Et cuncta terrarum
subacta.
LUCANUS
.............. Aestant ingens
Uno in corde pudor mixtoque insania luctu,
Et Furiis agitatus amor et conscia virtus.
AENEIDOS. Lib. X
Już się ma pod koniec starożytnemu światu - wszystko, co w
nim żyło, psuje się, rozprzęga i szaleje - Bogi i ludzie szaleją.
A jako Jowisz pan na niebie, tak Rzym pan na ziemi kona i
szaleje. - Fatum jedno spokojne, niewzruszone, *rozum* nieubłagany
świata, patrzy z wysoka na wiry ziemi i nieba.
Wśród zamętu wznoszę pieśń, która mi gwałtem z piersi się
dobywa. - Niechaj duch zniszczenia ku pomocy mi będzie, - niech
moje natchnienie kręci się i toczy się, i rozlega na wsze strony
jako piorun burzy, która grzmi teraz nad wiekami przeszłości i
wszelkie życie strąca do otchłani - a potem niech umiera jak on po
dokonaniu dzieła. - Tam nowy świat na wschodzie! Ale mnie już nic
do niego.
Gdzie postacie, które tak dumnie i wzniośle kroczyły
dawniej po twoich siedmiu wzgórzach, o Rzymie? - Gdzie patrycjusze
twoi z nożem ofiarnym i włócznią w ręku, z sercem pełnym tajemnic,
z chmurą zgrozy na czole, ojcowie rodzin, ciemięzcy plebejanów,
ukróciciele Włoch i Kartagi? Gdzie westalka wstępująca w milczeniu
z ogniem świętym na schody Kapitolu?
Gdzie mówce twoi, panowie duszy tysiąców, stojący ponad
falami ludu, gwarem poszeptów obwiani i burzą poklasków? - Gdzie
żołnierze legionów bezsenni, ogromni, z twarzą spiekłą od słońca,
ochładzaną znojem, rozjaśnianą połyskami mieczów? - Wszyscy
zniknęli jedni po drugich - przeszłość ich zagarnęła i jak matka
tuli do łona. - Nikt ich nie wydrze przeszłości.
Miasto nich podnoszą się nieznane dotąd kształty, ni piękne
jak półbogi, ni silne jak olbrzymy tytańskich czasów; ale
dziwaczne, migające złotem, z wiankami na czole, z pucharami w
dłoni; a wśród kwiecia sztylety, a wśród biesiady trucizny, a w ich
tańcach konwulsyjne podrzuty - niby to życie bez granic wśród
pieśni i jęków, ryku hien i nawoływań gladiatorów. - Śmiech z
takiej wiosny umajonej krwią i woniami spiekłych kadzideł! - Śmiech
z takiego życia! - Ono przejściem tylko, ono nic nie utworzy, nic
nie zostawi po sobie, prócz krzyków kilku i sławy marnego skonania!
Motłoch i cezar - oto jest Rzym cały! -
Izydo matko wiadomości i milczenia, stopy twoje zbryzgane
pianą morza, okryte pyłem długiej podróży, obca mowa brzmi naokoło
ciebie - i stoisz na Forum Romanum i dotąd się rozpatrzyć nie
możesz, kędy sama jesteś, kędy brzegi Nilu.
Z pagórków Armenii, z nizin Chaldei, Mitra też, pan
młodości i śmierci, ciągnie ku Rzymowi i już stanął w lochach
Kapitolu i nożem ofiarnym potrząsa wśród głuchej nocy nad trupami
ofiar.
W portykach greckich, w słodkim cieniu korynckich filarów
barbarzyńskim chodem stąpa syn północy - stanie czasami i na
toporze wsparty szuka błękitnymi oczyma, czy gdzie nie spotka
Odyna, Boga ludów swoich.
Odyn Cymbrycki dotąd się nie zjawił - żal mu borów
sosnowych i śnieżnej pościeli, i szarego nieba, i chórów Walhalli.
- Ale chwil kilka jeszcze - i on puści się na pielgrzymkę do Rzymu!
Naprzód, Bogi i ludzie! - Drogi wasze się pokrzyżują od
wschodu na zachód, od północy na południe. Miejsca dla was nie
będzie. - Idźcie więc i kołujcie, błądźcie i wracajcie potem.
Tak zwykle przed śmiercią bywa.
Naprzód, Bogi i ludzie! - Szalejcie do woli - ostatni to
szał, ostatnia to gonitwa wasza - a Fatum z was się urąga, krzyż
godłem swoim wzięło i wy wszyscy wcześniej czy później padniecie
przed krzyżem.
Z tego świata, co się zżyma i kona, wycisnę myśl jedną
jeszcze - w niej będzie miłość moja, choć ona jest córą szaleństwa
i zwiastunką zguby!
Naprzód w szał, naprzód w tan, Bogi i ludzie wokoło myśli
mojej - bądźcie muzyką, co przyśpiewuje jej marzeniom - burzą,
pośród której ona się przedziera jak błyskawica - bo imię jej
nadam, postać nadam, i choć poczęta w Rzymie, dzień, w którym Rzym
zginie, nie będzie jej ostatnim. Ona trwa, dopóki ziemia i ziemskie
narody - ale za to w niebie dla niej miejsca nie ma!
----------
Gdzież jesteś, synu zemsty - w jakiej ziemi leżą zwłoki
twoje? - Duch twój pomiędzy jakimi duchami? -
Ze świata gruzów wywołałem cienie umarłych - w nocy na
forum stanął senat przede mną - schylone widma, obarczone pamięcią
podłości, i między nimi nie było ciebie!
Gladiator powstał z lochów cyrku i szedł na czele swoich
przy świetle księżyca - przebici wszyscy - usta sine powtarzały w
śnie śmierci: "Morituri te salutant, Caesar". - Ale pomiędzy nimi
nie odkryłem ciebie.
Na Palatynie, na wzgórzu ruin i kwiatów, panów świata dla
mnie wzruszyły się prochy - płynęli przede mną - diadema krwią
zlutowane trzymało się ich czoła - każdy na czole niżej miał znak
potępienia - purpura na ich barkach powiewała, a zza niej świeciły
gwiazdy przez otwory wydarte sztyletami zabójców - ale i tam nie
ujrzałem ciebie.
Męczenników Chrystusa słyszałem śpiewy i modły. - Dźwięki
te wzlatywały z katakumb i szły prosto ku niebu - był tam głos
jeden niewieści, smutniejszy, piękniejszy nad inne - znany tobie
kiedyś, ale teraz sam jeden, niezwiązany z twoim.
Gdzież jesteś synu zemsty, synu pieśni mojej! Już czas
zmartwychwstać, by deptać po zwłokach olbrzyma - pamiętasz -
przysiągłeś. - Wyrzekłeś się wiary, nadziei, miłości, by raz tylko,
raz jeden spojrzeć, a potem zanurzyć się tam, gdzie miliony. -
Godzina dobija - bo kędy miasto wieczne panowało, dziś grób
szeroki, rozwarty, napełniony kośćmi i gruzem, opleciony pełzającym
bluszczem i ludem. - Powstań - chodź - wzywam cię. - Ja i
straszniejsza potęga jeszcze, od której cię wybawić nie zdołam, ale
imię twoje oderwę od ciała twego i ono na zgubę nie pójdzie wraz z
tobą!
Z dala ode mnie! - Nie dla was te dzikie manowce - w
Kampanii rzymskiej zostańcie u stóp Apeninów, towarzysze moi. - Ja
pójdę - ja go raz jeszcze chcę ujrzeć przed zgonem, przed śmiercią
na wieki.
W tej jaskini leżącej wśród mroków przepaści, on na
marmurowym łożu rozciągnięty, bez oddechu, bez sennych poruszeń,
bez żadnego marzenia, czeka na przebudzenie - obiecane - straszne,
i na dzień sądu bliższy dla niego, niż dla reszty świata!
Starożytne próchna świecą naokoło jak oczy sfinksów - wąż z
łuską promienistą śpi od wieków przy stopach jego - rysy zasępione,
spalone gorączką, sen tak długi chłodu po nich rozlać nie potrafił.
Kształty jego ciała podobne do kształtów greckiego posągu i
takich już dzisiaj nie ma na tej ziemi - nogi białe jak marmur
paryjski w czarnych koturnach, złożone na czarnej pościeli. - Stąd
i zowąd, pod nimi, nad nimi, mchy i bluszcze się wiją.
Tunika biała na piersiach spoczywa - odłamek lampy w dłoni
i miecz rdzą stoczony u boku spoczywa - a druga ręka opuszczona,
martwa i palce jej skurczone, jak gdyby zasnął w rozpaczy.
On cały zawieszony leży między snem a śmiercią - między
ostatnią myślą, którą pomyślał przed wiekami, a tą, która niedługo
w nim się obudzi - między potępieniem całego życia, a potępieniem
wieczności.
Nim powstaniesz, opowiem twe dzieje.
----------
W Chersonesie Cymbrów, w ziemi srebrnej potoków, ojciec
twój niegdyś stąpał brat za brat z królami morza, choć przybył z
odległych stron, choć cudzą miał grecką mowę i twarz greckiego
półboga.
Ale polubiły go niewiasty i męże, bo powieściami długie
słodził noce, a we dnie pierwszy do walk i biesiady. Manowce
szarego oceanu bitą drogą mu były - w połysku gwiazd niebieskich
wyczytywał pogody i burze - najcięższą włócznią przerzucał
najwyższe maszty i za wichrami goniąc, spokojne miał czoło.
Na lądzie róg jego dzwonił po dolinach i skałach. -
Niedźwiedź nigdy mu się nie potrafi odjąć - a kiedy wrócił z łowów
lub rozbicia, kładł się na mech, na paprocie, i spełniając gęste
puchary, opowiadał gonitwy, zapasy, rozboje. Na dalekich wodach dom
jego nabijany kością słoniową i złotem - sługi niewolniki, stojąc
na progu pod lasem filarów, patrzą na morze, zasiane wyspami
błyszczącymi jak gwiazdy i wyzierają jego powrotu - ale on się nie
spieszy, bo polubił dźwięk trąb konchowych i śpiew kapłanek Odyna -
bo młodość swoją puścił na błędy i zmienne losy, by później dokonać
wielkiego zamiaru - i puchar podnosi do ust i pije zdrowie króla
mężów, starego Sigurda. -
"Grimhildo, córo Sigurda, lud mój od wieków nosi kajdany i
jęczy - wraz z ludem moim sto innych ludów po wszystkich brzegach
mórz południowych usiadło na żwirze i płacze.
Żeby ich wyzwolić, trzeba mi twojej piersi natchnionej! Ja
sam rodem jestem niewolnik, ale duchem mściciel - wrogi moje silne
jak tytany - żeby ich podkopać i obalić, trzeba mi twojej piersi
natchnionej! Dziewico poświęcona Odynowi, ty wejdziesz w progi
moje, ty będziesz towarzyszką moich trudów, i dzieci nasze kończyć
będą dzieło moje - a ono się przeciągnie w późne wieki wieków!"
Tu ojciec twój umilkł i stopniami ogarniał ją potęgą wzroku
i milczenia swego. - Ona, stojąc na skale, spoziera na szarą
nieskończoność morza; z rozpuszczonym włosem, z zamglonymi oczyma,
bezsilna, szalona miłością. - Już Odyna pawęż jej nie zasłoni,
porzuci stopy ołtarza i pójdzie z obcym na dalekie brzegi.
"Hermesie, dawniej wojowniki nasze nie śmieli spojrzeć na
czoło moje. - Tyś się zjawił jak bohater zstępujący z Walhalli, tyś
rzekł: "Grimhildo" - i patrz, ja muszę być niewolnicą twoją. -
Nie znam ojczyzny twojej, wrogów twoich nie znam; kraj, do
którego mnie ciągniesz, nigdy we śnie nawet nie ukazał się przede
mną, ale pójdę, nieszczęśliwa - zhańbiona pośród dziewic -
przeklęta gniewem Odyna - tylko pozwól raz jeszcze mi zasiąść na
świętym głazie i odśpiewać pieśń ostatnią!"
----------
Amfiloch Hermes szedł za dziewicą na pokładach mchu, na
warstwach granitu, przez święte bory szronem obwisłe, wśród ryku
wodospadów. Sosny tłumem cisnęły się wszędzie; z ich tłumu czasem
szkielet dębu się wydostanie uwieńczon jemiołą. - Wyżej niebo
górskie, ołowiane - po bokach tysiąc manowców krąży i woła za sobą
na puszczę - ale dziewica zna ścieżki wiodące do Boga, z którym
idzie żegnać się na wieki.
Wodzowie hord, panowie gruntów, królowie morza, majtki i
ich towarzysze stoją w półkolu przed posągiem Odyna i czekają na
kapłankę. - Jeden tylko Sigurd z pokolenia Bogów, król wszystkich,
usiadł na pniu ściętej sosny i ogromną dłonią zakrył czoło - pierś
jego nadyma się pod pancerzem z łusk rybich - ale milczy i wszyscy
za nim milczą - słychać tylko szum morza bijącego o skały za borem.
Grimhilda przeszła pośród nich z oczyma wlepionymi w posąg
Odyna, ku któremu stąpała w groźnej powadze. - A cudzoziemiec
pozostał z tyłu, wśród orszaku swoich, z założonymi rękoma na
korynckiej zbroi, oparty o drzewo.
Pod wstępującym sklepieniem jaskini, na głazie tajemnicami
zapisanym, usiadła i zdała się marzyć. - Bóg północnych plemion
stoi nad nią, broda jego i włosy skrzepłe lodem, przyprószone
śniegiem, oczy szklanne, rażące, w olbrzymiej dłoni maczuga, krwią
ofiar zbroczona, a w piersi głęboka rana, którą zadał sobie, kiedy,
dopełniwszy ziemskiego wcielenia, zażądał wrócić do biesiad
Walhalli.
Sen jej trwał długo i teraz powoli z niego się budzi, z
wolna podnosi ramiona, mówi jeszcze tłumionym głosem: "Znam cię,
Panie wśród bohaterów twoich. - Duch twój czarnym strumieniem
zbliża się do łona mego - huczy wkoło mnie jak potok, co rozrywa
głazy. - Ja tam, gdzie wiry twoje. - Ja tam, gdzie wszechmocność
gniewu twego - siła twoja moją - słuchajcie mnie wszyscy".
Odrzuciła nagle powieki sponad pałających źrenic - ręce
wyrwała ku tłumowi i ręce jej drżały jak w chwili konania - w
głosie jej były dźwięki zarwane z mowy bohaterów, co wstąpili na
chmury i teraz wśród burzy przelatując, wołają na dzieci swoje:
"Po co biegniecie dniem i nocą, bracia moi? - Syny ludu
mego, kto was pędzi z tyłu? - Kto wam kazał porzucić ziemię srebrną
potoków?
Olbrzymy przykute podnieśli się z śniegów, na których leżeć
mają aż do końca świata, podnieśli się na pół i bijąc łańcuchami o
szczyty z lodu, w nozdrza chwytają zapach krwi z oddali. -
Czy słyszycie, jak młot Thora w pył druzgoce hełmy i
puklerze, czaszki i piersi ludzkie? - Śmiech karłów rozlega się w
przestrzeni - włócznia Horgebrudy zawieszona nad ziemią całą!
Kto wam podoła, o potomki moje? - Coraz dalej pędzicie ku
miastu wielkiemu. - Tam czeka na was biesiada - puchary pienią się
pełne krwi nieprzyjaciół. - Każdemu z was przygotowane jest
miejsce. - Zasiądźcie w chwale, syny moje!" -
Głos jej upadł nagle i w szmer się zamienił - oczy szukają
czegoś w świecie widzeń, który się przed nią roztacza - usta
wysilają się na słowo jakieś. - To słowo powstaje, rośnie w
głębinach jej duszy, jak wąż ucieka, kryje się znowu - ona darmo za
nim goni, cała blada, nieszczęśliwa, mdlejąca. - Jeszcze chwila -
może go wyrwie z łona, bo wzrok jej płonie, twarz nowym zajaśniała
szałem:
"Miasto, miasto na siedmiu wzgórzach pali się pożarem -
kruszce drogie, przejrzyste kamienie, topią się i płyną. - Ciała
topią się na krew i płyną. - Zamek wielki i Bóg wielki na nim
runął! - Na pomoc Odynie - umrę, jeśli nie wypowiem tajemnicy
twojej - imię jego - kto mi powie imię jego?"
I opadła głowa matki twojej i zawarły się jej usta - król
dotąd trzyma dłoń na twarzy, ani razu nie spojrzał na córkę i
wszyscy stoją niewzruszeni, bo nikt nie śmie przystąpić do świętego
głazu. -
A więc Bóg twój oniemiał i ty z nim umilkłaś na wieki -
ponad twoimi ustami cisza grobowa - na czole twoim lodowatość
śmierci. - Ale ten, który ci inną ojczyznę obiecał, nie opuści
ciebie - ruszył się spod cieniów dębu i sam natchniony stąpa ku
tobie. - Krzyk oburzenia powstał w tłumie, królowie morza
włóczniami uderzyli w puklerze. - Siwe Skaldy wyrzekli
przekleństwo. - Ale on już przeszedł straszną zagrodę, już nachyla
się nad tobą, podaje ci rękę i rzecze:
"Przez imię Roma, imię wrogów moich i twoich wołam cię do
życia, powstań Grimhildo!" - I odwrócił się i krzyknął trzy razy:
"Roma" - a dziewica obudzona podniosła się, powtórzyła raz jeszcze
słowo tajemnicze, powtórzyła głosem pożegnania cichym i niewieścim,
i poszła za cudzoziemcem jak żona za mężem. -
----------
Teraz ojciec twój, senny młodzieńcze, stoi na pokładzie i z
uśmiechem niedowiarstwa w ocean pełne wylewa kielichy na cześć
Posejdona, potem ku majtkom się odwraca i mówi: - "Silniej żagle,
dzielniej wiosła trzymajcie, a Bóg Trójzęba wnet uśmierzy te fale".
-
Pod ich stopami drży każda belka jak ciało niewiasty - u
widnokręgu ciemności warstwami się pokładły - z ich łona płyną
bałwany, zbierając się w kłęby, to rozpuszczając się w nurty, jak
niegdyś wąż Pyton, nim legł pod strzałami słońca - na przemian
pękają tonie i spajają się białymi pianami - na przemian w szumie
wiatrów głuche oddechy i przeraźliwe jęki.
Pod dachem wspartym stękającymi słupami usiadł Hermes na
futrach wywiezionych z Chersonesu Cymbrów, i spokojnym głosem
tłumaczył dziewicy świat, do którego się zbliżała - opisywał jej
wyspę o winnicach i gajach w pobliżu wielkiego lądu - on tam ma
swoich oraczy i kupców, dom i okręty swoje. - Tam skarbce jego
pełne kosztowności i broni. - I ta broń zda się kiedyś! Bo w
tamtych stronach ród ludzki nie hasa pod wodzą bohaterów - ale
ujarzmiony, hańbę swoją ubiera w złoto, marmury, jedwabie i liże
stopy miasta wznoszącego się na międzymorzu.
To miasto niegdyś w obliczu świata stało się bogiem
kłamstwa i ucisku - pod jego tchnieniem śmiertelnym brat powstał na
braci, syn na ojca, zdrajca na ojczyznę i jako czas niezużyte, ono
pożarło wszystkich królów ziemi! Tu pogoda zeszła z czoła ojca
twego i stał się podobnym do burzy, która statkiem miotła.
"Hellada moja niegdyś była duszą narodów - pieśni jej były
paniami świata. - Barbarzyńców zuchwałych, co przyszli od wschodu,
odpędziła szczękiem szabel i dźwiękiem strun swoich.
Ogień niebieski wydarty Bogom, jej tylko jednej, jej tylko
dostał się w udziale - nieszczęśliwa zaufała miastu przeklętemu. -
Dzicz międzymorza spłynęła do jej wysp szczęśliwych, do jej
mirtowych nadbrzeżów. - Nie zdobyli jej bronią, ale rozdzielili
jadem pochlebstwa, upoili nektarem obietnic!" -
W tej chwili rozejdą się chmury - wiatr je rozpruł na
zachodzie i kilka gwiazd zamignęło. - Hermes raz tylko rzucił okiem
i kiedy znów tonęły w wyziewach, krzyknął do sternika: "Na prawo,
całą noc na prawo, a o tej samej porze jutro przepłyniem Gadesu
cieśninę!". - I dalej tuląc ją do łona rozpowiada o przodku
Filopomenie, przedostatnim z ludzi, którzy walczyli przeciw miastu
podlącemu - po nim raz jeszcze król barbarzyniec wyszedł w pole i
przegrywał lat trzydzieści, aż legł własną ręką przebity - od dnia
tego nikt już trzeci się nie zdarzył na obronę ziemi!
Chwilą milczenia, chwilą rozpamiętywania uczcił pamięć
wielkiego Mitrydata, potem wrócił do smutnej powieści - ona słucha
z niewzruszonymi, pałającymi oczyma. - "Grimhildo, Bóg twój dał ci
zgadnąć natchnieniem to, co sam wydobywałem nieraz pracą
nienawiści, domysłem nadziei, z nocy przyszłych wieków - cieszmy
się, królewska córko - bo miasto nieprawości po zabiciu wszystkich
żyjących i wolnych, rozpoczęło teraz samobójstwo swoje!"
"Skarby wyssane z całej ziemi już im wkrótce nie wystarczą
- niedługo oręż z ich rąk się wysunie - wśród rzezi i festynów
dobijają im ostatnie chwile. - O żono moja, śmiej się z tych fal i
wichrów, bo my tu nie zginiem, my będziem częścią wielkiego
zniszczenia!"
Po tych słowach głos bohatera przybrał jeszcze bardziej
gorzkie i szyderskie dźwięki - wspomniał o bogach Hellady potężnych
kiedyś, którym dzisiaj już rzadko kto wierzy; - wyrocznie ich
oniemiały od dawna, ale posągi stoją dotąd, bo świat stary
odzwyczaić się nie może od nałogów młodości - wszystkie bogi ziemi
objawiły się w mieście przekleństwa. - Jedne piękne, podobne
nieśmiertelnym, bo greckiego dłuta - inne potworne, wyrosłe na
piaskach pustyni, po szczytach gór dalekich - ale on wie, że jest
tylko Bóg jeden, który przed wiekami położył dłonie na wirach
chaosu i zwyciężył go na wieki.
"Imię jego?" - zapyta kapłanka Odyna.
"Przeznaczenie" - i poszedł ku sterowi łodzi, bo podwajała
się burza.
----------
Czy pamiętasz wyspę Chiarę, na której wzrośliście ty i
siostra twoja, boska Elsione? - Czy pamiętasz wyprawy ojca, kiedy
na maszty zarzucał żagle nie trójkątne greckie, ale barbarzyńskie
podłużne; sam w dackim kołpaku, z toporem Cymbrów w dłoni, z zatoki
wymykał się nocą i puszczał na manowce archipelagu?
Wszystkie myśli Jugurthy i Mitrydata odżywały w jego duszy
- ku dzikim plemionom latały nieustannie chęci jego i duch. - To
gdzie błota meockie, gdzie pustynie i wiatronogie rumaki, to gdzie
Syrty w głębiach Afryki i jadem zaprawione strzały, błąkał się na
przemian, szukając nieprzyjaciół nieprzyjacielowi swemu - dłonie
królów dzikich ściskając, ucząc się ich mowy, broń ich zatykając na
piersi swojej, sypiąc im dary i rozżarzając ich chucie obietnicą
rozkoszy i łupów.
Wtedy matce twojej bolesno schodziły dnie i nocy. Ale
niewolnik żaden, obcy żaden, nie wyczytał cierpienia z jej rysów;
usta jej nie drżały, kiedy rozkazywała.
Czasem tylko, wziąwszy was oboje za ręce, wiodła przez
długie portyki w głąb pałacu. Tam w framudze nabijanej mchem i
konchami stał wojownik z głazu.
Dzikość nieśmiertelna marszczy mu skronie - w ręce trzyma
czaszkę zabitego wroga; a u stóp jego bryły lodu wykute z
paryjskiego marmuru.
Przed nim schyla głowę matka twoja i duma nad ubiegłą
ojczyzną: - "Irydionie mój, Sigurdzie mój, ty ziemi srebrnej nie
zobaczysz nigdy, ni dziada twego, króla mężów. - Patrz - Patrz -
oto Bóg mój święty - natchnienie moje straszne, to Pan Walhalli,
niezwalczony Odyn". - I córkę przyciskając do piersi: - "Gdzie
ojciec, Elsinoe, mów, gdzie Hermes w tej chwili? - Słyszę wiatrów
szumy i fal żałobne jęki. - Okręt jego pośród wód nieskończonych,
nachylony, odarty z żaglów lub może na bezbożne wyrzucony brzegi.
Ale nie - on zwycięży burzę, on odejmie się dzikim, i wróci do nas
z chwałą półboga".
A kiedy róg przybywającego odezwał się od morza, kiedy
bliżej zagrzmiał wśród gajów cytrynowych, kiedy nocną rosą obwisły,
spiekły słońcem i dżdżami sczerniony, rzucał się Hermes w objęcia
żony i oko jego czarne, namiętne, blaskiem nadziei pałało - wtedy
znów bywały dni pogodne i szczęśliwe na Chiarze; zapominała
kapłanka o gorzkich przeczuciach, a wy biegałyście swobodnie,
rozkosznie, po trawnikach wśród kwiatów, po nadbrzeżach wśród
muszli, po salach marmurowych wśród trójnogów i kadzideł,
odpoczywając na łonie matki, na ojca kolanach; a on co wieczór
błogosławiąc wasze głowy do snu pochylone: - "Pamiętajcie -
powtarzał - nienawidzić Romy. Dorósłszy, niech każden z was ściga
ją przekleństwem swoim. - Ty żelazem i ogniem. - Ty natchnieniem i
niewiasty zdradą". -
Czasem też do Chiary prokonsul lub pretor, lub wyzwoleniec
jaki cezara przybywali w goście - wtedy Hermes kazał zastawić
długie łoża i stoły. - Lesbijskie wino płynęło strugami, brzmiały
głosy niewolnic, niewolników lutnie pieśniami starego Homera. -
"Anakreonta, Anakreonta" - wołali Rzymianie. - Wtedy z szyderskim
uśmiechem ojciec twój, skinąwszy na śpiewaków, Rzymianom pełniejsze
nalewał kielichy, świeże rozdawał wieńce; a kiedy wpadli w szum i
żarty, znienacka mówił o dziejach przeszłości, o chwale państwa,
wspomniał z Kartagą przewalczone boje, wycięte Warusa legiony i
hiszpańskie Sertoriusza bunty - i pił zdrowie imperatora, aż puchar
pękał w palcach jego!
Już zbliża się trzynasta rocznica dnia, w którym kapłanka
opuściła bogów. - Głos jej dziczeje, kiedy woła na dzieci swoje -
wzrok jej dziczeje, kiedy je tuli do łona - wspomina ojca, siostry,
wodzów ludu i na pół przerywane słowo pożegnania z ust jej wypada.
- Przed jednym Hermesem upokarza się jej obłąkanie. - "Czego ci nie
dostaje Grimhildo moja, królewska córo?" - "Czy słyszałeś o zemście
duchów nieśmiertelnych - na czas tylko ja byłam twoją; u krańców
ziemi leży wyspa okuta lodami - góra na niej buchająca płomieniem.
- Tam przykuty olbrzym śmierci już ramię wyciągnął, już nachyla
dłoń ku otchłani, by rzucić kłębek śnieżny życia mego". -
Hermes dłoń rozciąga nad jej skroniami. - Cień jego rąk,
gdyby strumień pokoju spada na jej czoło, wlewa się do duszy: -
"Patrz na to niebo gorejące, na to morze iskier - gdzie chmury twej
północy i nieużyte bogi twoje - gwiazda Amfilocha cię broni - ona
cię nie wyda złym duchom". - Ale i jemu ciężar jakiś serce
przyciskać zaczyna.
Jakiż to krzyk uderzył o wnętrze sklepienia i rozbił się aż
na filarach portyku? - Spieszą niewolnicy w głębie pałacowe do
komnaty pana. - Tam na porfirowym łożu rozciągnięta kapłanka, a
wódz grecki stoi u wezgłowia z pochyloną głową i depce czarę, na
której brzegach ostatnie krople się sączą. - Oni spuścili oczy,
słuchają, czekają, a kiedy się odwrócił, zadrżeli wszyscy - bo
pierwszy raz w życiu boleść wyższa nad siły rysy mu kaziła -
odwrócił się - wskazał, by mu syna przyprowadzić i córkę.
"Grimhildo! Teraz ja twego pana wyzywam. - Tam gdzie wśród
bohaterów krew pije na najwyższym tronie pałacu swego, tam niechaj
dojdzie przekleństwo Amfilocha Greka. - O żono! Nie opuszczaj mnie
- daremno - daremno - kilka kropel tylko zostało - cały puchar
trucizny wrze w piersiach twoich, o Grimhildo moja!" -
Podniosła się i bladą była jak posąg na sarkofagu: -
"Widziałam go po trzykroć w nocy - szedł z Walhalli podobny do
czarnego oceanu i wołał na mnie: o kapłanko moja. -
- Nad śpiącym Irydionem, nad śpiącą Elsinoe zawiesił
ramiona ciężkim odziane żelazem i groził im w potędze swojej -
przeklinał ich życie ziemskie, jeśli nie pójdę do niego. -
- Na czas tylko byłam twoją. - Tam pod jego stopami leży
nóż ofiarniczy i zasłona czarna, wieniec pogrzebny kapłanek. - Ty
go złożysz przy mnie, ty mi ją rzucisz na skronie po śmierci". -
I schodzi ku niemu po stopniach z marmuru - kibić wyniosła
podana naprzód, śnieżne ręce wyciągnięte, drżące jak gdyby cienie
śmierci rozgarnąć chciała, a fałdy szaty białej wloką się za jej
stopami. - Zeszła, na mężu się oparła - on ją opasał ramieniem i ku
przybytkowi stąpać zaczynają. - On idzie krok za krokiem, walczy z
nieznaną potęgą, zatrzymał się i wzrok cisnął ku niebu, jakim
Prometeusz ze skały, Laokoon z nadbrzeżów morza wyrzucał bogom
nędze tej ziemi; ale do jęków się nie zniża, milczy i znów idzie
dalej. - Przeznaczenie ich oboje porywa za sobą.
Wzrok jej zlał się wtedy ostatni raz na głowę twoją,
Irydionie - u stóp Odyna żegnała cię imieniem dziadowskim: -
"Sigurdzie, bądź mi kiedyś postrachem dumnych - Elsinoe, duch mój
będzie zawżdy z tobą - pamiętajcie o ziemi potoków i o Bogu moim. -
O dzieci moje, ja dla was umieram!" - Usta jej zbielały - sine
cienie łamią się po twarzy - i na przemian to woła, to odpiera was
od zatrutego łona.
Nagle myśl jej porzuci przytomnych i wraca w inne strony i
czasy. - Tam ojciec duma stary - tam ją królowie morza przeklinają
- wyciągnęła rękę - umierając, prorokować będzie: - "Bracia moi, do
boju - na siedmiu wzgórzach namioty wasze - na szczycie Kapitolu
biesiada wasza - a tam nisko w dole zgrzyta i płacze w łańcuchy
spętana Roma, Roma, Roma!" -
I upadła przed Bogiem swoim. - Amfiloch podniósł ją w
objęcia - chciała ramieniem obwiązać mu szyję - opadło ramię. -
Sama na wznak się chyli, włosy jej zlewają się na dół coraz niżej i
niżej, aż z jego rąk drętwiejących na marmur stoczyło się ciało.
Przykląkł i czarną zasłonę, wieniec pogrzebny kapłanek
złożył na jej czole - potem wstaje w dzikim obłąkaniu i woła: -
"Gdzie topór z Chersonesu Cymbrów, niewolniki?" - Podali mu go
drżące niewolniki - on go wziął, ścisnął i zbierając wszystkie siły
śmiertelne przeciw nieśmiertelnym, stąpa ku posągowi. - Żelazo
podniósł, trzy razy błyskawicę ważył ponad głową, a za czwartym
razem obalił Boga, wroga swego, i zdeptał w milczeniu rozpaczy!
Taki ród twój, taka przeszłość twoja, potomku Filopomena,
wnuku króla mężów, senny Irydionie! - A teraz ojciec twój porzucił
dom przodków na Chiarze i z urną Grimhildy płynie ku Rzymowi. - On
stracił tę, którą kochał - osiądzie więc pośród wrogów i
przynajmniej pełnym sercem nienawidzić będzie, a dzień
przepowiedziany, dzień zniszczenia, nadciągnie tymczasem!
