Przepisy o instalacjach elektrycznych na budowie
Praca elektryka na terenie budowy wiąże się z wieloma utrudnieniami. Omówione w tekście akty prawne dotyczą bezpośrednio lub pośrednio bezpieczeństwa pracy na budowie związanego z użytkowaniem lub obecnością sieci, urządzeń i instalacji elektrycznych. Do podstawowych należą ustawy Kodeks pracy i Prawo budowlane1. Ustawy określają jedynie zasadnicze ramy prawne. Szczegółowe zalecenia zawierają wydane na ich podstawie akty wykonawcze oraz powołane w nich Polskie Normy.
Rozporządzenia wydane na podstawie Kodeksu pracy
Bezpieczeństwa pracy na placu budowy dotyczą dwa rozporządzenia wydane na podstawie Kodeksu pracy. Są to rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz rozporządzenie ministra infrastruktury w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych2.
Pierwsze z nich określa zasady zapewnienia odpowiednich warunków w miejscach wykonywanej pracy bez względu na ich usytuowanie, a więc także w miejscach pracy na terenie budowy. Zgodnie z § 39 w rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. z 1997 r. nr 129, poz. 844; z późniejszymi zmianami), pracodawca jest zobowiązany zapewnić pracownikom bezpieczeństwo i higienę pracy poprzez zapobieganie zagrożeniom związanym z wykonywanymi czynnościami. Pracodawca odpowiedzialny jest także za właściwą organizację pracy, stosowanie koniecznych środków profilaktycznych, a także informowanie i szkolenie pracowników. Zgodnie z treścią § 44 tego samego rozporządzenia pracodawca jest zobowiązany zapewnić sprawnie funkcjonujący system oraz środki pierwszej pomocy. W myśl § 45 szczególnej troski wymaga urządzanie stanowisk pracy usytuowanych zarówno we wnętrzach, jak i na zewnątrz budynków. W § 50 zawarto zalecenia związane z użytkowaniem przenośnych drabin, odsyłając w sprawie szczegółów do odpowiednich przepisów i Polskich Norm. W § 77 w rozporządzeniu ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. z 1997 r. nr 129, poz. 844; z późniejszymi zmianami) zapisano, że niedopuszczalne jest składowanie materiałów bezpośrednio pod liniami elektroenergetycznymi, przy czym określono szerokość strefy po bokach linii, której dotyczy ten zakaz (tabela 1).
Tabela 1. Szerokość stref po obu stronach napowietrznej linii elektroenergetycznej, w których nie wolno składować materiałów3
Napięcie znamionowe linii
Odległość od skrajnego przewodu
linia nN
2 m
do 15 kV
5 m
do 30 kV
10 m
powyżej 30 kV
15 m
Na terenie budowy wiele prac wykonywanych jest na wysokości. Zgodnie z treścią § 105 praca na wysokości jest pracą wykonywaną na powierzchni znajdującej się na wysokości co najmniej 1,0 m nad poziomem podłogi lub terenu. Definicja nie dotyczy powierzchni:
osłoniętej ze wszystkich stron do wysokości co najmniej 1,5 m pełnymi ścianami lub ścianami z oszklonymi oknami lub która wyposażona jest w inne stałe konstrukcje lub urządzenia chroniące pracownika przed upadkiem z wysokości.
Punkty B, C oraz D omawianego rozporządzenia3 zawierają zalecenia dotyczące szczegółowych przypadków prowadzenia robót. Należą do nich prace prowadzone w czynnym zakładzie pracy i prace wewnątrz ciasnych przestrzeni, a także prace przy użyciu materiałów niebezpiecznych. Bliższe ich omówienie wykracza jednak poza ramy niniejszego tekstu.
Drugie z wymienionych rozporządzeń4 w sprawie bhp podczas wykonywania robót budowlanych zawiera zalecenia bezpośrednio związane z terenem budowy. Ważniejsze wybrane zalecenia dotyczące branży elektrycznej zawarto w przytoczonych dalej paragrafach.
W § 6 zapisano, że do zabezpieczenia stanowisk pracy na wysokości należy stosować przede wszystkim środki ochrony zbiorowej, gdy jest to niemożliwe, dopuszcza się ochronę indywidualną, taką, jaką stanowią np. szelki bezpieczeństwa.
Ważny zapis zawiera § 19, który nakazuje skrzyżowania dróg z napowietrznymi liniami oznaczać bramkami ograniczającymi gabaryty pojazdów. Bramki te powinny posiadać odpowiednie oświetlenie. § 45 dotyczy oświetlenia stanowisk pracy i dróg komunikacyjnych. Przy niedostatecznym oświetleniu dziennym należy stosować oświetlenie elektryczne, w tym urządzenia przenośne.
Oświetlenie elektryczne nie może powodować w szczególności:
wydłużonych cieni, olśnienia wzroku, zmiany barwy znaków lub zakłóceń postrzegania sygnałów bezpieczeństwa, zjawisk stroboskopowych.
W § 54 nakazano, aby roboty związane z wykonywaniem i obsługą eksploatacyjną sieci i instalacji oraz urządzeń elektrycznych były wykonywane przez elektryków z uprawnieniami.
W § 55 zamieszczono zakaz sytuowania stanowisk pracy oraz składowisk i miejsc postojowych sprzętu mechanicznego w strefach, przez które przebiegają linie elektroenergetyczne. Wymiary tych stref określono identycznie jak we wspomnianym wcześniej rozporządzeniu5 (por. tabela 1). Dodano, że odległości od granicy strefy należy zachować także w trakcie pracy żurawi. Zalecono, aby ruchome urządzenia budowlane pracujące w pobliżu linii elektroenergetycznych napowietrznych lub kablowych były wyposażone w sygnalizatory napięcia.
Rozporządzenia wydane na podstawie innych ustaw
O bezpieczeństwie na budowie mówi także rozporządzenie ministra infrastruktury w sprawie informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia6.
Zawarte w nim przepisy określają warunki, w jakich należy prowadzić prace budowlano-instalacyjne. Nakładają w tym zakresie wiele obowiązków na wykonawcę robót, a w praktyce na kierownika budowy. Zwykle w przypadku robót wielobranżowych funkcję tę sprawuje pracownik generalnego wykonawcy. Elektryk bywa kierownikiem budowy w przypadku robót jednobranżowych, np. sieciowych lub w robotach specjalistycznych, w których podstawową jest branża elektryczna. Człowiek pełniący tę bardzo odpowiedzialną funkcję musi być omnibusem mającym rozeznanie w wielu dziedzinach, zarówno technicznych, jak i organizacyjnych, a także formalnoprawnych.
Przepisy zobowiązują wykonawcę do opracowania, przed przystąpieniem do realizacji robót, instrukcji bezpiecznego ich wykonywania. Stanowi ona element tzw. planu bioz (planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia) sporządzanego w oparciu na wspomniane rozporządzenie ministra infrastruktury7. Z instrukcją muszą być zaznajomieni pracownicy w takim zakresie, jaki odpowiada wykonywanym przez nich pracom.
Dokumentem pośrednio związanym z bezpiecznym prowadzeniem robót jest rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci8. Jest to bardzo ważny akt prawny z punktu widzenia kwalifikacji osób zajmujących się eksploatacją urządzeń i instalacji elektrycznych na budowie. Dotyczy również kwalifikacji osób prowadzących montaż instalacji i urządzeń elektrycznych, wykonujących pomiary elektryczne i prowadzących nadzór nad tymi pracami.
Podobne znaczenie ma rozporządzenie ministra energii w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych9.
Terenu budowy dotyczy wiele Polskich Norm odnoszących się do instalacji elektrycznych. Zawierają one ważne postanowienia związane z prowadzeniem robót budowlano-montażowych. Zawarte w nich zalecenia będą przedstawione wraz z omawianiem poszczególnych grup zagadnień związanych z prowadzeniem robót budowlanych w kolejnych artykułach niniejszego cyklu.
1 Ustawa z 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r. poz. 1332 z późniejszymi zmianami).
2 Rozporządzenie ministra infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U. z 2003 r. nr 47, poz. 401).
3 Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. z 1997 r. nr 129, poz. 844; z późniejszymi zmianami).
4 Rozporządzenie ministra infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U. z 2003 r. nr 47, poz. 401).
5 Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. z 1997 r. nr 129, poz. 844; z późniejszymi zmianami).
6 Rozporządzenie ministra infrastruktury z 23 czerwca 2003 r. w sprawie informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (Dz.U. z 2003 r. nr 120, poz. 1126).
7 Rozporządzenie ministra infrastruktury z 23 czerwca 2003 r. w sprawie informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (Dz.U. z 2003 r. nr 120, poz. 1126).
8 Rozporządzenie ministra klimatu i środowiska z 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (Dz.U. z 2022 r. poz. 1392).
9 Obwieszczenie ministra klimatu i środowiska z 8 czerwca 2021 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia ministra energii w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 1210).
