-de-en-nu urupar2-ga-a uruar-ga-na-a URU MAN-ti-šu2 KUR-ud šal-la-su NIG2.ŠU-šu2

89. NIG2.GA E2.GALmeš-šu2 u2-še-?a-a a-na E2.GALmeš-šu2 IZImeš ŠUB-di TA uruar-ga-na-a at-tu-muš a-na uruqar-qa-ra aq-?i2-rib

90. uruqar-qa-ra URU MAN-ti-šu2 ap-pul2 aq-qur ina IZImeš aš2-ru-up 1 LIM 2 ME gišGIGIRmeš 1 LIM 2 ME pet-?al-lu 20 LIM ERIN2meš ša mdIŠKUR-?i-id-ri

91. [ša kur] ANŠE-šu2 7 ME gišGIGIRmeš 7 ME pet-?al-lu 10 LIM ERIN2meš ša2 mir-?u-le-e-ni kura-mat-a-a 2 LIM gišGIGIRmeš 10 LIM ERIN2meš ša2 ma-?a-ab-bu

92. kursir-?i-la-a-a 5 ME ERIN2meš ša kurgu-<bal>-a-a 1 LIM ERIN2meš ša2 kurmu-u?-ra-a-a 10 gišGIGIRmeš 10 LIM ERIN2meš ša2 kurir-qa-na-ta-a-a

93. 2 ME ERIN2meš ša2 mma-ti-nu-ba-?a-li uruar-ma-da-a-a 2 ME ERIN2meš ša2 kuru2-sa-na-ta-a-a 30 gišGIGIR [meš x] LIM ERIN2meš

94. ša2 ma-du-nu-ba-?a-li kurši-a-na-a-a 1 LIM anšegam-ma-lu ša2 mgi-in-di-bu-?u kurar-ba-a-a [x] ME ERIN2meš

95. ša2 mba-?a-sa DUMU ru-?u-bi kura-ma-na-a-a 12 MANmeš-ni an-nu-ti a-na ERIN2.TA?-ti-šu2 il-qa-a a-?na? [e-pe-eš]

96. MURUB4 u ME3 ana GABA-ia it-bu-ni ina A2meš MA?meš ša aš-šur EN SUM-na ina gišTUKULmeš KALmeš ša2 URI3.GAL a-lik IGI-ia

97. iš-ru-ka it-ti-šu2-nu am-da?-?i-i? TA uruqar-qa-ra a-di urugil2-za-u2 BAD5.BAD5- šu2-nu lu aš2-kun 14 LIM ERIN2meš

98. ti-du-ki-šu2-nu ina gišTUKULmeš u2-šam-qit GIM dIŠKUR UGU-šu2-nu ri-?i-il-ta u2-ša2-az-nin u2-ma-?i šal-mat-šu2-nu

99. pa-an na-me-e u2-šam-li DAGALmeš ERIN2?i.a.meš-šu2-nu ina gišTUKULmeš <u2-šam-qit> u2-šar-di UŠ2meš-šu2-nu ?AR pa (?) lu (?) ša2 x x

100. i-mi3-i? EDIN a-na šum-qut ZI meš-šu2-<nu> nab-ra-ru-u2 rap-šu a-na qub-bu-ri-šu2-nu i?-li-iq ina ADDA-šu2-nu

101. id2a-ra-an-tu GIM ti-tur-ri ak-sir ina qe2-reb tam-?a-ri šu2-a-ti giš GIGIRmeš-šu2-nu pet-?a-la-šu2-nu

102. ANŠE.KUR.RAmeš-šu2-nu LAL-at gišni-ri-šu2-nu e-kim-šu2-nu

Kol. ii

87. Wyruszyłem z Aleppo (i) przybyłem do miast

88. Irhulenu chamatejskiego. Adennu, Pargę (i) Arganę - jego królewskie miasta - zdobyłem[10]. Jego jeńców, dobra

89. oraz własność jego pałaców zabrałem, a jego pałace ogniem spaliłem[11]. Wyruszyłem z Argany (i) przybyłem do Karkar.

90. Karkar - jego (Irhulenu) królewskie miasto - zburzyłem, zrujnowałem (i) ogniem spaliłem[12]. 1200 rydwanów, 1200 żołnierzy jazdy konnej, 20 000 żołnierzy piechoty Adad-idriego

91. (z) Damaszku[13]; 700 rydwanów, 700 żołnierzy jazdy konnej (i) 10 000 żołnierzy piechoty Irhulenu chamatejskiego; 2000 rydwanów (i) 10 000 żołnierzy piechoty Achaba

92. izraelskiego; 500 żołnierzy piechoty byblijskiej; 1000 żołnierzy piechoty egipskiej[14]; 10 rydwanów (i) 10 000 żołnierzy piechoty irkanatejskiej[15];

93. 200 żołnierzy piechoty Matinu-Baala arwadejskiego; 200 żołnierzy piechoty usanatejskiej[16]; 30 rydwanów (i) [N],000 żołnierzy piechoty

94. Adoni-Baala siannejskiego[17]; 1000 wielbłądów Gindibu arabskiego[18]; [x] setek żołnierzy piechoty

95. Baaszy z (B?t-)Ruhubi[19]; ammonickiego[20]. Tych dwunastu królów (Irhulenu) wziął sobie na pomoc. By prowadzić

96. wojnę i stoczyć bitwę przeciwko mnie, podjęli (wspólnie) atak. Wielką siłą, którą (bóg) Aszur, (mój) pan, dał mi (oraz) potężną bronią, którą (boski) sztandar, idący przede mną,

97. mnie obdarzył - walczyłem z nimi. Pobiłem ich od Karkar aż po miasto Gilzau. 14 000 żołnierzy piechoty,

98. ich wojowników powaliłem przy użyciu broni. Niczym Adad, zesłałem na nich deszcz zniszczenia. Rozrzuciłem ich ciała

99. i pokryłem nimi step. Ich liczne wojska pokonałem przy użyciu broni. Sprawiłem, że ich krew spłynęła do doliny.

100. Przestrzeń była zbyt ciasna, by ułożyć ich ciała. Rozległa okolica zniknęła pod ich grobami. Ich ciałami

101. niczym groblą zatamowałem (nurt) Orontesu. W środku tej bitwy ich rydwany, ich jazdę

102. i konie do zaprzęgów im zabrałem.

II. Komentarz

Według wersji roczników na steli z Kurkh Irhulenu, król Chamatu, na którego terytorium znajdowało się Karkar, występuje jako inicjator koalicji (wiersz 95). We wszystkich pozostałych wersjach, z wyjątkiem jednej, Adad-idri i Irhulenu pojawiają się wspólnie jako ci, którzy podjęli działania zbrojne przeciw Salmanasarowi III, prowadząc pozostałych dwunastu monarchów[21]. Liczba uczestników koalicji stanowi kwestię złożoną. Według steli z Kurkh, jeśli "Baasza z Bet-Rechob" i "Ammonita" to dwie różne osoby, koalicja, łącznie z Adad-idrim i Irhulenu, liczyła dwunastu uczestników. Natomiast w innej wersji 12 oznacza liczbę sprzymierzeńców Adad-idriego i Irhulenu, co daje 14 członków ogółem (RIMA 3, tekst A.0.102.6, s. 36, ii 27-28; tekst A.0.102.8, s. 45, wiersze 16?-17?; tekst A.0.102.10, s. 52, ii 17-19). Z kolei dwie najpóźniejsze wersje roczników, wymieniając oprócz Adad-idriego i Irhulenu innych królów koalicji, nie podają ich liczby (tekst A.0.102.14, s. 65, wiersze 59-61; tekst A.0.102.16, s. 75, wiersze 31-33). Inskrypcja sumaryczna (tekst A.0.102.40, s. 118, i 14-15) pomija Irhulenu wśród członków koalicji, wymieniając jedynie Adad-idriego oraz dwunastu innych sprzymierzeńców. Zatem według tej ostatniej wersji liczba uczestników wynosiła trzynaście. Drobne rozbieżności w liczbie członków koalicji nie umniejszają znaczenia omawianych dokumentów jako świadectwa zorganizowanego oporu królestw położonych na zachodnich krańcach Żyznego Półksiężyca (środkowej i południowej Syrii oraz Palestyny) wobec zagrożenia asyryjskiego. Jak wskazują inne wzmianki w rocznikach, również w kolejnych latach występowały one wspólnie, broniąc swojej niezależności (zob. niżej).

Uwagę zwraca pisownia sir-?i-la-a-a w opisie Achaba jako "Izraelity" (ma-?a-ab-bu kursir-?i-la-a-a). Forma ta jest prawdopodobnie akadyjską próbą fonetycznego odwzorowania hebrajskiej nazwy ?????????? (yiśr??el). Asyryjski skryba oddał hebrajską spółgłoskę ś za pomocą znaku klinowego sir, rozpoczynającego się od spółgłoski s. W okresie neoasyryjskim znaki klinowe z s były w rzeczywistości wymawiane jako š i odwrotnie. Stąd forma sir-?i-la-a-a była najprawdopodobniej wymawiana jako *šir?ilayya, zgodnie z ogólną przesuwką fonetyczną protosemickiego ś w š. Brak y (?) przed nazwą sir-?i-la-a-a można interpretować jako odwrotność zjawiska ??l?p? prostetycznego, czyli dodawania spółgłoski ? (?) wraz z towarzyszącą samogłoską w celu ułatwienia wymowy wyrazów rozpoczynających się od zbitki spółgłoskowej (por. ???????? versus ??????? "wczoraj")[22]. Pierwsza spółgłoska y (?) została najprawdopodobniej uznana przez pisarza asyryjskiego za element prostetyczny i w związku z tym pominięta. W dalszej kolejności, w celu złagodzenia trudnej do wymówienia zbitki śr, dodano samogłoskę i w sylabie otwierającej wyraz, czego efektem jest forma sir-[23]. Na uwagę zasługuje również wyraz sir-?i-la-a-a pod względem morfologicznym. Jest to przymiotnik denominatywny, tworzony przez dodanie, gdy występuje w rodzaju męskim, sufiksu -a-a do nazwy własnej miasta lub kraju[24]. W tym przypadku dołączony jest do nazwy "Izrael" jako kraju, na co wskazuje determinatyw kursir-?i-la-a-a[25]. Sufiks -a-a pozostaje niezmienny, niezależnie od przypadka gramatycznego rzeczownika, do którego jest dołączony. Może odzwierciedlać formy: -ayyu (mianownik), -ayya (biernik) oraz -ayyi (dopełniacz w babilońskich dialektach akadyjskiego) i -ayye (dopełniacz w asyryjskich dialektach akadyjskiego)[26]. Ponieważ inskrypcja z Kurkh jest sporządzona w standardowym rejestrze babilońskim, w którym nierzadko pojawiają się formy dialektalne neoasyryjskie, sufiks w sir-?i-la-a-a mógł być wymawiany -ayye, gdyż przymiotnik "izraelski" określający Achaba występuje w dopełniaczu. Omawiany przymiotnik, zwany gentilicyjnym, zawierający charakterystyczny sufiks -a-a, występuje wielokrotnie w opisie kontyngentów koalicjantów w epizodzie bitwy pod Karkar (por. "ša2 mir-?u-le-e-ni kura-mat-a-a - Irhulenu chamatejskiego"; "ša2 mgi-in-di-bu-?u kurar-ba-a-a Gindibu arabskiego")[27].

Na podstawie danych liczbowych dotyczących kontyngentów poszczególnych rodzajów sił zbrojnych król Achab, wystawiając 2000 rydwanów oraz 10 000 piechurów, został zaliczony do trzech najpotężniejszych władców wśród koalicji. Dane te jednak należy traktować z ostrożnością[28]. Wielkie siły przeciwnika w opisach zwycięstw należą do trwałych motywów inskrypcji królewskich, których celem jest podkreślenie potęgi i odwagi władcy pokonującego bez trudu zastępy wrogów dzięki interwencji bóstw (zob. niżej)[29]. Wzmianka o znaczącym potencjale militarnym Achaba, przekraczającej łączny kontyngent pozostałych członków koalicji, mogła stanowić rezultat pomyłki pisarskiej, polegającej na błędnym zapisaniu liczby 2000 zamiast 200[30]. Jednak równie uprawniona jest interpretacja, według której zawyżona liczba rydwanów odzwierciedla pamięć o Achabie jako jednym z czołowych władców Lewantu uczestniczących w koalicji. Tak wysoka pozycja współgra z wynikami wykopalisk archeologicznych w Samarii, Tel Jizreel i Megiddo, które wskazują na skalę ekonomiczno-militarnego rozmachu dynastii Omrydów[31]. Nazywanie w źródłach asyryjskich królestwa Izraela nazwą B?t-?umria, czyli "Dom Omriego" (kurE2-?u-um-ri-a/kurE2-m?u-um-ri-a), odzwierciedla jego znaczenie[32]. Determinatyw w postaci logogramu KUR wskazuje ewidentnie, że chodzi o nazwę kraju[33]. Wykopaliska w Samarii odsłoniły prostokątny obszar otoczony zewnętrznym murem kazamatowym oraz murem wewnętrznym, w obrębie którego znajdowały się liczne budynki o charakterze publicznym oraz pałac usytuowany w jego centrum. Uderza zastosowanie kamienia ciosanego do budowy murów, a także luksusowe rzeźbione plakietki z kości słoniowej, służące dekorowaniu mebli w pomieszczeniach królewskich, znalezione w budynku kojarzonym "z domem z kości słoniowej" zbudowanym przez Achaba (1 Krl 22,39)[34]. Okazałość stolicy królestwa Izraela, potwierdzona wynikami wykopalisk, świadczy o ekonomicznej potędze dynastii Omrydów. Z kolei na potencjał militarny Achaba, udokumentowany na steli z Kurkh, zdają się wskazywać wykopaliska w miejscowości Zer?in, utożsamianej z Tel Jizreel - stanowiskiem archeologicznym położonym na wschodnim krańcu Doliny Jizreel, w miejscu o istotnym znaczeniu strategicznym. Usytuowane na wzniesieniu góruje ono nad doliną, przez którą w starożytności przebiegała droga z Megiddo do Bet-szean. Tel Jizreel wyróżnia się ufortyfikowanym terenem o symetrycznym układzie. Mur kazamatowy otaczał enklawę przylegającą do stromego zbocza opadającego w stronę Doliny Jizreel. W narożnikach muru zostały zidentyfikowane wysunięte wieże, natomiast po stronie południowej - brama. Wykuta w skale fosa o szerokości 8-12 m i długości ok. 670 m otaczała enklawę z trzech stron, z wyłączeniem strony północnej przylegającej do stromego zbocza. W jednym z punktów odsłonięto jej dno, znajdujące się na głębokości około 6,5 m poniżej powierzchni. Tak imponująca, masywna fosa należy do rzadkości w Palestynie epoki żelaza, co świadczy o wyjątkowym znaczeniu i sile fortyfikacji. Pozostałości dwóch budynków użyteczności publicznej zostały odkryte blisko bramy, ale do tej pory nie zdołano odsłonić śladów zabudowań pałacowych. Użycie kamienia ciosanego, tak charakterystyczne dla Samarii, było w Tel Jizreel bardzo ograniczone. Zdaniem archeologów, twierdza była użytkowana przez stosunkowo krótki czas od chwili jej wybudowania przypisanego Omriemu i funkcjonowała do czasów aramejskiego najazdu za panowania Chazaela w drugiej połowie IX wieku (zob. niżej rozdz. III). W ocenie archeologów, Tel Jizreel zostało wzniesione jako baza militarna - centrum wojskowe przeznaczone dla konnych rydwanów, których znaczną liczbę wystawił król Achab w bitwie pod Karkar. Wszystko wskazuje na to, że w okolicy uprawiano jęczmień, stanowiący niezbędną paszę dla koni[35]. Ze znaczeniem konnych rydwanów w armii Izraelitów wiązane są również struktury odsłonięte w Megiddo - w strategicznym punkcie szlaku wiodącego z Egiptu do Mezopotamii i Anatolii - interpretowane najczęściej jako stajnie (warstwa IVA)[36].

Przypisy

[1] Karkar jest powszechnie identyfikowany z Tell Qarqur w zachodniej Syrii na prawym brzegu rzeki Orontes (Yamada 2000, s. 154). Daty panowania królów babilońskich i asyryjskich na podstawie: Van de Mieroop 2016, s. 359, 361-363; daty panowania królów hetyckich na podstawie: Miller 2013, s. xii; daty panowania królów Izraela i Judy na podstawie: Cogan, Tadmor 1988, s. 341.

[2] Izrael został wspomniany na steli faraona Merenptaha (1212-1202 p.n.e.), odnalezionej w Tebach w 1896 roku (Petrie 1897, s. 13, tabl. XIII-XIV), obecnie przechowywanej w Muzeum Egipskim w Kairze (nr inw. JE 31408). Stela ta, datowana na piąty rok panowania Merenptaha, zawierająca 28-liniową inskrypcję, opisuje jego zwycięstwa odniesione nad Libijczykami (KRI IV 12-19). W liniach 26-27 tekst wspomina również o pokonaniu ludów azjatyckich. W wierszu 27 wymieniony jest Izrael. W języku egipskim do wyrazów dodawano hieroglificzne znaki zwane determinatywami, które nie były wymawiane, lecz pełniły funkcję klasyfikującą - wskazywały na kategorię znaczeniową danego słowa. Obok nazwy "Izrael" umieszczono determinatyw w postaci pary ludzkiej typowy dla nazw ludów, trzy pionowe kreski oznaczające liczbę mnogą oraz determinatyw w postaci zagiętego kija do rzucania umieszczony po lewej stronie postaci męskiej - znak kojarzony z obcymi lub wrogimi ludami. Zestawienie tych determinatywów sugeruje, że egipski skryba postrzegał Izraelitów jako obcą grupę etniczną, a nie jako zorganizowany byt państwowy. Przekład całej inskrypcji na język polski zob. Taterka 2015/2016, s. 78-83. Tekst paralelny do inskrypcji z tzw. steli Merenptaha, choć uszkodzony - jak wskazuje Kuentz (1923, s. 117) - również w miejscu, gdzie w wierszu 38 należałoby oczekiwać wzmianki o "Izraelu", znajduje się na ścianach tzw. "Dziedzińca Skrytki" kompleksu świątynnego w Karnaku (Sourouzian 1989, s. 144-145, tabl. 26a).

[3] Tabela alfabetu hebrajskiego w piśmie kwadratowym oraz paleohebrajskim, zob. Eph?al-Jaruzelska, Zewi 2013, s. 20-21. Na temat inskrypcji króla Meszy sporządzonej w języku moabickim, lecz zapisanej pismem hebrajskim (paleohebrajskim) wskutek politycznej zależności Moabu od królestwa Izraela, zob. Naveh 1982, s. 101. O trudnościach z rozróżnieniem pisma fenickiego i starożytnego pisma aramejskiego w IX wieku p.n.e., a tym samym również z klasyfikacją pisma steli z Tel Dan, zob. Biran, Naveh 1993, s. 94.

[4] Eph?al-Jaruzelska, Zewi 2013.

[5] Zob. tamże, s. 16 - na temat etapów rozwoju języka hebrajskiego; Sáenz-Badillos 1993, s. 62-68 - na temat znaczenia starożytnych inskrypcji hebrajskich w badaniach nad hebrajskim biblijnym oraz podobieństw ich języka do hebrajskiego biblijnego, zwłaszcza w zakresie słownictwa; A?ituv 2008 - całościowy katalog starożytnych inskrypcji hebrajskich, zawierający transliterację, przekład na angielski i komentarz.

[6] Lipiński 2000b, s. 7-8; Yamada 2000, s. 68-76; Frahm 2025, s. 87.

[7] Datacja tej wyprawy opiera się na systemie eponimów, przyjętym w Asyrii, czyli na nazwiskach wysokich rangą urzędników zwanych eponimami, wybieranych drogą losowania. Owa kampania miała miejsce za eponimatu Dajjan-Aszura (RIMA 3, tekst A.0.102.2, s. 22, ii 78).

[8] Roczniki: RIMA 3, tekst A.0.102.2, s. 23-24, ii 87b-102; tekst A.0.102.6, s. 36-37, ii 19-33; tekst A.0.102.8, s. 45-46, wiersze 12?-19?; tekst A.0.102.10, s. 52, ii 13-25; tekst A.0.102.14, s. 65, wiersze 54b-66; tekst A.0.102.16, s. 75, wiersze 28-38a. Inskrypcje sumaryczne: RIMA 3, tekst A.0.102.28, s. 103, wiersze 29-34a; tekst A.0.102.40, s. 118, i 14-24.

[9] RIMA 3, tekst A.0.102.2, s. 23-24, ii 87b-102. Por. polski przekład tych wierszy inskrypcji w: Niesiołowski-Span?, Stebnicka 2020, s. 115-116.

[10] Adennu, Parga i Argana leżały na drodze prowadzącej z Aleppo do Karkar; Yamada 2000, s. 154 oraz przyp. 265. Miasta Parga i Adennu/Ada wymienione są na okuciach z brązu znalezionych w Balawat (Imgur Enlil) jako podbite przez Salmanasara III (RIMA 3, teksty A.0.102.74 oraz 75, s. 144). Tekst A.0.102.75 zaznacza przy tym, że Adennu należało do Irhulenu.

[11] Dosł. "A na jego pałace rzuciłem ogień".

[12] Zdobycie Karkar, z zaznaczeniem, że należało do Irhulenu chamatejskiego, zostało przedstawione również na brązowych okuciach z Balawat (RIMA 3, tekst A.0.102.76, s. 145).

[13] W tym miejscu skryba zaczyna wyliczanie liczebności poszczególnych kontyngentów, podczas gdy dopiero w wierszu 95 domyślnie pojawia się Irhulenu jako ten, który zgromadził wymienione w wierszach 90-95 siły koalicji.

[14] Tadmor uznał formę Gu-a-a w tekście oryginalnym za błąd pisarski, który należy poprawić na Gu-<bal>-a-a, czyli Gebal (Byblos). Jego zdaniem wyrażenie kurMu-u?-ra-a-a odnosi się do oddziałów posiłkowych wysłanych przez Egipt w celu wsparcia Byblos, znajdującego się pod egipską kuratelą (1961, s. 144-145, 149).

[15] W Biblii "Arkita" ????????? ha-?Arq? (Rdz 10,17; 1 Krn 1,15).

[16] Zob. przyp. 17.

[17] W Biblii "Sini" ?????? S?n? (Rdz 10,17; 1 Krn 1,15). Irkata/Arka, Arwad, Usanat/Usnu i Szian/Siannu - miasta-państwa położone w północnej części starożytnej Fenicji (Yamada 2000, s. 158 oraz przyp. 283). Arka, Usnu i Siannu jako położone na "brzegu morza" są wymienione przez Tiglatpilesara III (RINAP 1 14, wiersz 6).

[18] "Gindibu arabski" stanowi najwcześniejszą wzmiankę o Arabach w źródłach starożytnych. Na temat możliwych powodów uczestnictwa Gindibu w antyasyryjskiej koalicji zob. Eph?al 2023, s. 1-2.

[19] W Biblii Bet-Rechob ???????????? b?? r???? (Sdz 18,28; 2 Sm 10,6).

[20] Salmanasar zaznacza, że koalicja zorganizowana przez Irhulenu liczyła dwunastu królów. Problem stanowi ostatni z wymienionych władców: "Baasza z (B?t-)Ru?ubi". Znaczna odległość geograficzna dzieląca Bet-Rechob (położone w rejonie doliny Beka w Libanie) od terytorium królestwa Ammonitów czyni mało prawdopodobnym, by przymiotnik "ammonicki" odnosił się do Baaszy z Bet-Rechob. Bardziej prawdopodobna wydaje się hipoteza błędu skryby, w wyniku którego kontyngent Ammonitów - będących dwunastym członkiem koalicji - został pominięty w tekście (Yamada 2000, s. 159-161 wraz z wcześniejszą bibliografią). Grayson natomiast tłumaczy "Ba?asa, the man of (B?t-)Ru?ubi, the Ammonite" bez średnika między "B?t-Ru?ubi" a "the Ammonite", co może sugerować, że "kurA-ma-na-a-a" to epitet odnoszący się do tej samej osoby - Baaszy.

[21] Wyjątek stanowi jedna z dwóch inskrypcji sumarycznych Salmanasara III (zob. wyżej przyp. 8), która wymienia Adad-idriego i 12 skonfederowanych władców (RIMA 3, tekst A.0.102.40, s. 118, i 14-15).

[22] Na temat ??l?p? prostetycznego zob. Joüon, Muraoka 2009, s. 67.

[23] Podobne zjawisko w akadyjskim ilustruje pisownia przymiotnika utworzonego od miasta Aszdod: maddattu ša kurAs-du-da-a-a albo ša kurSa-du-da-a-a "danina aszdodyjska", zob. Eph?al 1999, s. 6. Arbitralność ??l?p? prostetycznego ilustruje pisownia nazwy klanu ???? na ostraca z Samarii (A?ituv 2008, s. 295, nr 42, s. 301, nr 48), podczas gdy w Biblii (Lb 26,31; Joz 17,2; 1 Krn 7,14) jego nazwa brzmi ??????????? (?aśr?el). Akadyjskie określenie Achaba jako sir-?i-la-a-a odzwierciedla ludowa etymologia imienia "Izrael" (yiśr??el) nadanego Jakubowi przez walczącego z nim anioła: "Odtąd nie będziesz się zwał Jakub, lecz Izrael, bo walczyłeś z Bogiem i z ludźmi, i zwyciężyłeś (ś?r???)" (Rdz 32,19), na co zwrócił moją uwagę Elnathan Weissert.

[24] Inny sposób tworzenia tej formy, zachowującej to samo znaczenie odniesienia do miasta bądź kraju, polega na dołączaniu sufiksu -? (tzw. nisba) do nazwy własnej oraz odpowiedniej końcówki przypadku, np. akkad?m (akkad?-) "akadyjski" od Akkad.

[25] W odróżnieniu od determinatywu KUR - logogramu umieszczanego przed nazwami krajów i gór, logogram LU2 służy do oznaczania etniczności.

[26] Borger 2010, s. 434-435.

[27] Na temat przymiotnika oznaczającego pochodzenie z kraju lub miasta zob. GAR, §56; Huehnergard 2011, s. 40-41; Jaako 2000, s. 84.

[28] Yamada 2000, s. 161-162 oraz tamże wcześniejsza bibliografia.

[29] Na temat liczb w rocznikach Salmanasara III zob. De Odorico 1995, s. 30-34; na temat liczebności kontyngentów w inskrypcji z Kurkh - tamże, s. 103-105.

[30] Na?aman, uzasadniając swoją tezę o nieprawdopodobieństwie liczby 2000 rydwanów przypisywanych Achabowi (1976, s. 97-102), przytacza m.in. dane o 2500 rydwanach armii hetyckiej w bitwie pod Kadesz (Kitchen 2003, s. 34) oraz o 2002/2001 rydwanach armii asyryjskiej Salmanasara III (RIMA 3, tekst A.0.102.6, s. 41, iv 47; tekst A.0.102.10, s. 56, lewa krawędź, wiersz 2). Hipotezę pomyłki pisarskiej wzmacnia obecność licznych błędów na steli z Kurkh (Tadmor 1961, s. 144-145, przyp. 10). Realizm wzmianki o dwustu rydwanach króla Achaba znajduje potwierdzenie w inskrypcji Sargona II (721-705), który informuje o wcieleniu 200 rydwanów zdobytych w Samarii do armii asyryjskiej (RINAP 2, 74, iv 33-34). Według Dalley (1985, s. 37-38) znamienne jest to, że w obu przypadkach wzmiankowane są wyłącznie rydwany Izraelitów. Brak odniesień do jeźdźców w kontyngencie Achaba wskazuje na specjalizację armii izraelskiej w tej formie prowadzenia walki, utrzymującą się aż do upadku Samarii w 722 roku. Na tym etapie rozwoju militarnego rydwany uchodziły za bardziej efektywny środek walki niż kawaleria. Zdaniem Dalley, zestawienie danych ze steli z Kurkh ze świadectwami Sargona sugeruje, że Samaria cieszyła się znaczną potęgą od czasów panowania Achaba w połowie IX wieku przez około 130 lat, aż do jej upadku w 722 roku, co było możliwe dzięki wykorzystaniu rydwanów, bez wsparcia kawalerii.

[31] Ussishkin 2007.

[32] RINAP 1 42, wiersze 6? oraz 15?; 49, rew. 4; RINAP 2 8 wiersz 15; 9, wiersz 21 et passim. Określanie państwa jako "dom" założyciela dynastii stanowiło powszechną praktykę na starożytnym Bliskim Wschodzie w I tysiącleciu p.n.e. Wystarczy wspomnieć, że nazwa królestwa Damaszku w źródłach asyryjskich brzmi B?t-?aza? ili czyli "Dom Chazaela" ([kurE2]-?m??a-za-? i-i-li): RINAP 1 49, rew. 3 et passim. Zob. niżej bytdwd rozdz. II i rozdz. III.

[33] W języku akadyjskim przed nazwami krajów umieszcza się determinatyw KUR - logogram pisany małymi literami alfabetu łacińskiego (zazwyczaj mniejszą czcionką), zapisywany jako indeks górny, tzn. ponad linią pisma, natomiast przed imionami własnymi determinatyw w postaci małego "m", który nie jest logogramem (Huehnergard 2011, s. 111-112).

[34] Ussishkin 2007, s. 294-298.

[35] Tamże, s. 298-302.

[36] Obok uczonych interpretujących te struktury jako stajnie istnieje grupa badaczy uznających je za magazyny, targowiska lub baraki wojskowe; zob. przegląd obu stanowisk: Finkelstein, Ussishkin 1994, s. 40. Budowę tych struktur przypisywano kolejno Salomonowi (na podstawie 1 Krl 9,19; Guy 1931, s. 37-48), następnie Achabowi (Yadin 1970, s. 95-96), a obecnie uważa się, że zostały wzniesione za panowania Jeroboama II (Finkelstein, Silberman 2001, s. 210-211; Franklin 2017, s. 97).