Immunologia w dietetyce - Katarzyna Nazimek, Krzysztof Bryniarski, Dorota Cibor, Małgorzata Zwolińska-Wcisło

Kup ebooka

199.00 zł
159.20 zł (199,00 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzja: dr hab. Barbara Joanna Bałan-Hempel

prof. dr hab. Jacek Maciej Witkowski

Wydawca: Anna Kretowicz-Muniak, Inga Miros

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Anna Gardyniak

Korekta: Weronika Trzeciak

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-25101-7

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.064

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

dr hab. Monika Bociąga-Jasik, prof. UJ

Katedra Chorób Zakaźnych Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

prof. dr hab. Krzysztof Bryniarski

Katedra Immunologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Agnieszka Chmielarczyk, prof. UJ

Katedra Mikrobiologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Dorota Cibor

Zakład Dietetyki Klinicznej Katedry Gastroenterologii i Hepatologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

mgr Ewelina Cichocka-Mroczek

Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Marta Ciszek-Lenda

Katedra Immunologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

prof. dr hab. Ewa Czarnobilska

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej Katedry Toksykologii i Chorób Środowiskowych Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

lek. Maria Czarnobilska

Centrum Alergologii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie

prof. dr hab. Marta Cześnikiewicz-Guzik

Zakład Periodontologii, Profilaktyki i Klinicznej Patologii Jamy Ustnej Instytutu Stomatologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

mgr inż. Tomasz Dziubyna

Zakład Dietetyki Klinicznej Katedry Gastroenterologii i Hepatologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Iwona Filipczak-Bryniarska

Klinika Leczenia Bólu i Opieki Paliatywnej Katedry Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Edyta Golińska

Katedra Mikrobiologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

prof. dr hab. Barbara Gryglewska

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Mateusz Jagła

Klinika Chorób Dzieci Katedry Pediatrii Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

mgr Anna Kamińska

Zespół ds. żywienia klinicznego Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie

dr Ewa Klimek

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Kinga Kowalska-Duplaga, prof. UJ

Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Agnieszka Kozioł-Kozakowska

Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Grzegorz Majka

Katedra Immunologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Dorota Myszkowska, prof. UJ

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej Katedry Toksykologii i Chorób Środowiskowych Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Katarzyna Nazimek

Katedra Immunologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Bernadeta Nowak

Katedra Immunologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

prof. dr hab. Rafał Olszanecki

Katedra Farmakologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Agnieszka Piątek-Guziewicz

Katedra Gastroenterologii i Hepatologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Agata Pietrzyk

Katedra Mikrobiologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Karolina Piotrowicz, prof. UJ

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Magdalena Przybylska-Feluś

Zakład Dietetyki Klinicznej Katedry Gastroenterologii i Hepatologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

mgr Anna Rudzińska

Katedra Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Małgorzata Sacha

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej Katedry Toksykologii i Chorób Środowiskowych Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

prof. dr hab. Maciej Siedlar

Katedra Immunologii Klinicznej i Transplantologii Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Małgorzata Sładek, prof. UJ

Ośrodek Innowacyjnych Terapii Nieswoistych Chorób Zapalnych Jelit Kliniki Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Anna Stochel-Gaudyn

Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Magdalena Strach

Klinika Reumatologii i Immunologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

prof. dr hab. Magdalena Strus

Katedra Mikrobiologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Anna Szaflarska

Katedra Immunologii Klinicznej i Transplantologii Instytutu Pediatrii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Katarzyna Szczeklik

Katedra Stomatologii Zintegrowanej Instytutu Stomatologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Anna Tomusiak-Plebanek

Katedra Mikrobiologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr Maria Walczewska

Katedra Immunologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

dr hab. Jarosław Woroń

Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum Szpital Uniwersytecki w Krakowie

prof. dr hab. Małgorzata Zwolińska-Wcisło

Katedra Gastroenterologii i Hepatologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

Słowo wstępne dr hab. Barbary Joanny Bałan-Hempel

PodręcznikImmunologia w dietetyce stanowi wyjątkowo wartościowe i aktualne opracowanie naukowe, skierowane do studentów różnych kierunków medycznych, w tym medycyny, dietetyki, pielęgniarstwa, zdrowia publicznego czy farmacji. Jednakże - zgodnie z zapowiedzią zawartą w przedmowie - wykracza poza ramy klasycznego opracowania akademickiego. Autorzy oddają w ręce czytelników książkę łączącą najnowszą wiedzę medyczną z doświadczeniem klinicznym w dynamicznie rozwijającej się dziedzinie nauki o odporności, szczególnie w kontekście dietetyki, co czyni książkę niezwykle wartościowym i aktualnym źródłem wiedzy. Publikacja wyróżnia się spójną strukturą, klarownym językiem oraz wyważeniem pomiędzy wiedzą teoretyczną a praktycznym zastosowaniem omawianych zagadnień.

Znaczącym atutem podręcznika jest jego aktualność i trafność tematyczna. W dobie rosnącej świadomości znaczenia stylu życia dla zdrowia, a także w kontekście globalnych wyzwań zdrowotnych, takich jak choroby cywilizacyjne czy zagrożenia infekcyjne, problematyka wpływu żywienia na układ odpornościowy nabiera szczególnego znaczenia. Autorzy w sposób przekrojowy i wieloaspektowy przedstawiają złożone zależności między dietą, składnikami odżywczymi oraz funkcjonowaniem mechanizmów immunologicznych.

Podręcznik obejmuje szerokie spektrum zagadnień, od podstawowych mechanizmów immunologicznych, poprzez immunometabolizm i immunożywienie, aż po złożone zależności między mikrobiotą jelitową a stanem zapalnym i procesami chorobowymi. Autorzy w sposób spójny i logiczny łączą wiedzę dotyczącą schorzeń autoimmunizacyjnych, nowotworowych oraz zakaźnych z możliwością modulacji ich przebiegu poprzez odpowiednio dobrane interwencje żywieniowe.

Na szczególne uznanie zasługuje nowatorskie ujęcie omawianych zagadnień, w tym kompleksowe opracowanie funkcji układu odpornościowego błon śluzowych, m.in. struktur GALT, mechanizmów tolerancji pokarmowej oraz roli cząsteczek efektorowych, takich jak sIgA czy defensyny. Wprowadzenie tych zagadnień stanowi doskonałe tło dla kolejnych rozdziałów poświęconych mikrobiocie jelitowej, która została przedstawiona w sposób niezwykle aktualny i wieloaspektowy. Autorzy omawiają zarówno fizjologię mikrobioty, jak i konsekwencje jej zaburzeń (dysbiozy), uwzględniając czynniki modulujące jej skład, takie jak dieta, farmakoterapia czy wiek. Szczególnie cenne jest ukazanie roli mikrobioty w chorobach zapalnych jelit, otyłości, cukrzycy typu 2 oraz w modulacji odpowiedzi immunologicznej, w tym wpływu na skuteczność szczepień.

Podręcznik nie ogranicza się do klasycznego opisu roli witamin i składników mineralnych, lecz analizuje zaawansowane zagadnienia, takie jak rola metabolizmu aminokwasów w regulacji odporności, znaczenie mikrobioty jelitowej jako centralnego regulatora odpowiedzi immunologicznej, wpływ modeli żywieniowych na homeostazę immunologiczną, koncepcja immunożywienia (immunonutrition), restrykcje kaloryczne oraz żywieniowe czynniki modulujące starzenie, możliwość personalizacji diety z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi.

Książka pokazuje czytelnikowi różne obszary współczesnych badań, dotyczących nutrigenomiki, immunometabolizmu czy wpływu wzorców żywieniowych na odpowiedź zapalną organizmu. Dzięki temu publikacja wykracza poza schematyczne przedstawienie wiedzy, czyniąc ją niezwykle przydatną dla szerokiego spektrum odbiorców.

Centralne miejsce w podręczniku zajmuje problematyka wpływu żywienia na funkcjonowanie układu odpornościowego w różnych okresach życia - od życia płodowego i niemowlęcego, poprzez wiek dorosły, aż po starość. Autorzy trafnie podkreślają znaczenie zarówno niedożywienia, jak i otyłości jako czynników zaburzających odpowiedź immunologiczną, a także zwracają uwagę na proces immunosenescencji. Szczególnym walorem jest uwzględnienie zagadnienia personalizacji diety, co nadaje publikacji innowacyjny charakter.

W podręczniku szeroko omówiono również kliniczne aspekty związku pomiędzy żywieniem a chorobami o podłożu immunologicznym. Znaczące miejsce zajmują alergie pokarmowe, ich mechanizmy (zarówno IgE-zależne, jak i komórkowe), a także możliwości modulacji reakcji alergicznych poprzez składniki diety. Równie szczegółowo przedstawiono schorzenia autoimmunizacyjne przewodu pokarmowego, w tym nieswoiste zapalne choroby jelit, choroby glutenozależne, schorzenia eozynofilowe oraz choroby autoimmunizacyjne innych narządów układu pokarmowego. Na szczególne podkreślenie zasługuje praktyczne ujęcie tych zagadnień, obejmujące zasady postępowania żywieniowego u pacjentów.

Niezwykle cenne jest również uwzględnienie w publikacji zagadnień związanych z niedoborami odpornościowymi i zaburzeniami metabolicznymi, które w praktyce klinicznej mają ogromne znaczenie. Tak szerokie i jednocześnie uporządkowane ujęcie tematu pozwala czytelnikowi dostrzec wielowymiarowość oddziaływania żywienia na układ immunologiczny oraz zrozumieć mechanizmy leżące u podstaw tych procesów.

Na uwagę zasługuje również rozdział poświęcony żywieniu w chorobach zakaźnych oraz w kontekście szczepień ochronnych, co stanowi niezwykle aktualny i praktyczny aspekt wiedzy medycznej. Uzupełnieniem tej problematyki są zagadnienia dotyczące rekonwalescencji, w tym roli witamin, mikroelementów oraz naturalnych immunomodulatorów w regeneracji układu odpornościowego.

Istotną część podręcznika stanowią także treści dotyczące żywienia klinicznego i diet specjalistycznych, w tym zastosowania składników immunomodulujących, takich jak arginina, glutamina, kwasy omega-3, cynk, selen czy witamina D. Autorzy prezentują zarówno mechanizmy ich działania, jak i praktyczne wskazania do stosowania, co czyni tę część szczególnie przydatną w praktyce klinicznej.

Pod względem dydaktycznym książka wyróżnia się wysokim poziomem przejrzystości i przystępności. Autorzy, co zostało zapowiedziane w przedmowie, w sposób zrozumiały i nowoczesny przedstawiają skomplikowane zjawiska oraz zależności biologiczne. Jest to szczególnie istotne dla studentów różnych kierunków medycznych, do których publikacja jest adresowana - od dietetyki, poprzez kierunek lekarski i pielęgniarstwo, aż po inne obszary nauk o zdrowiu.

Warto podkreślić, że podręcznik nie tylko porządkuje wiedzę teoretyczną, lecz także ma wyraźny wymiar praktyczny. Omawiane treści mają bezpośrednie zastosowanie w przyszłej pracy klinicznej, umożliwiając lepsze zrozumienie roli żywienia w profilaktyce oraz leczeniu chorób związanych z dysfunkcją układu odpornościowego. Integracja wiedzy z zakresu immunologii, dietetyki i medycyny klinicznej stanowi jeden z najważniejszych atutów tego opracowania.

Na uwagę zasługuje również aspekt interdyscyplinarny publikacji. Zgodnie z intencją autorów stanowi ona wartościowe narzędzie dydaktyczne w toku kształcenia na różnych kierunkach i poziomach zaawansowania nie tylko dla studentów, ale również dla absolwentów podejmujących specjalizacje kliniczne oraz wszystkich zainteresowanych pogłębianiem wiedzy w zakresie zależności między żywieniem a funkcjonowaniem układu odpornościowego.

Podręcznik zasługuje na bardzo wysoką ocenę. Jest to opracowanie rzetelne, kompleksowe i nowatorskie, które w pełni odpowiada na współczesne potrzeby edukacyjne w obszarze nauk medycznych. Autorom udało się w nim połączyć aktualną wiedzę naukową z praktyką kliniczną oraz przedstawić ją w sposób zrozumiały i praktycznie użyteczny.

Z pełnym przekonaniem rekomenduję tę publikację jako podstawową lekturę dla studentów kierunków medycznych, a także jako cenne źródło wiedzy dla praktyków z różnych dziedzin i wszystkich osób zainteresowanych rolą żywienia w kształtowaniu odporności organizmu.

dr hab. Barbara Joanna Bałan-Hempel

Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych, Alergologii i Immunologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Przewodniczący Warszawskiego Oddziału PTIDiK

Wykaz najważniejszych skrótów

AAF - amino acid formula - mieszanka oparta na wolnych aminokwasach

ADCC - antibody-dependent cellular cytotoxicity - cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał

ADP - adenosine diphosphate - adenozynodifosforan

AGEs - advanced glycation end products - zaawansowane produkty glikacji

1,5-AG6P - 1,5-anhydroglucitol-6-phosphate - 1,5-anhydroglucitol-6-fosforan

AHR - aryl hydrocarbon receptor - receptor węglowodorów arylowych (aromatycznych)

AID - activation-induced cytidine deaminase - deaminaza cytydyny indukowana aktywacją limfocytów B

AIDS - acquired immunodeficiency syndrome - zespół nabytego niedoboru odporności

AILD - autoimmune-mediated liver disease - choroba wątroby o podłożu autoimmunologicznym

ALA - alpha-linolenic acid - kwas alfa-linolenowy

AMA - anti-mitochondrial antibodies - przeciwciała przeciwmitochondrialne

AMPK - AMP-activated protein kinase - kinaza białkowa aktywowana adenozynomonofosforanem (AMP)

APC - antigen-presenting cell - komórka prezentująca antygen

ART - antiretroviral therapy - terapia antyretrowirusowa

5-ASA - 5-aminosalicylic acid - kwas 5-aminosalicylowy

ASUC - acute severe ulcerative colitis - ostry ciężki rzut wrzodziejącego zapalenia jelita grubego

ATG16L1 - autophagy-related protein 16-like 1 - białko 16L1 związane z autofagią

ATI - amylase-trypsin inhibitors - inhibitory amylazy i trypsyny

ATP - adenosine triphosphate - adenozynotrifosforan

AZS - atopic dermatitis - atopowe zapalenie skóry

A2A - adenosine A2A receptor - receptor adenozynowy A2A

BALT - bronchus-associated lymphoid tissue - tkanka limfatyczna związana z oskrzelami

BAT - basophil activation test - test aktywacji bazofilów

BCAA - branched-chain amino acids - aminokwasy rozgałęzione

BCL2 - B-cell lymphoma 2 - białko BCL2

BCR - B-cell receptor - receptor limfocytu B

BMI - body mass index - wskaźnik masy ciała

BLG - beta-lactoglobulin

B7 - B7 family - rodzina B7

B12 - vitamin B12 - witamina B12

cAMP - cyclic adenosine monophosphate - cykliczny monofosforan adenozyny

CAR-T - chimeric antigen receptor T cell - limfocyt T z chimerycznym receptorem antygenowym

CDAI - Crohn's disease activity index - wskaźnik aktywności choroby Leśniowskiego-Crohna

cDC - conventional dendritic cell - klasyczna komórka dendrytyczna

cDC1 - conventional dendritic cell type 1 - klasyczna komórka dendrytyczna typu 1

cDC2 - conventional dendritic cell type 2 - klasyczna komórka dendrytyczna typu 2

CD - cluster of differentiation - antygen różnicowania

CD4+ - CD4-positive - CD4-dodatni

CD8+ - CD8-positive - CD8-dodatni

CD95L / FASL - CD95 ligand / Fas ligand - ligand CD95 / ligand Fas

CFU - colony-forming unit - jednostka tworząca kolonię

CLP - common lymphoid progenitor - wspólna komórka progenitorowa limfopoezy

CMP - common myeloid progenitor - wspólna komórka progenitorowa mielopoezy

COPD - chronic obstructive pulmonary disease - przewlekła obturacyjna choroba płuc

COVID-19 - coronavirus disease 2019 - choroba koronawirusowa 2019

CRP - C-reactive protein - białko C-reaktywne

CTLA-4 - cytotoxic T-lymphocyte-associated protein 4 - białko 4 związane z limfocytem T cytotoksycznym

CYP27B1 - cytochrome P450 family 27 subfamily B member 1 - cytochrom P450 z rodziny 27, podrodziny B, polipeptyd 1

DAMPs - damage-associated molecular patterns - wzorce molekularne związane z uszkodzeniem

DBG - gluten-free diet - dieta bezglutenowa

DBP - vitamin D-binding protein - białko wiążące witaminę D

DC - dendritic cell - komórka dendrytyczna

DCLK1 - doublecortin-like kinase 1 - kinaza podobna do doublekortyny 1

DNA - deoxyribonucleic acid - kwas deoksyrybonukleinowy

dsDNA - double-stranded DNA - dwuniciowy DNA

dsRNA - double-stranded RNA - dwuniciowy RNA

EAACI - European Academy of Allergy and Clinical Immunology - Europejska Akademia Alergologii i Immunologii Klinicznej

EBM - evidence-based medicine - medycyna oparta na dowodach

EBV - Epstein-Barr virus - wirus Epsteina-Barr

ECM - extracellular matrix - macierz pozakomórkowa

EFSA - European Food Safety Authority - Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności

EGCG - epigallocatechin gallate - galusan epigallokatechiny

EGF - epidermal growth factor - naskórkowy czynnik wzrostu

EPA - eicosapentaenoic acid - kwas eikozapentaenowy

ER - endoplasmic reticulum - siateczka śródplazmatyczna

ESPEN - European Society for Clinical Nutrition and Metabolism - Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu

FADH2 - reduced flavin adenine dinucleotide - zredukowany dinukleotyd flawinoadeninowy

FAS - fatty acid synthesis - synteza kwasów tłuszczowych

FcR - Fc receptor - receptor dla fragmentu krystalizującego (Fc) immunoglobuliny

Fc?RI - receptor o wysokim powinowactwie dla immunoglobuliny E (IgE)

6-FED - six-food elimination diet - dieta eliminacyjna sześciu produktów

FFAS - fungus food allergy syndrome

FGF - fibroblast growth factor - czynnik wzrostu fibroblastów

Flt3L - Fms-like tyrosine kinase 3 ligand - ligand kinazy tyrozynowej Flt3

FODMAP - fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols - fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole

FOS - fructooligosaccharides - fruktooligosacharydy

FoxO1 - forkhead box O1 - czynnik transkrypcyjny FoxO1

FoxP3 - forkhead box P3 - czynnik transkrypcyjny FoxP3

FPIES - food protein-induced enterocolitis syndrome - zespół zapalenia jelit indukowanego białkami pokarmowymi

FSMP - foods for special medical purposes - żywność specjalnego przeznaczenia medycznego

GALT - gut-associated lymphoid tissue - tkanka limfatyczna związana z jelitami

GATA3 - GATA-binding protein 3 - białko GATA3

GC/MS - gas chromatography-mass spectrometry - chromatografia gazowa sprzężona ze spektrometrią mas

GKS - glucocorticosteroids - glikokortykosteroidy

GLIM - Global Leadership Initiative on Malnutrition - Globalna Inicjatywa na rzecz Zwalczania Niedożywienia

GLP - germin-like protein - białko podobne do germiny

GLP-1 - glucagon-like peptide 1 - peptyd glukagonopodobny 1

GLUT - glucose transporter - transporter glukozy

GM-CSF - granulocyte-macrophage colony-stimulating factor - czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów i makrofagów

GMP - granulocyte-monocyte progenitor - progenitor granulocytarno-monocytarny

GPCR - G protein-coupled receptor - receptor sprzężony z białkiem G

GSK3 - glycogen synthase kinase 3 - kinaza syntazy glikogenu 3

GRPs - gibberellin regulated proteins - białka regulowane giberelinami

GSRS - Gastrointestinal Symptom Rating Scale - skala oceny objawów żołądkowo-jelitowych

HBV - hepatitis B virus - wirus zapalenia wątroby typu B

HCV - hepatitis C virus - wirus zapalenia wątroby typu C

HIF-1? - hypoxia-inducible factor 1 alpha - czynnik indukowany hipoksją 1 alfa

HIV - human immunodeficiency virus - ludzki wirus niedoboru odporności

HLA - human leukocyte antigen - ludzki antygen leukocytarny

HMP - Human Microbiome Project - Projekt Mikrobiomu Człowieka

HPF - high-power field - pole widzenia przy dużym powiększeniu

HSC - hematopoietic stem cell - hematopoetyczna komórka macierzysta

HSP - heat shock protein - białko szoku cieplnego

HTLV - human T-lymphotropic virus - ludzki wirus limfotropowy T

IBD - inflammatory bowel disease - nieswoiste choroby zapalne jelit

IBS - irritable bowel syndrome - zespół jelita drażliwego

ICIMD - International Classification of Inborn Metabolic Disorders - Międzynarodowa Klasyfikacja Wrodzonych Zaburzeń Metabolicznych

IEM - inborn errors of metabolism - wrodzone błędy metabolizmu

IEI - inborn errors of immunity - wrodzone błędy odporności

IFN - interferon - interferon

IFN? - interferon gamma - interferon gamma

Ig - immunoglobulin - immunoglobulina

IgA1 - immunoglobulin A subclass 1 - immunoglobulina A podklasy 1

IgA2 - immunoglobulin A subclass 2 - immunoglobulina A podklasy 2

IgA - immunoglobulin A - immunoglobulina A

IgD - immunoglobulin D - immunoglobulina D

IgE - immunoglobulin E - immunoglobulina E

IgG - immunoglobulin G - immunoglobulina G

IgM - immunoglobulin M - immunoglobulina M

IL - interleukin - interleukina

ILC - innate lymphoid cell - limfoidalna komórka odporności wrodzonej

ILL - innate-like lymphocyte - nieswoiste komórki limfoidalne

iNOS - inducible nitric oxide synthase - indukowalna syntaza tlenku azotu

IRGM - immunity-related GTPase family M protein - białko M z rodziny GTPaz związanych z odpornością

JAK - Janus kinase - kinaza Janusowa

KSHV - Kaposi sarcoma-associated herpesvirus - herpeswirus związany z mięsakiem Kaposiego

LDH - lactate dehydrogenase - dehydrogenaza mleczanowa

LPS - lipopolysaccharide - lipopolisacharyd

LTC4 - leukotriene C4 - leukotrien C4

LTi - lymphoid tissue inducer cell - komórka T indukująca tkankę limfoidalną

MAIT - mucosa-associated invariant T cell - limfocyt T niezmienny związany z błonami śluzowymi

MALT - mucosa-associated lymphoid tissue - tkanka limfatyczna związana z błonami śluzowymi

MAPK - mitogen-activated protein kinase - kinaza białkowa aktywowana mitogenami

MBL - mannose-binding lectin - lektyna wiążąca mannozę

MCP-1 - monocyte chemoattractant protein 1 - białko chemotaktyczne monocytów 1

mDC - monocyte-derived dendritic cell - komórka dendrytyczna różnicująca z monocytów

MDSC - myeloid-derived suppressor cell - komórka supresorowa pochodzenia mieloidalnego

MHC - major histocompatibility complex - główny układ zgodności tkankowej

MetaHIT - Metagenomics of the Human Intestinal Tract - projekt Metagenomika Ludzkiego Przewodu Pokarmowego

MR1 - MHC class I-related molecule 1 - cząsteczka 1 związana z MHC klasy I

MRGPRs - Mas-related G protein-coupled receptors - receptory sprzężone z białkiem G związane z Mas

MS/MS - tandem mass spectrometry - tandemowa spektrometria mas

MST - Malnutrition Screening Tool - narzędzie przesiewowe do oceny niedożywienia

mTOR - mammalian target of rapamycin - ssaczy cel rapamycyny

mTORC1 - mTOR complex 1 - kompleks mTOR 1

mTORC2 - mTOR complex 2 - kompleks mTOR 2

MUST - Malnutrition Universal Screening Tool - uniwersalne narzędzie przesiewowe do oceny niedożywienia

MVK - mevalonate kinase - kinaza mewalonianowa

NAD+ - nicotinamide adenine dinucleotide - dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy

NADH - reduced nicotinamide adenine dinucleotide - zredukowany dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy

NADPH - reduced nicotinamide adenine dinucleotide phosphate - zredukowany fosforan dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego

NCGS - non-celiac gluten sensitivity - nieceliakalna nadwrażliwość na gluten

NFAT - nuclear factor of activated T cells - jądrowy czynnik aktywowanych limfocytów T

NF-?B - nuclear factor kappa B - jądrowy czynnik ?B

NGS - next generation sequencing - sekwencjonowanie nowej generacji

NK - natural killer cell - komórka NK

NKT - natural killer T cell - komórka NKT

NLR - NOD-like receptor - receptor typu NOD

NLRP3 - NLR family pyrin domain containing 3 - białko NLRP3

NOD2 - nucleotide-binding oligomerization domain-containing protein 2 - białko 2 zawierające domenę oligomeryzacji wiążącą nukleotydy

NRS-2002 - Nutritional Risk Screening 2002 - przesiewowa ocena ryzyka żywieniowego 2002

nsLTP - nonspecific lipid transfer protein - nieswoiste białko transportujące lipidy

OAS - oral allergy syndrome - zespół alergii jamy ustnej

OB - odczyn Biernackiego

OFC - oral food challenge - doustna próba prowokacji pokarmowej

OPG - osteoprotegerin - osteoprotegeryna

ONS - oral nutritional supplements-italic - doustne suplementy pokarmowe

OXA - oxacillin - oksacylina

OXPHOS - oxidative phosphorylation - fosforylacja oksydacyjna

PAF - platelet-activating factor - czynnik aktywujący płytki

PAMPs - pathogen-associated molecular patterns - wzorce molekularne związane z patogenami

PAD4 - peptidyl arginine deiminase 4 - deiminaza peptydyloargininowa 4

PBC - primary biliary cholangitis - pierwotne zapalenie dróg żółciowych

PCR - polymerase chain reaction - reakcja łańcuchowa polimerazy

PD-1 - programmed cell death protein 1 - białko programowanej śmierci komórki 1

pDC - plasmacytoid dendritic cell - plazmocytoidalna komórka dendrytyczna

PFAS - pollen-food allergy syndrome - zespół pyłkowo-pokarmowy

PGE2 - prostaglandin E2 - prostaglandyna E2

PI3K - phosphoinositide 3-kinase - kinaza 3-fosfatydyloinozytolu

PKA - protein kinase A - kinaza białkowa A

PKC - protein kinase C - kinaza białkowa C

PPP - pentose phosphate pathway - szlak pentozofosforanowy

PPAR - peroxisome proliferator-activated receptor - receptor aktywowany przez proliferatory peroksysomów

PR-10 - pathogenesis-related protein 10 - białko związane z patogenezą typu 10

PRR - pattern recognition receptor - receptor rozpoznający wzorce

PSC - primary sclerosing cholangitis - pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych

PU.1 - PU.1 transcription factor - czynnik transkrypcyjny PU.1

pTreg - peripheral regulatory T cell - obwodowy limfocyt T regulatorowy

RANK - receptor activator of nuclear factor ?B - receptor aktywujący jądrowy czynnik ?B

RANKL - receptor activator of nuclear factor ?B ligand - ligand receptora aktywującego jądrowy czynnik ?B

RCT - randomized controlled trial - randomizowane badanie kontrolowane

ROR? - retinoic acid receptor-related orphan receptor alpha - czynnik transkrypcyjny ROR?

ROR?t - retinoic acid receptor-related orphan receptor gamma t - sierocy receptor jądrowy ROR?t

ROS - reactive oxygen species - reaktywne formy tlenu

16S - 16S rRNA gene/region - gen/region 16S rRNA

SAA - serum amyloid A - surowiczy amyloid A

SALT - skin-associated lymphoid tissue - tkanka limfatyczna związana ze skórą

SARS-CoV-2 - severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 - koronawirus 2 ciężkiego ostrego zespołu oddechowego

sCD30 - soluble CD30 - rozpuszczalny CD30

SCFA - short-chain fatty acids - krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe

SCCM - Society of Critical Care Medicine - Towarzystwo Intensywnej Opieki Medycznej

SCID - severe combined immunodeficiency - ciężki złożony niedobór odporności

SFED - six-food elimination diet - dieta eliminacyjna sześciu produktów

sIgA - secretory immunoglobulin A - wydzielnicza immunoglobulina A

SLE - systemic lupus erythematosus - toczeń rumieniowaty układowy

SREBP - sterol regulatory element-binding protein - białko wiążące element regulatorowy steroli

SSRI - selective serotonin reuptake inhibitor - selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny

TCA - tricarboxylic acid cycle - cykl kwasu trójkarboksylowego

Tc - cytotoxic T cell - limfocyt T cytotoksyczny

TCR - T-cell receptor - receptor limfocytu T

Tfh - follicular helper T cell - grudkowy limfocyt T pomocniczy

TGF-? - transforming growth factor beta - transformujący czynnik wzrostu beta

Th - T helper cell - limfocyt T pomocniczy

TLPs - thaumatin-like proteins - białka pochodne taumatyny

TLR - Toll-like receptor - receptor Toll-podobny

TNF - tumor necrosis factor - czynnik martwicy nowotworu

TNF? - tumor necrosis factor alpha - czynnik martwicy nowotworu alfa

TNFR - tumor necrosis factor receptor - receptor czynnika martwicy nowotworu

Treg - regulatory T cell - limfocyt T regulatorowy

TREM-1 - triggering receptor expressed on myeloid cells 1 - receptor wyzwalający odpowiedź zapalną obecny na komórkach mieloidalnych 1

TSLP - thymic stromal lymphopoietin - limfopoetyna zrębu grasicy

tTreg - thymus-derived regulatory T cell - grasiczy limfocyt T regulatorowy

uNK - uterine natural killer cell - maciczna komórka NK

VDJ - variable-diversity-joining - segment zmienny-różnicujący-łączący

VDR - vitamin D receptor - receptor witaminy D

VEGF - vascular endothelial growth factor - naczyniowo-śródbłonkowy czynnik wzrostu

VEOIBD - very early onset inflammatory bowel disease - nieswoiste choroby zapalne jelit o bardzo wczesnym początku

VLA-4 - very late antigen 4 - antygen późnej aktywacji 4

WAO - World Allergy Organization - Światowa Organizacja Alergii

WES - whole-exome sequencing - sekwencjonowanie eksomowe

WGS - whole-genome sequencing - sekwencjonowanie całogenomowe

WHO - World Health Organization - Światowa Organizacja Zdrowia

WHO/IUIS - WHO/IUIS Allergen Nomenclature Sub-Committee - Podkomitet Nazewnictwa Alergenów WHO/IUIS

WZJG - ulcerative colitis - wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Zn - zinc - cynk

1 Komórki odpornościowe - funkcje i metabolizm

1.1. Podstawowe funkcje układu odpornościowego Maria Walczewska

Układ immunologiczny (odpornościowy) jest systemem wyspecjalizowanych narządów, komórek i produkowanych przez nie mediatorów, wspólnie odpowiedzialnych za precyzyjne mechanizmy odpornościowe. W otaczającym nas środowisku bytuje ogromna ilość różnych drobnoustrojów, w tym również chorobotwórczych wirusów, bakterii, grzybów i pierwotniaków. Jednak nie każdy kontakt z chorobotwórczymi (wirulentnymi) mikroorganizmami (patogenami) prowadzi do rozwoju choroby, dzięki zapewnianym przez układ odpornościowy mechanizmom obronnym o różnej klasyfikacji w zależności od sposobu ich indukcji (panel 1.1). Funkcjonowanie układu immunologicznego polega na wykryciu (odporność wrodzona), a następnie swoistym rozpoznaniu (w odporności nabytej) drobnoustrojów patogennych oraz uszkodzonych lub zmienionych nowotworowo komórek własnych, umożliwiając ich precyzyjną eliminację. Ponadto organizm ludzki jest skolonizowany przez ogromną liczbę drobnoustrojów, zasiedlających błony śluzowe i skórę, stanowiących mikrobiotę komensalną (rozdział 3). Endogenna flora bakteryjna odgrywa istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu wszystkich układów organizmu, w tym systemu odpornościowego, ponieważ jest ważnym elementem odporności w ramach tkanki limfatycznej skóry i błon śluzowych (rozdział 2).

Wyspecjalizowane komórki układu odpornościowego ściśle ze sobą współpracują poprzez bezpośredni kontakt i/lub wydzielane mediatory (cytokiny, chemokiny), w celu wykrycia, swoistego rozpoznania, a następnie eliminacji drobnoustrojów patogennych i innych zagrożeń. Bezpośredni kontakt komórkowy jest możliwy dzięki obecności powierzchniowych molekuł adhezyjnych. Ponadto ekspresja receptorów błonowych umożliwia komórkom odpornościowym wykrycie obcych/niebezpiecznych struktur patogenów oraz endogennych sygnałów zagrożenia. Skoordynowana reakcja wielu komórek odpornościowych i wydzielanych przez nie mediatorów w odpowiedzi na drobnoustroje chorobotwórcze i produkowane przez nie toksyny to odpowiedź immunologiczna. Zdolność do czynnej i biernej obrony przed drobnoustrojami i nowotworami to odporność (panel 1.1). Odpowiedź immunologiczna obejmuje mechanizmy odporności wrodzonej i nabytej, które są wzajemnie ściśle powiązane i obejmują procesy odporności humoralnej (mediowanej przez czynniki wydzielnicze, w tym białka układu dopełniacza i ostrej fazy w odporności wrodzonej oraz przeciwciała w odporności nabytej) oraz odporności komórkowej (zależnej od efektorowych funkcji komórek odporności wrodzonej i nabytej).

Panel 1.1

Podziały mechanizmów odpornościowych

Mechanizmy odpornościowe są klasyfikowane na różne sposoby, m.in. dzieli się je na:

- odporność wrodzoną, którą stanowią mechanizmy obronne, aktywowane na wczesnym etapie rozwoju osobniczego bez konieczności swoistego rozpoznania antygenu, co sprawia, że mechanizmy te są antygenowo-nieswoiste, ale selektywnie wykrywające różne grupy antygenów bez indukcji typowej pamięci immunologicznej, oraz odporność nabytą, aktywowaną poprzez swoiste rozpoznanie epitopu antygenowego przez antygenowo-swoiste receptory limfocytów T i B;

- odporność humoralną, mediowaną przez cząsteczki efektorowe rozpuszczone w osoczu, chłonce i innych płynach ustrojowych, w tym przez składowe układu dopełniacza i dodatnie białka ostrej fazy w humoralnej odporności wrodzonej oraz przez przeciwciała w humoralnej odporności nabytej; a także odporność komórkową, mediowaną przez fagocyty (neutrofile, monocyty i makrofagi) i komórki NK we wrodzonej odporności komórkowej oraz limfocyty T w nabytej odporności komórkowej;

- odporność nabywaną w sposób czynny, tj. z wytworzeniem komórek pamięci immunologicznej na drodze naturalnej (poprzez przechorowanie schorzenia zakaźnego) lub sztucznej (poprzez szczepienie ochronne) oraz nabywaną w sposób bierny, tj. przekazywaną drogą naturalną dziecku dzięki transportowi przeciwciał przez łożysko i z mlekiem matki lub drogą sztuczną poprzez podanie preparatów immunoglobulinowych i surowic odpornościowych.

Dla odporności nabytej charakterystyczne jest różnicowanie limfocytów B i T pamięci w odpowiedzi na pierwszy kontakt z antygenem. Komórki pamięci, po powtórnej stymulacji tym samym antygenem, podlegają intensywnym podziałom, a komórki potomne mediują niezwykle precyzyjną odpowiedź efektorową względem danego antygenu.

Niedawno opisano też zjawisko tzw. wytrenowanej odporności wrodzonej (trained innate immunity), definiowanej jako długotrwałe przeprogramowanie funkcjonalne komórek odporności wrodzonej, które umożliwia im szybszą i bardziej skuteczną reakcję na bodziec prozapalny, niezależnie od jego rodzaju (m.in. podczas zakażenia innym patogenem). Przeprogramowanie funkcjonalne wynika ze zmian epigenetycznych i metabolicznych, indukowanych pod wpływem wybranych czynników drobnoustrojowych (np. niektóre PAMPs) oraz DAMPs, wydzielanych wskutek uszkodzenia tkanki, a następnie utrwalonych w wytrenowanej komórce po jej powrocie do stanu spoczynkowego.

1.1.1. Organizacja układu immunologicznego: narządy i komórki odpornościowe

Układ immunologiczny składa się z wielu współzależnych elementów (komórek, tkanek i narządów). W jego budowie anatomicznej wyróżniono: narządy centralne, czyli szpik kostny i grasicę, w których dojrzewają z komórek progenitorowych, odpowiednio, limfocyty B (wraz z pozostałymi komórkami odpornościowymi z linii hematopoetycznej, rycina 1.1) i limfocyty T; obwodowe narządy limfatyczne (śledziona, grudki limfatyczne, węzły chłonne), w których rozwija się odpowiedź immunologiczna; tkankę limfatyczną błon śluzowych (MALT, mucosa-associated lymphoid tissue, rozdział 2), występującą w obrębie przewodu pokarmowego (GALT, gut-associated lymphoid tissue), dróg oddechowych (BALT, bronchus-associated lymphoid tissue ) i układu moczowo-płciowego wraz z gruczołem piersiowym, a także zorganizowaną i rozproszoną tkankę limfatyczną skóry (SALT, skin-associated lymphoid tissue). Naczynia limfatyczne i krwionośne łączą narządy chłonne w jeden system, dzięki któremu powstające i dojrzewające w szpiku kostnym i grasicy limfocyty mogą krążyć między narządami obwodowymi w poszukiwaniu kontaktu z antygenem.

Najnowsza klasyfikacja komórek odpornościowych obejmuje następujące ich populacje: komórki odporności wrodzonej z linii mieloidalnej, czyli monocyty, makrofagi, neutrofile, eozynofile, bazofile, komórki tuczne i komórki dendrytyczne, jak również z linii limfoidalnej, czyli komórki limfocytarne odpowiedzi wrodzonej (ILC, innate lymphoid cells, subpopulacje ILC1, ILC2 i ILC3, a także komórki NK i LTi) i limfocyty odpowiedzi wrodzonej (ILL, innate-like lymphocytes, do których zaliczamy limfocyty B1, limfocyty T?? i komórki NKT), oraz komórki odporności nabytej z linii limfoidalnej, czyli limfocyty B2 oraz limfocyty T?? CD4+ (subpopulacje limfocytów T pomocniczych i regulacyjnych) i CD8+ (subpopulacje limfocytów T cytotoksycznych i supresyjnych). Ich szczegółowe funkcje wraz z kontekstem metabolizmu wewnątrzkomórkowego zostały opisane w rozdziale 1.3.

Komórki układu odpornościowego, jako komórki krwi obwodowej, w znamienitej większości różnicują w szpiku kostnym z pluripotencjalnej hematopoetycznej komórki macierzystej w linii limfopoetycznej (zwłaszcza limfocyty B i T oraz komórki NK) lub mielopoetycznej (granulocyty, monocyty i makrofagi, komórki dendrytyczne i mastocyty, rycina 1.1, rozdział 1.3). Ponadto komórki prekursorowe limfocytów T migrują do grasicy, gdzie przechodzą proces dojrzewania i specjalizacji w kierunku różnych populacji limfocytów grasiczo-zależnych. Natomiast pewne subpopulacje komórek mieloidalnych, zwłaszcza makrofagi tkankowe, różnicują również z komórek progenitorowych płodowego woreczka żółtkowego.

Podstawowe mechanizmy odporności wrodzonej zapewniają makrofagi i neutrofile, odpowiedzialne za fagocytozę i neutralizację drobnoustrojów, a także komórki NK zdolne do cytotoksycznego zabijania komórek zakażonych wirusami lub transformowanych nowotworowo. Indukcję swoistej odporności nabytej zapewnia proces prezentacji antygenu przez rozmieszczone we wszystkich tkankach organizmu profesjonalne komórki prezentujące (APC, antigen-presenting cells), do których zaliczamy przede wszystkim komórki dendrytyczne, a w określonych sytuacjach także monocyty, makrofagi oraz limfocyty B. Komórki APC wychwytują antygen, a następnie wędrują do obwodowych narządów limfatycznych, w których prezentują antygeny limfocytom T w kontekście odpowiedniej klasy głównego układu zgodności tkankowej (MHC, major histocompatibility complex). Limfocyty T biorą udział w nabytej, antygenowo-swoistej odpowiedzi komórkowej, a także wspomagają proces aktywacji limfocytów B. Limfocyty B to główne komórki nabytej odpowiedzi humoralnej, w przebiegu której mogą pełnić funkcję komórek APC, a przede wszystkim różnicują się do komórek plazmatycznych, wydzielających przeciwciała.

1.1.2. Odporność wrodzona

Pierwsza linia obrony organizmu, zapobiegająca wniknięciu drobnoustrojów patogennych przez skórę czy błony śluzowe układu oddechowego, pokarmowego i moczowo-płciowego, obejmuje mechanizmy odporności wrodzonej. Są one stale aktywne u każdego zdrowego osobnika, działając szybko i coraz wydajniej przy każdym kolejnym kontakcie z drobnoustrojami patogennymi (trening komórek odporności wrodzonej; rozdział 1.3, panel 1.1), mimo że są mniej precyzyjne od mechanizmów odporności nabytej w wyniku braku zdolności do swoistego rozpoznania antygenu.

Do podstawowych elementów odporności wrodzonej zaliczono bariery anatomiczne, czyli nieuszkodzoną skórę i błony śluzowe, a także substancje mikrobójcze i bakteriostatyczne (m.in. lizozym, defensyny, laktoferyna), obecne we krwi i płynach ustrojowych. Ponadto drobnoustroje flory fizjologicznej odgrywają istotną rolę w odporności wrodzonej, konkurując z patogenami o składniki odżywcze i miejsce bytowania. Produkowane przez mikrobiotę substancje zapewniają utrzymanie właściwego pH skóry oraz wykazują działanie bakteriobójcze, jak np. bakteriocyny (rozdział 3). Jeśli w wyniku przerwania ciągłości błon śluzowych lub skóry drobnoustroje patogenne przedostaną się do tkanek, uruchamiane są kolejne mechanizmy odporności wrodzonej humoralnej i komórkowej, w tym aktywowany zostaje układ dopełniacza oraz synteza dodatnich białek ostrej fazy, a do miejsca wniknięcia patogenów przemieszczają się komórki fagocytujące.

Rycina 1.1

Schemat różnicowania komórek układu odpornościowego. Komórki układu immunologicznego powstają w czasie hematopoezy w szpiku kostnym z pluripotencjalnej komórki hematopoetycznej (HSC). Pluripotencjalna hematopoetyczna komórka macierzysta daje początek wspólnej komórce progenitorowej limfopoezy, z której z kolei powstają wszystkie główne typy komórek limfoidalnych (limfocyty T, limfocyty B i komórki NK) lub wspólnej komórce progenitorowej mielopoezy, z której różnicują komórki mieloidalne (neutrofile, eozynofile, bazofile, komórki dendrytyczne, komórki tuczne, monocyty i makrofagi), a także erytrocyty i megakariocyty, będące prekursorami płytek krwi - trombocytów. CLP - wspólna komórka progenitorowa limfopoezy; CMP - wspólna komórka progenitorowa mielopoezy; GMP - komórka progenitorowa granulocytów i monocytów. Materiał własny autorki.

Synteza dodatnich białek ostrej fazy przez hepatocyty, nabłonki i makrofagi jest indukowana przez cytokiny prozapalne (IL-1?, IL-6, TNF?), co istotnie zwiększa ich stężenie osoczowe w odczynie zapalnym. Zaliczamy do nich opsoniny i aktywatory (np. białko C-reaktywne, CRP, surowiczy amyloid A, SAA), inhibitory regulujące dostępność enzymów i mediatorów prozapalnych (np. ?1-antytrypsyna) oraz białka hemostatyczne (głównie fibrynogen) i transportujące (np. haptoglobina, ceruloplazmina). Poza tym ostry odczyn zapalny charakteryzuje się zmniejszeniem syntezy albumin i transferyny, stanowiących przykład ujemnych białek ostrej fazy, których stężenie ulega obniżeniu w osoczu podczas reakcji zapalnej.

Efektorową odporność wrodzoną typu komórkowego zapewniają makrofagi, neutrofile, komórki dendrytyczne, komórki NKT, NK oraz ILC, jak również limfocyty T?? (z receptorem TCR1 zbudowanym z łańcuchów polipeptydowych gamma oraz delta, rozpoznającym antygeny niezwiązane z klasycznymi cząsteczkami MHC; rozdział 1.3). Komórki odporności wrodzonej wykazują ekspresję receptorów wykrywających wzorce molekularne budowy patogennej (PRR, pattern recognition receptors), dzięki czemu są zdolne do wykrycia obecności struktur charakterystycznych dla patogenów bądź uszkodzonych komórek własnych. PRR stanowią dużą grupę receptorów, obejmującą receptory związane z błonami komórkowymi oraz wewnątrzkomórkowe, związane z błonami endosomów czy mitochondriów. Zasadniczą klasą PRR są receptory TLR (Toll-like receptors) oraz cytoplazmatyczne receptory NLR (NOD-like receptors). Dzięki receptorom PRR komórki odporności wrodzonej wykrywają egzogenne sygnały zagrożenia, czyli wzorce molekularne związane z patogenami - PAMPs (pathogen-associated molecular patterns) oraz endogenne sygnały zagrożenia, tzw. DAMPs (damage-associated molecular patterns), wysyłane przez uszkodzone lub apoptotyczne/nekrotyczne komórki własne organizmu. Cząsteczki PAMPs to struktury charakterystyczne i wspólne dla wielu grup drobnoustrojów, wysoce konserwatywne, niepodlegające zmianom w trakcie ewolucji, niewystępujące w komórkach ssaków. Głównymi przykładami PAMPs są: lipopolisacharyd (LPS), czyli składnik ściany komórkowej bakterii Gram-ujemnych, wykrywany przez TLR4; peptydoglikany, jako składniki ściany komórkowej bakterii Gram-dodatnich, wiązane przez TLR2; jak również wirusowe kwasy nukleinowe (dsRNA, ssRNA, wykrywane przez wewnątrzkomórkowe receptory TLR3 i TLR7/8, tabela 1.1). Pobudzenie receptorów TLR w wyniku wykrycia PAMPs lub DAMPs prowadzi do aktywacji szlaków sygnałowych i czynników transkrypcyjnych, co skutkuje produkcją przez komórki szeregu mediatorów, między innymi cytokin prozapalnych (m.in. TNF?, interferony). Cytokiny te odgrywają kluczową rolę w procesie zapalenia, regulując aktywność komórek układu odpornościowego.

Tabela 1.1

Receptory TLR i wykrywane przez nie cząsteczki PAMPs i DAMPs

Receptor TLR

(gatunek występowania)

Lokalizacja receptora

PAMPs

DAMPs

TLR2

(człowiek i gryzonie)

błona komórkowa

peptydoglikan

(bakterie Gram-dodatnie)

lipoarabinomannan

(mykobakterie)

surowiczy amyloid A (SAA),

kwas moczowy krystaliczny,

białka szoku cieplnego (HSP60, HSP70), histony

Heterodimer TLR1/TLR2

(człowiek i gryzonie)

błona komórkowa

lipopeptydy bakteryjne

Heterodimer TLR2/TLR6

(człowiek i gryzonie)

błona komórkowa

kwas lipotejchojowy

(bakterie Gram-dodatnie)

zymosan (grzyby)

TLR3

(człowiek i gryzonie)

błona endosomu

dsRNA (wirusowe)

TLR4

(człowiek i gryzonie)

błona komórkowa

lipopolisacharyd (bakterie Gram-ujemne)

metabolity kwasów tłuszczowych, kwas moczowy krystaliczny, histony, surowiczy amyloid A (SAA), białka szoku cieplnego (HSP60, HSP70)

TLR5

(człowiek i gryzonie)

błona komórkowa

flagellina (białko budujące wici i rzęski bakteryjne)

TLR7

(człowiek i gryzonie)

błona endosomu

ssRNA (wirusowe i pasożytnicze)

małe jądrowe RNA

TLR8

(człowiek i gryzonie)

błona endosomu

ssRNA (wirusowe)

TLR9

(człowiek i gryzonie)

błona endosomu

niemetylowane CpG DNA (bakterie i pasożyty)

endogenne DNA, histony

TLR10

(człowiek)

błona komórkowa

prawdopodobnie białka bakteryjne i wirusowe

obecnie w trakcie identyfikacji (uważa się, że wiązanie DAMP przez TLR10 może hamować reakcję zapalną)

TLR11

(gryzonie)

błona endosomu

bakteryjna flagellina i białka podobne do profiliny

TLR12

(gryzonie)

błona endosomu

bakteryjne i pasożytnicze białka podobne do profiliny

TLR13

(gryzonie)

błona endosomu

bakteryjne rRNA

Oprócz składowych układu dopełniacza, białek ostrej fazy i cytokin/chemokin, do humoralnej odporności wrodzonej zaliczamy naturalne przeciwciała klasy IgM o słabym powinowactwie do antygenów polimerycznych (zwykle węglowodanowych i lipidowych), wydzielane przez limfocyty B1 bez uprzedniej współpracy z limfocytami T pomocniczymi (panel 1.2). Dlatego odpowiedź limfocytów B1 zawsze ma charakter pierwotny bez możliwości indukcji pamięci immunologicznej. Po aktywacji przez IL-4 (uwalnianą przez limfocyty B1 oraz komórki NKT w odpowiedzi na antygen T-niezależny) limfocyty B1 wydzielają przeciwciała klasy IgM o niewielkiej swoistości, które jednak, z uwagi na wysoką wartościowość, pełnią istotną rolę w neutralizacji patogenów już we wrotach zakażenia, tworząc kompleksy immunologiczne o dużej awidności.

Podstawową reakcją komórek odporności wrodzonej na wniknięcie patogenów i uszkodzenie własnych tkanek jest ostry odczyn zapalny. Na pierwszym etapie tej reakcji komórki wartownicze (makrofagi tkankowe, mastocyty i komórki dendrytyczne) wykrywają za pomocą receptorów PRR struktury PAMPs lub DAMPs, co prowadzi do aktywacji inflamasomu. Inflamasom to kompleks białkowy zlokalizowany w cytozolu, którego pobudzenie skutkuje aktywacją kaspazy 1, umożliwiając produkcję prozapalnych interleukin (IL-1? oraz IL-18). Ponadto makrofagi i mastocyty wydzielają wiele mediatorów zapalenia, w tym cytokiny (TNF?, IL-6) i prostaglandyny oraz aminy biogenne komórek tucznych (histamina). Wskutek ich działania dochodzi do rozkurczenia mięśniówki gładkiej naczyń krwionośnych i zwiększenia ich przepuszczalności, wysięku białek osoczowych, wydajnej syntezy dodatnich białek ostrej fazy i składowych układu dopełniacza, a także zwiększenia temperatury ciała poprzez działanie pirogenów. To przyczynia się do powstania miejscowych i systemowych objawów ostrego stanu zapalnego (zaczerwienienia, obrzęku i zaburzenia funkcji tkanki objętej procesem zapalnym oraz gorączki, bólu i pogorszenia samopoczucia).

Równolegle aktywacji na zasadzie kaskady enzymatycznej podlega układ dopełniacza - element humoralnej odpowiedzi wrodzonej. Składowe układu dopełniacza są stale obecne w osoczu w formie nieaktywnej, a cały układ podlega ścisłej regulacji na każdym etapie aktywacji poprzez inhibitory: gatunkowo-specyficzne inhibitory obecne w błonach komórkowych i rozpuszczalne inhibitory w osoczu krwi. W zależności od czynnika aktywującego wyróżniamy trzy drogi aktywacji dopełniacza: drogę alternatywną aktywowaną przez hydrolizę składnika C3 i przyłączenie C3b do powierzchni drobnoustroju; drogę lektynową aktywowaną przez związanie sekwencji cukrowych (m.in. mannozy, fukozy, N-acetyloglukozaminy) w ścianach drobnoustrojów przez lektynę MBL (mannose-binding lectin); drogę klasyczną aktywowaną przez kompleksy immunologiczne złożone z antygenu i przeciwciał klasy IgG1, IgG2, IgG3 oraz IgM, a także przez niektóre opsoniny (głównie CRP).

Produkowane w czasie aktywacji kaskady dopełniacza aktywne składniki pełnią rolę opsonin (czynników ułatwiających proces fagocytozy) lub anafilatoksyn (substancji nasilających odczyn zapalny oraz migrację i degranulację granulocytów). Główne efekty działania aktywnych składowych układu dopełniacza to liza drobnoustrojów oraz uszkodzonych/zakażonych komórek własnych (poprzez utworzenie kompleksu atakującego błonę/ścianę komórkową), ułatwienie fagocytozy kompleksów immunologicznych i regulacja odpowiedzi immunologicznej.

Do miejsca zakażenia/uszkodzenia przemieszczają się na zasadzie chemotaksji neutrofile i makrofagi, których głównym zadaniem jest wykrycie i fagocytoza (pochłonięcie) drobnoustrojów chorobotwórczych. Fagocytoza, jako szczególny rodzaj endocytozy, to proces, w którym całe patogeny lub ich fragmenty są pochłaniane i degradowane wewnątrz komórek fagocytujących. Pochłonięte drobnoustroje zostają najpierw zamknięte wewnątrz pęcherzyków fagocytarnych (fagosomów), do których następnie przyłączają się lizosomy, tworząc fagolizosomy. Wewnątrz fagolizosomu aktywowane są tlenowe oraz niezależne od tlenu mechanizmy zabijania wewnątrzkomórkowego. Te drugie uwarunkowane są działaniem enzymów (proteazy, glikozydazy) i białek przeciwbakteryjnych zawartych w ziarnistościach pierwotnych i wtórnych. Natomiast procesy zależne od tlenu obejmują gwałtowne reakcje utleniania białek i lipidów drobnoustrojowych pod wpływem reaktywnych form tlenu i azotu tworzonych podczas tzw. wybuchu tlenowego, w tym nadtlenku wodoru, anionorodnika ponadtlenkowego, rodników hydroksylowych oraz tlenu singletowego, jak również tlenku azotu. Powstawanie wolnych rodników jest możliwe dzięki obecności w błonie plazmatycznej i fagosomalnej kompleksów oksydazy NADPH (fosforanu dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego) oraz wielu enzymów oksydacyjnych. Utlenianie białek i lipidów blokuje metabolizm patogenu i prowadzi do jego śmierci, podczas gdy trawienie enzymatyczne umożliwia całkowitą degradację pochłoniętego drobnoustroju. Jak wspomniano powyżej, w przypadku makrofagów, determinanty antygenowe sfagocytowanych patogenów są następnie prezentowane limfocytom T, co umożliwia indukcję antygenowo-swoistej odporności nabytej.

Po usunięciu przyczyny ostry odczyn zapalny ulega wygaszeniu. Makrofagi, uwalniające cytokiny przeciwzapalne i czynniki regeneracyjne, fagocytują też apoptotyczne komórki organizmu w trakcie eferocytozy, odgrywając ważną rolę w procesie wygaszania stanu zapalnego. Zaburzenie regulacji ostrej reakcji zapalnej skutkuje przejściem w fazę przewlekłą, która może prowadzić do uszkodzenia tkanek i rozwoju schorzeń o podłożu zapalnym i autoimmunizacyjnym.

1.1.3. Odporność nabyta

Dla zapewnienia trwałej odporności organizmu, zwłaszcza po przejściu choroby zakaźnej lub w wyniku szczepienia ochronnego, aktywacji ulegają mechanizmy odporności nabytej. Główne komórki odporności nabytej to limfocyty B2 i limfocyty T?? (z receptorem TCR2 zbudowanym z łańcuchów polipeptydowych alfa oraz beta), które działają wysoce swoiście, ponieważ mają zdolność do precyzyjnego rozpoznania i rozróżnienia antygenów należących do różnych drobnoustrojów. Przy pierwszym kontakcie z danym drobnoustrojem patogennym odpowiedź nabyta rozwija się wolniej, ponieważ złożone mechanizmy aktywacji, proliferacji i różnicowania limfocytów, odbywające się na etapie odpowiedzi pierwotnej, wymagają czasu. Natomiast każdy kolejny kontakt z tym samym drobnoustrojem sprawia, że odpowiedź wtórna jest szybsza i bardziej precyzyjna dzięki aktywacji komórek pamięci immunologicznej (panel 1.1).

Antygenem nazywamy strukturę obcą, której fragment (determinanta antygenowa, epitop, panele 1.2 i 1.3) jest rozpoznawany swoiście przez przeciwciała i komórki odporności nabytej. W schorzeniach autoimmunizacyjnych natomiast dochodzi do rozpoznania determinant autoantygenów, czyli antygenów komórek własnych organizmu (rozdział 7.1).

Panel 1.2

Antygeny T-niezależne i T-zależne

Antygeny T-zależne są drobnocząsteczkowe (najczęściej to peptydy) i aktywują limfocyty B2. Przy pierwszym kontakcie indukują pierwotną odpowiedź humoralną z udziałem limfocytów Th2 i wytworzeniem komórek B pamięci, a przy kolejnym kontakcie stymulują odpowiedź wtórną. W pewnych warunkach dojrzewanie limfocytów B2 jest również stymulowane przez limfocyty Th1, wydzielające IFN?, który promuje przełączenie klasy immunoglobulin na IgG3.

Antygeny T-niezależne to polimery (lipidy o budowie polimerycznej, polisacharydy) aktywujące limfocyty B1, niezależnie od liczby kontaktów indukują zawsze humoralną odpowiedź pierwotną bez udziału limfocytów Th2 oraz bez wytworzenia komórek pamięci. Odpowiedź ta jest mediowana przez przeciwciała klasy IgM.

Komórki odporności nabytej rozpoznają epitopy antygenów białkowych (kilkunastoaminokwasowe fragmenty łańcucha polipeptydowego) za pomocą swoistych receptorów, obecnych na powierzchni limfocytów już na etapie ich dojrzewania w szpiku kostnym lub grasicy. W przypadku limfocytów T receptor rozpoznający antygen nazywamy TCR (T cell receptor). Limfocyty B wykazują ekspresję receptora BCR (B cell receptor), który jest cząsteczką immunoglobuliny klasy IgM i/lub IgD, dzięki czemu limfocyty B rozpoznają antygeny w formie natywnej. Natomiast limfocyty T rozpoznają determinanty antygenowe, wycięte z antygenu podczas jego obróbki wewnątrz komórek APC (panel 1.3), prezentowane w kontekście MHC klasy I (dla limfocytów T CD8+) lub MHC klasy II (dla limfocytów T CD4+). Układ MHC (u ludzi nazywany także układem HLA, human leukocyte antigen) to system antygenów zgodności tkankowej, które są glikoproteinami błonowymi, przy czym antygeny MHC klasy I są obecne na powierzchni komórek jądrzastych organizmu i erytrocytów, podczas gdy ekspresja MHC klasy II jest charakterystyczna dla komórek APC, czyli komórek dendrytycznych, monocytów/makrofagów i limfocytów B. Prezentacja antygenów limfocytom T CD8+ przy udziale MHC klasy I dotyczy determinant antygenów wewnątrzpochodnych, czyli endogennych (wirusowych, nowotworowych i autoantygenów). Natomiast prezentacja antygenów limfocytom T CD4+ z udziałem MHC klasy II dotyczy antygenów zewnątrzpochodnych, inaczej zwanych egzogennymi (bakterie, grzyby, kapsydy wirusów, pierwotniaki, robaki i alergeny oraz zmodyfikowane autoantygeny), które są pochłonięte przez komórkę APC na drodze endocytozy.

W zależności od rodzaju rozpoznanego antygenu, odpowiednio patogenów zewnątrz- lub wewnątrzkomórkowych, dochodzi do aktywacji nabytej odporności humoralnej z udziałem limfocytów B2 (produkcja przeciwciał, panele 1.2 i 1.4) lub nabytej odporności komórkowej z udziałem limfocytów T?? (aktywacja limfocytów T CD8+ cytotoksycznych i/lub limfocytów T CD4+ pomocniczych, panel 1.3). Przy pierwszym kontakcie z antygenem rozwija się pierwotna odpowiedź immunologiczna. W obwodowych narządach limfatycznych limfocyty naiwne rozpoznają antygeny, ulegają aktywacji, intensywnym podziałom i różnicowaniu do komórek efektorowych, bezpośrednio zaangażowanych w zwalczanie zakażenia, oraz długożyjących komórek pamięci immunologicznej, odpowiedzialnych za aktywację wtórnej odpowiedzi odpornościowej przy kolejnym kontakcie z tym samym antygenem.

Istotną rolę w kontroli odporności nabytej odgrywają mechanizmy tolerancji immunologicznej, czyli braku reakcji komórek odpornościowych względem antygenów własnych (autoantygenów) oraz niestanowiących zagrożenia antygenów środowiskowych, w tym pochodzących od drobnoustrojów flory fizjologicznej i antygenów pokarmowych, przy zachowanej prawidłowej odpowiedzi immunologicznej na antygeny szkodliwe. Do podstawowych mechanizmów autotolerancji zaliczamy delecję klonalną limfocytów T w grasicy i limfocytów B w szpiku kostnym, anergię klonalną limfocytów T, aktywną supresję indukowaną przez limfocyty T CD4+ regulacyjne i limfocyty T CD8+ supresyjne oraz sekwestrację autoantygenów przez bariery anatomiczne w narządach uprzywilejowanych immunologicznie. Zaburzenia autotolerancji immunologicznej są zasadniczą przyczyną rozwoju autoimmunizacji (rozdział 7.1).

Panel 1.3

Antygeny i warunki ich skutecznej prezentacji

Komórkami prezentującymi antygen (APC) są komórki dendrytyczne, limfocyty B i makrofagi (w mniejszym stopniu także monocyty). Komórki dendrytyczne najefektywniej prezentują antygeny limfocytom T naiwnym (limfocytom T, które jeszcze nie miały kontaktu z antygenem). W przebiegu odpowiedzi humoralnej i komórkowej pierwszym etapem jest prezentacja determinanty antygenowej naiwnym limfocytom T przez APC.

Determinanta antygenu (epitop) to kilkunastoaminokwasowy fragment antygenu wiązany swoiście przez przeciwciała (wydzielnicze i receptorowe) oraz receptory limfocytów T. Determinantę przestrzenną (konformacyjną) tworzą aminokwasy położone blisko siebie w łańcuchach peptydowych, które formują III- lub IV-rzędową strukturę białka i są rozpoznawane (wiązane) wyłącznie przez przeciwciała (w tym receptory BCR limfocytów B). Determinanta przestrzenna ulega degradacji podczas denaturacji białka (np. w wyniku obróbki termicznej niektórych alergenów pokarmowych). Determinanta sekwencyjna (liniowa) jest złożona z aminokwasów kolejno wbudowanych w łańcuch peptydowy w strukturze I-rzędowej białka. Nie ulega degradacji podczas denaturacji białka oraz może zostać wycięta enzymatycznie podczas obróbki antygenu wewnątrz komórki APC. Dlatego determinanty sekwencyjne są zarówno wiązane przez przeciwciała (w tym receptory BCR), jak i rozpoznawane przez receptory TCR limfocytów T w trakcie ich prezentacji w kontekście MHC przez APC.

Aby prezentacja antygenu była skuteczna i limfocyt T został zaktywowany, konieczne jest spełnienie trzech warunków:

1. Prezentacja antygenu w kontekście MHC. Limfocyty T rozpoznają tylko antygeny białkowe, które uległy obróbce (processingowi) wewnątrz APC, prowadzącej do prezentacji determinant antygenów zewnątrzpochodnych w kontekście MHC klasy II, a antygenów wewnątrzpochodnych w kontekście MHC klasy I. W tym procesie limfocyt T naiwny rozpoznaje determinantę antygenową za pomocą swoistego receptora TCR.

2. Drugi warunek prezentacji to udział molekuł kostymulujących. Najważniejszy sygnał przekazywany jest poprzez cząsteczkę CD28 limfocytu wiążącą się z cząsteczkami CD80 (B7.1) lub CD86 (B7.2), których ekspresja przez APC jest indukowana dzięki wykryciu wzorców molekularnych budowy patogennej (PAMPs) przez receptory PRR (w tym TLR) lub wzorców związanych z uszkodzeniem komórek (DAMPs).

3. Trzeci warunek prezentacji stanowi sygnalizacja cytokinowa obejmująca udział cytokin wydzielanych przez APC i limfocyt T (między innymi IL-2 wydzielana przez limfocyt T cytotoksyczny lub limfocyt Th1 albo IL-4 wydzielana przez limfocyt Th2 dla stymulacji ich podziałów klonalnych oraz profil cytokin determinujący kierunek polaryzacji limfocytów).

Aby prezentacja była skuteczna, antygen również musi się charakteryzować odpowiednimi cechami:

- immunogennością, czyli zdolnością do indukcji odpowiedzi immunologicznej;

- antygenowością, czyli możliwością jego swoistego rozpoznania przez receptor BCR limfocytów B, przeciwciało i/lub receptor TCR limfocytów T.

W przeciwieństwie do większości antygenów białkowych hapteny (niepełnowartościowe antygeny, takie jak jony metali czy drobnocząsteczkowe substancje chemiczne, w tym leki) posiadają cechę antygenowości, natomiast immunogenność nabywają poprzez związanie z białkiem własnym organizmu, np. z białkami naskórka i błon śluzowych czy błony plazmatycznej erytrocytów.

Aktywacja cytotoksyczności limfocytów T CD8+ względem antygenów białkowych o słabej immunogenności, np. antygenów nowotworowych, wymaga pomocy ze strony limfocytów Th1, która jest możliwa dzięki zjawisku prezentacji krzyżowej. Wówczas antygen zewnątrzpochodny, pochłonięty przez komórkę dendrytyczną, podlega obróbce w szlaku endosomalnym i jego epitop jest prezentowany w kontekście MHC klasy II limfocytowi Th1, a równolegle część trawionych peptydów jest transportowana do cytoplazmy, gdzie ulega degradacji proteasomalnej, umożliwiającej prezentację innego epitopu tego samego antygenu w kontekście MHC klasy I limfocytowi T CD8+. Dodatkowo limfocyt Th1 wydziela IL-2 oraz indukuje w komórce dendrytycznej ekspresję CD80 i CD86, wzmacniając aktywację limfocytu T cytotoksycznego.

Stymulowane immunogennym antygenem zewnątrzkomórkowym limfocyty B2 za pomocą limfocytów T pomocniczych grudkowych i typu 2 (Tfh i Th2) dojrzewają do komórek plazmatycznych i syntezują przeciwciała klasy IgM (a następnie innych izotypów w niewielkiej ilości) w odpowiedzi pierwotnej, a jako limfocyty B pamięci, po wtórnej aktywacji tym samym antygenem, wydzielają znaczne ilości przeciwciał klasy IgG, IgA lub IgE o wysokim powinowactwie (panel 1.4 i tabela 1.2). Antygenowo-swoiste przeciwciała są głównymi mediatorami efektorowymi nabytej odporności humoralnej, m.in. dzięki zdolności do opsonizacji i neutralizacji antygenów oraz detoksykacji organizmu, ponieważ tworzą z antygenami kompleksy immunologiczne, usuwane następnie dzięki aktywacji kaskady dopełniacza na drodze klasycznej (IgM, IgG), ułatwieniu fagocytozy z udziałem makrofagów i neutrofilów oraz indukcji reakcji cytotoksyczności komórkowej zależnej od przeciwciał (ADCC, antibody-dependent cellular cytotoxicity) mediowanej przez komórki NK (IgG) i eozynofile (IgE). Ponadto opsonizacja antygenu przez przeciwciała uniemożliwia jego adhezję do komórek organizmu gospodarza, ograniczając bezpośrednią toksyczność oraz możliwość zakażenia danej komórki. Dlatego przeciwciała tworzone dzięki indukcji odporności humoralnej w sposób czynny naturalny (po przechorowaniu) lub sztuczny (po szczepieniu ochronnym, panel 1.1) spełniają ważną rolę w profilaktyce zakażeń.

Immunoglobuliny, jako glikoproteiny o budowie domenowej, należą do tzw. nadrodziny immunoglobulin, podobnie jak antygeny MHC, cząsteczki CD4 i CD8 oraz niektóre molekuły adhezyjne. Występują w stanie wolnym w osoczu krwi i innych płynach ustrojowych, na błonie limfocytów B (receptorowe IgM i/lub IgD) lub cytofilnie związane z powierzchnią komórek z ekspresją receptorów FcR (np. IgE związane z receptorem Fc?RI mastocytów i bazofilów w alergii anafilaktycznej lub IgG związane z receptorem Fc?RI makrofagów w reakcji cytotoksycznej). Przeciwciała rozpoznają swoiście determinanty antygenowe sekwencyjne i przestrzenne, a w wyniku reakcji antygen-przeciwciało powstają kompleksy immunologiczne (panel 1.4, tabela 1.2).

W węzłach i grudkach chłonnych limfocyty B2 wiążą antygeny T-zależne dzięki ekspresji receptora BCR o odpowiednim powinowactwie do antygenu, a następnie pochłaniają je i prezentują w kontekście MHC klasy II limfocytom Th2 oraz Tfh (panel 1.3). W wyniku aktywacji limfocyty Th2 i Tfh produkują IL-4, stymulującą podziały klonalne limfocytów B2 i syntezę IgM. Równolegle limfocyty T pomocnicze wraz z komórkami wartowniczymi wydzielają, zależny od typu antygenu, profil cytokin determinujący dojrzewanie odpowiedzi humoralnej w fazie centralnej. Wówczas mają miejsce fizjologiczne mutacje punktowe w genach kodujących łańcuchy peptydowe budujące część nadzmienną przeciwciała (co odpowiada za zwiększenie ich swoistości, czyli dopasowania antydeterminanty do sekwencji aminokwasów w determinancie antygenowej, a także powinowactwa, jako siły wiązania między tymi aminokwasami, panel 1.4) oraz proces przełączania klas immunoglobulin (z IgM na IgG, IgA lub IgE), determinujący ich funkcje efektorowe. W konsekwencji dochodzi do przekształcenia efektorowych limfocytów B2 w komórki plazmatyczne, wydzielające przeciwciała IgG, IgA1 lub IgE do krwi i chłonki albo IgA2 na śluzówki, a także w długowieczne komórki B pamięci z zakodowanymi spontanicznymi mutacjami punktowymi.

We wtórnej odpowiedzi humoralnej, stymulowanej powtórnym kontaktem z tym samym antygenem T-zależnym, aktywacji podlegają limfocyty B pamięci, które przeszły proces dojrzewania podczas odpowiedzi pierwotnej. Dlatego wtórna reakcja humoralna rozwija się dużo szybciej, a syntezowane przeciwciała charakteryzują się niezwykle wysoką swoistością (powinowactwem) i są syntezowane w znacznie większych ilościach (wyższym mianie) (od kilkuset do kilku tysięcy razy wyższym niż w odpowiedzi pierwotnej).

Panel 1.4

Przeciwciała

Przeciwciało to glikoproteina o budowie domenowej zbudowana w swojej najprostszej monomerycznej formie z 2 łańcuchów lekkich i 2 łańcuchów ciężkich, połączonych mostkami dwusiarczkowymi. W każdym łańcuchu lekkim i ciężkim wyróżnia się część zmienną (V), odpowiedzialną za wiązanie antygenu, oraz część stałą (C).

W wyniku trawienia papainą w monomerycznej cząsteczki przeciwciała uzyskuje się:

- 2 fragmenty Fab (każdy zbudowany z 212 aminokwasów, w ramach łańcucha lekkiego i fragmentu łańcucha ciężkiego), których funkcją jest wiązanie determinanty antygenu przez antydeterminantę (paratop) obecny w części nadzmiennej przeciwciała;

- 1 fragment Fc (zbudowany z 450 aminokwasów, w ramach 2 łańcuchów ciężkich), warunkujący: transport przeciwciał przez łożysko (u człowieka IgG), reakcje cytotoksyczności komórkowej zależnej od przeciwciał (ADCC, antibody dependent cellular cytotoxicity, IgG i IgE), aktywację układu dopełniacza na drodze klasycznej (IgM, IgG1, IgG2, IgG3 w kompleksach immunologicznych), cytofilność przeciwciał (przez wiązanie z receptorami FcR na powierzchni komórek, przede wszystkim IgE), właściwy metabolizm przeciwciał (półokres rozpadu), ładunek i rozpuszczalność przeciwciał (determinowane przez reszty węglowodanowe).

Przeciwciała należą do nadrodziny immunoglobulin, czyli grupy białek o budowie domenowej zaangażowanych w powstawanie i regulację odpowiedzi immunologicznej.

U człowieka wyróżniono 5 klas (izotypów) przeciwciał, ze względu na różnice w budowie łańcuchów ciężkich: gamma (?) w IgG, alfa (?) w IgA, mi (?) w IgM, epsilon (?) w IgE lub delta (?) w IgD. Łańcuchy lekkie mogą być dwojakiego rodzaju: kappa (?) i lambda (?).

Łańcuchy ciężkie i lekkie, poprzez mostki dwusiarczkowe, tworzą w strukturze III-rzędowej pętle nazywane domenami, zbudowane z około 100 aminokwasów. W łańcuchu lekkim są 2 domeny: 1 domena zmienna (V) i 1 domena stała (C). W obrębie łańcucha ciężkiego, w zależności od jego rodzaju, wyróżniono od 4 do 5 domen stałych. Każda domena pełni określone funkcje biologiczne (odpornościowe).

Podstawową funkcją przeciwciał jest swoiste wiązanie antygenu, tj. tworzenie kompleksów immunologicznych, determinowane interakcją między aminokwasami determinanty antygenowej (epitopu) oraz aminokwasami antydeterminanty (paratopu) przeciwciała, wynikającą z tworzenia wiązań jonowych, wodorowych czy oddziaływań elektrostatycznych i siły van der Waalsa.

W tym kontekście wyróżniono trzy zasadnicze cechy przeciwciał:

1. powinowactwo, rozumiane jako siła wiązania pojedynczej determinanty antygenu przez jedną antydeterminantę przeciwciała, które warunkuje swoistość przeciwciała;

2. wartościowość, czyli liczbę funkcjonalnie czynnych antydeterminant w cząsteczce przeciwciała;

3. zachłanność (awidność), czyli całkowitą siłę wiązania między cząsteczką przeciwciała a antygenem, wynikającą wprost z powinowactwa i wartościowości, a determinującą trwałość powstającego kompleksu immunologicznego.

Immunoglobuliny charakteryzują się zmiennością strukturalną w zakresie:

- izotypów, różniących się rodzajem łańcucha ciężkiego i/lub lekkiego,

- allotypów, wykazujących różnice w budowie łańcuchów peptydowych, wynikające z wewnątrzgatunkowego zróżnicowania alleli genów kodujących łańcuchy ciężkie i lekkie,

- idiotypów, charakteryzujących się odmienną sekwencją aminokwasów w części nadzmiennej (antydeterminancie) przeciwciała.

Tabela 1.2

Budowa i funkcje poszczególnych klas przeciwciał

Klasa (izotyp) przeciwciał

Podklasy

Budowa

Występowanie

Aktywacja dopełniacza

Transport przez łożysko

Najważniejsze funkcje

IgG

IgG1

IgG2

IgG3

IgG4

monomer

osocze i inne płyny ustrojowe

+++-

++++/-

główne przeciwciało wtórnej odpowiedzi humoralnej, neutralizacja drobnoustrojów i ich toksyn

IgM

monomer, pentamer, heksamer

osocze i inne płyny ustrojowe, błony śluzowe, receptor BCR limfocytów B

+

-

główne przeciwciało pierwotnej odpowiedzi humoralnej; pierwsze przeciwciało pojawiające się w rozwoju osobniczym

IgA

IgA1

monomer

osocze i inne płyny ustrojowe

-

-

neutralizacja drobnoustrojów i ich toksyn

IgA2

dimer

wydzieliny (ślina, śluz, mleko kobiece, łzy)

-

-

odporność śluzówkowa

IgD

monomer

receptor BCR limfocytów B;śladowe ilości w płynach ustrojowych

-

-

przeciwciało receptorowe obecne na powierzchni limfocytów B

IgE

monomer

niewielkie ilości w płynach ustrojowych; cytofilnie związane z Fc?R na powierzchni bazofilów i mastocytów

-

-

udział w reakcjach przeciwpasożytniczych oraz reakcjach anafilaktycznych; stymulacja

degranulacji komórek tucznych i bazofilów

Populacje limfocytów T?? cytotoksycznych i pomocniczych zawiadują nabytą, klasyczną i alergiczną odpornością komórkową, najczęściej indukowaną przez antygeny patogenów wewnątrzkomórkowych, antygeny nowotworowe, hapteny o właściwościach alergizujących, a także antygeny bakteryjne i grzybicze w zakażeniach o ciężkim przebiegu klinicznym. Podczas prezentacji w synapsie immunologicznej (panel 1.3), rodzaj antygenu pochłoniętego przez komórkę APC determinuje sygnalizację kostymulującą i profil wydzielanych cytokin, kierując różnicowaniem limfocytu T do swoistej komórki efektorowej, której działanie warunkuje eliminację tego antygenu z organizmu (rozdział 1.3.2).

Antygenowo-swoista odporność komórkowa klasyczna jest mediowana przez limfocyty T CD8+ cytotoksyczne, pierwotnie aktywowane przez komórki APC (panel 1.3), które w odpowiedzi wtórnej są zdolne do zabicia komórek zakażonych wirusem i nowotworowych, poprzez wydzielanie perforyny oraz granzymów i granulizyny i/lub receptorową indukcję apoptozy (w wyniku interakcji Fas/FasL, TNF/TNFR, panel 1.15). Natomiast limfocyty pomocnicze typu 1 (Th1) są odpowiedzialne za swoistą odporność przeciwko patogenom oportunistycznym, w tym prątkom gruźlicy i trądu, pałeczce dżumy, toksoplazmie, Leishmania spp. oraz wirusom z rodziny Herpesviridae, a także reakcje na hapteny wnikające do organizmu przez skórę lub błony śluzowe (w tym także gliadynę; rozdział 7.2). Odpowiedź ta ma charakter alergiczny (nadwrażliwość typu późnego), wymaga zatem pierwotnej aktywacji limfocytu T w fazie uczulenia, która, w fazie efektorowej, umożliwia pełnienie funkcji odpornościowych, zwłaszcza przez wydzielanie cytokin (m.in. IFN? stymulującego cytotoksyczność makrofagów). W przewlekłych zakażeniach bakteryjnych (np. gronkowcami, paciorkowcami, Klebsiella pneumoniae, chlamydią czy salmonellą) i grzybiczych (m.in. w kandydozie) dochodzi do aktywacji limfocytów Th17, które promują aktywność przeciwdrobnoustrojową neutrofilów przez wydzielanie cytokin z rodziny IL-17. W odporności przeciwpasożytniczej dochodzi do aktywacji limfocytów Th9, które produkują IL-9, wzmagającą mechanizmy obronne głównie w obrębie błon śluzowych, których fizjologiczna integralność i szczelność jest utrzymywana przede wszystkim dzięki procesom indukowanym przez IL-22, uwalnianą przez limfocyty Th22. Nadmierna i zaburzona aktywność limfocytów Th1, a przede wszystkim Th17, Th9 i Th22 jest obserwowana w patogenezie wielu schorzeń alergicznych i autoimmunizacyjnych (rozdział 7.1).

Prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego, we wzajemnej interakcji z systemem neuroendokrynnym oraz mikrobiotą komensalną, jest niezbędne dla zachowania homeostazy organizmu. Należy jednak pamiętać, że podlega ono nieustannym zmianom, wynikającym z ciągłego dostosowywania statusu odpornościowego danej osoby do jej aktualnego stanu zdrowia, kondycji psychofizycznej oraz ewentualnego narażenia na szkodliwe czynniki zewnętrzne. Jedną z zasadniczych determinant zdrowia człowieka jest stan odżywienia. Status metaboliczny organizmu ma ogromny wpływ na komórki odpornościowe, a ich metabolizm wewnątrzkomórkowy jest ściśle powiązany z funkcjami efektorowymi, co zostało szczegółowo omówione w kolejnych podrozdziałach.

1.2. Podstawowe szlaki metaboliczne w komórkach ssaków Bernadeta Nowak

W każdej komórce organizmu nieustannie zachodzą procesy metaboliczne niezbędne do życia i pełnienia określonych funkcji (ryciny 1.2, 1.3). Obejmują one wytwarzanie energii, syntezę związków niezbędnych do budowy elementów strukturalnych czy neutralizację wolnych rodników. Źródłem materiałów koniecznych do przemian metabolicznych są składniki pokarmu - węglowodany, tłuszcze i białka. Jednak by komórki mogły wykorzystać te wielkocząsteczkowe związki, muszą one najpierw zostać rozłożone do prostych cząsteczek (węglowodany do cukrów prostych, lipidy do kwasów tłuszczowych, a białka do aminokwasów), które pobierane są przez komórki dzięki ekspresji odpowiednich transporterów błonowych.

Rycina 1.2

Podstawowe procesy kataboliczne (energetyczne), zachodzące w komórkach odpornościowych. Glukoza, pobierana przez transportery GLUT, utleniana jest do pirogronianu w wieloetapowym procesie glikolizy, zachodzącym w cytoplazmie. Pirogronian transportowany jest do mitochondrium, gdzie ulega przekształceniu do acetylo-CoA (ważnego substratu cyklu Krebsa). Alternatywnie, pirogronian, nawet przy wystarczającej ilości tlenu, może być przekształcany w mleczan (efekt Warburga), który wydalany jest z komórki i może doprowadzić do zakwaszenia mikrośrodowiska. Ewentualnie mleczan może być wykorzystywany przez komórki układu odpornościowego jako substrat energetyczny. W procesie glikolizy powstaje ATP (energia) oraz NADH (nośnik elektronów). Kwasy tłuszczowe, pobierane przez błonowe transportery kwasów tłuszczowych, przekształcane są w cytoplazmie do acylo-CoA, który, związany z karnityną, przenika do mitochondrium. Karnityna wraca do cytoplazmy, a kwasy tłuszczowe, w reakcji ?-oksydacji, ulegają utlenieniu do acetylo-CoA. Transportery aminokwasów umożliwiają komórce ich pobór. Glutamina w mitochondrium ulega przekształceniu do glutaminianu (glutaminoliza), a następnie do ?-ketoglutaranu (produktu pośredniego cyklu Krebsa). Również arginina, prolina i histydyna ulegają przemianie do ?-ketoglutaranu. Produktem wspólnym przemian alaniny, glicyny i seryny jest pirogronian, który ulega dekarboksylacji do acetylo--CoA. Przemiany metaboliczne leucyny i lizyny także skutkują wytworzeniem acetylo-CoA, który wchodzi w cykl Krebsa. Powstają również nośniki elektronów NADH, FADH2 wykorzystywane w łańcuchu oddechowym. Elektrony przenoszone są przez kompleksy białkowe (I, II, III, IV) zlokalizowane w wewnętrznej błonie mitochondrium, co napędza aktywność syntazy ATP (kompleks V) i produkcję energii (ATP). Ponadto, produkty pośrednie cyklu Krebsa wykorzystywane są do biosyntez. Materiał własny autorki.

Rycina 1.3

Podstawowe procesy anaboliczne (biosyntez) zachodzące w komórkach odpornościowych. Produkty pośrednie, powstające podczas glikolizy (glukozo-6-fosforan, fruktozo-6-fosforan, aldehyd 3-fosfoglicerynowy), są wykorzystywane w szlaku pentozofosforanowym do produkcji rybozo-5-fosforanu, z którego syntetyzowane są nukleotydy, a następnie kwasy nukleinowe. Podczas fazy oksydacyjnej powstaje NADPH konieczny do aktywności enzymów antyoksydacyjnych, a także w procesach biosyntezy, głównie kwasów tłuszczowych, steroidów i aminokwasów. W komórkach fagocytarnych NADPH wykorzystywany jest również przez oksydazę NADPH do produkcji reaktywnych form tlenu. Synteza kwasów tłuszczowych możliwa jest, gdy cykl Krebsa dostarcza wystarczającej ilości cytrynianu. Transportowany do cytoplazmy cytrynian zostaje przekształcony do acetylo-CoA, który następnie ulega karboksylacji do malonylo-CoA. Następnie, przy udziale syntazy kwasów tłuszczowych, dochodzi do elongacji łańcuchów węglowych z wytworzeniem kwasów tłuszczowych, a także fosfolipidów i cholesterolu jako składników budulcowych błon komórkowych. Produkty pośrednie cyklu Krebsa (m.in. ?-ketoglutaran, szczawiooctan), a także pirogronian oraz 3-fosfoglicerynian (produkty metabolizmu glukozy) są substratami do syntezy aminokwasów. Przy nadmiarze glukozy w niektórych komórkach odpornościowych (np. w makrofagach) może dochodzić do syntezy i gromadzenia glikogenu (glikogenogeneza). Bezpośrednim substratem do produkcji glikogenu jest glukozo-6-fosforan powstający z glukozy przy udziale heksokinazy. W warunkach zwiększonego zapotrzebowania energetycznego, gdy ograniczone są zewnątrzkomórkowe zasoby glukozy, glikogen zostaje rozłożony do glukozy (glikogenoliza). Materiał własny autorki.

Węglowodany rozkładane są do cukrów prostych, przede wszystkim do glukozy, która jest najważniejszym źródłem energii dla komórki. W wieloetapowym procesie glikolizy, przy udziale odpowiednich enzymów obecnych w cytoplazmie, glukoza jest metabolizowana do pirogronianu. Proces ten uwarunkowany jest dostępnością glukozy, która do komórek pobierana jest ze środowiska i transportowana do cytoplazmy przez transportery glukozy (GLUT, glucose transporters), których ekspresja zależy od zapotrzebowania komórek na energię. W komórkach odporności wrodzonej i nabytej, po ich aktywacji m.in. przez PAMPs i DAMPs, cytokiny bądź receptory BCR lub TCR, wzrasta ekspresja GLUT1, a w konsekwencji pobór glukozy. Jej przemiany w cytoplazmie umożliwiają szybkie wytworzenie adenozynotrifosforanu (ATP) oraz dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego (NADH). Wysokoenergetyczny charakter ATP wynika z obecności bezwodnikowych wiązań pirofosforanowych, a jego całkowita lub częściowa hydroliza powoduje szybkie uwolnienie energii koniecznej do procesów syntezy, które są reakcjami energochłonnymi. NADH natomiast jest nośnikiem elektronów.

Dalszy los pirogronianu zależy od tego, czy komórka ma wystarczający dostęp do tlenu. W warunkach normoksji (dostatecznej dostępności tlenu) pirogronian transportowany jest do mitochondrium (organellum metabolicznego), gdzie zostaje przetworzony do dwutlenku węgla (dyfundującego poza komórkę) i dwuwęglowej grupy acetylowej, która, wiążąc się z koenzymem A (Co-A), tworzy acetylo-CoA, wchodzący w cykl przemian kwasu cytrynowego (cykl Krebsa). Podczas tego cyklu powstają wysokoenergetyczne nośniki elektronów, niezbędne do procesu fosforylacji oksydacyjnej. W wyniku metabolizmu glukozy w ramach glikolizy tlenowej (aerobowej), uruchamiającej cykl Krebsa i fosforylację oksydacyjną, komórka w krótkim czasie zyskuje znaczny zapas energii zgromadzony w ATP (panel 1.5). Zależność energetyczna od glikolizy tlenowej jest charakterystyczna dla szybko namnażających się komórek macierzystych, nabłonkowych oraz aktywowanych komórek układu odpornościowego.

W warunkach niedoboru tlenu (hipoksji), np. w tkankach objętych procesem zapalnym, pirogronian jest metabolizowany w cytoplazmie przy udziale dehydrogenazy mleczanowej (LDH, lactate dehydrogenase). Produktem końcowym glikolizy beztlenowej jest zatem mleczan (kwas mlekowy) wydalany poza komórkę. W związku z brakiem mitochondriów erytrocyty wytwarzają znaczne ilości mleczanu, ponieważ czerpią energię tylko z glikolizy beztlenowej. W warunkach homeostazy, mleczan jest szybko usuwany z krwiobiegu. Może też być wykorzystywany, głównie przez komórki miąższowe nerek, jako źródło energii lub substrat glukoneogenezy. Jednak w wielu stanach patologicznych gromadzi się on w organizmie, co prowadzi do kwasicy mleczanowej.

Warto zaznaczyć, że w związku z intensywnym metabolizmem glukozy znaczne ilości mleczanu wytwarzane są też przez komórki nowotworowe, preferencyjnie przekształcające pirogronian do kwasu mlekowego nawet przy dostępności tlenu, która wystarczyłaby do przeprowadzenia fosforylacji oksydacyjnej (efekt Warburga). Podobnie, intensywnie namnażające się, aktywowane komórki układu immunologicznego, opierają się na szybkim metabolizmie glukozy w cytoplazmie, rozkładając ją do mleczanu.

Panel 1.5

Zysk energetyczny przemian metabolicznych w komórce

Z jednej cząsteczki glukozy w wyniku jej przemiany do pirogronianu, a następnie w mitochondriach do acetylo-CoA, poprzez cykl Krebsa i fosforylację oksydacyjną, komórka może zyskać 28-32 cząsteczek ATP. Podczas procesu glikolizy w cytoplazmie komórka zyskuje 2 cząsteczki ATP netto oraz 2 cząsteczki NADH z jednej cząsteczki glukozy. Cykl Krebsa, z energetycznego punktu widzenia, jest mało efektywnym procesem, wytwarza tylko 2 cząsteczki ATP netto z jednej cząsteczki glukozy. Zatem prawie 90% wysokoenergetycznych fosforanów uzyskiwanych z utlenienia jednej cząsteczki glukozy komórka uzyskuje w procesie fosforylacji oksydacyjnej.

Znacznie więcej energii komórka może uzyskać z kwasów tłuszczowych, które w mitochondriach ulegają ?-oksydacji. Przemiana jednej cząsteczki kwasu palmitynowego może dostarczyć komórce nawet 106 cząsteczek ATP. Przy nadmiarze aminokwasów lub w sytuacji niedoboru węglowodanów i lipidów komórka może pozyskiwać energię z produktów pośrednich katabolizmu aminokwasów.

W warunkach niedoboru tlenu (hipoksja) albo w przypadku braku/dysfunkcji mitochondriów tylko węglowodany (glukoza) mogą zostać wykorzystane jako źródło energii, gdyż proces glikolizy zachodzi w cytoplazmie. W niektórych komórkach preferencyjnie zachodzi glikoliza nawet w warunkach normoksji (odpowiedniej ilości tlenu). Niewielki zysk energetyczny glikolizy tlenowej (glikoliza aerobowa; efekt Warburga), tylko 2 cząsteczki ATP z jednej cząsteczki glukozy, jest kompensowany przez szybkie tempo tego procesu. Ponadto glikoliza tlenowa jest źródłem produktów pośrednich stanowiących substraty do biosyntez, co jest niezwykle istotne dla szybko dzielących się komórek.

Ważnym źródłem energii dla komórki są kwasy tłuszczowe, które w cytoplazmie ulegają aktywacji przez przyłączenie cząsteczki acetylo-CoA. Utworzony w ten sposób acylo-CoA wiąże się z karnityną, tworząc acylokarnitynę, co umożliwia długołańcuchowym kwasom tłuszczowym przeniknięcie przez wewnętrzną błonę mitochondrium. W macierzy mitochondrialnej, w wyniku reakcji z cząsteczką CoA, karnityna zostaje uwolniona i wraca do cytoplazmy. Natomiast odtworzony acylo-CoA jest rozkładany przez stopniowe usuwanie reszt węglowych w procesie zwanym ?-oksydacją, ponieważ łańcuch węglowy rozrywany jest między atomami węgla alfa (C-2) i beta (C-3). Produktem końcowym jest acetylo-CoA, a ponadto wytwarzane są wysokoenergetyczne nośniki elektronów (NADH oraz dinukleotyd flawinoadeninowy, FADH2) konieczne do produkcji ATP w łańcuchu oddechowym. Natomiast acetylo-CoA wchodzi w cykl Krebsa, w którym tworzony jest ATP oraz kolejne nośniki elektronów do łańcucha oddechowego (NADH).

Aminokwasy, jako produkt przemian białkowych, są wykorzystywane przez komórkę nie tylko jako materiał budulcowy do syntezy białek, ale także do innych syntez (glukoneogenezy, ketogenezy) oraz jako źródło energii. Lizyna i leucyna utleniane są, w nieodwracalnej reakcji, bezpośrednio do acetylo-CoA. Natomiast alanina, a także cysteina, glicyna, seryna i tryptofan, metabolizowane są głównie do pirogronianu, a następnie (w wyniku dekarboksylacji) do acetylo-CoA. W metabolizmie aktywowanych i intensywnie proliferujących limfocytów szczególnie istotnym aminokwasem jest glutamina, która podlega glutaminolizie w mitochondriach. W wyniku hydrolizy glutaminy przez glutaminazę powstaje glutaminian, który następnie, w reakcji katalizowanej przez dehydrogenazę glutaminianową, ulega deaminacji (odłączeniu grupy aminowej). W ten sposób powstaje ?-ketoglutaran, tworzony również w wyniku przemian argininy (ewentualnie histydyny, proliny), który jest produktem przejściowym cyklu Krebsa. Także inne aminokwasy są metabolizowane do produktów przejściowych tego cyklu, np. przemiany izoleucyny, metioniny czy waliny skutkują wytworzeniem bursztynylo-CoA, natomiast tyrozyna i fenyloalanina są przetwarzane do fumaranu. Reakcje te są odwracalne, dlatego produkty przemiany tych aminokwasów służą także jako źródło tzw. szkieletów węglowych do ich syntezy. Aminokwasy glukogenne, jak alanina, cysteina, glicyna, seryna, tryptofan i treonina, metabolizowane są do pirogronianu, a następnie do szczawiooctanu, który jest substratem do glukoneogenezy.

Cykl Krebsa (cykl kwasu cytrynowego), przebiegający w mitochondriach, jest procesem łączącym szlaki przemian cukrów, lipidów i białek. Pobierane ze środowiska przez komórkę cukry proste, aminokwasy czy kwasy tłuszczowe ostatecznie metabolizowane są do acetylo-CoA lub innych produktów, wchodzących w cykl kwasu cytrynowego. Co istotne, cykl Krebsa jest źródłem wysokoenergetycznych cząsteczek NADH i FADH2, jako nośników elektronów w łańcuchu oddechowym, który sprzężony jest z fosforylacją adenozynodifosforanu (ADP, adenosine diphosphate) do ATP (fosforylacja oksydacyjna). Cykl Krebsa dostarcza również produktów przejściowych, wykorzystywanych do syntezy aminokwasów i kwasów tłuszczowych oraz glukoneogenezy. Odgrywa zatem rolę zarówno w procesach oksydacyjnych (katabolicznych), jak i w biosyntezie (procesy anaboliczne).

Fosforylacja oksydacyjna (OXPHOS, oxidative phosphorylation) jest procesem zachodzącym w wewnętrznej błonie mitochondrialnej, który wytwarza duże ilości ATP w sprzężeniu z oddychaniem komórkowym (łańcuchem oddechowym). NADH i FADH2 przenoszą elektrony na kompleksy białkowe I, II, III oraz IV, osadzone w wewnętrznej błonie mitochondrium. Przepływ elektronów powoduje ich pompowanie z macierzy do przestrzeni międzybłonowej (kompleksy I, III, IV pełnią funkcję pomp protonowych), co skutkuje wytworzeniem gradientu protonowego po obu stronach błony mitochondrialnej. Następnie syntaza ATP (określana także jako kompleks V), osadzona w błonie wewnętrznej, zużywa potencjał energetyczny gradientu protonowego do syntezy ATP z ADP i fosforanu nieorganicznego, a akceptorem elektronów jest tlen cząsteczkowy. Dlatego końcowym produktem fosforylacji oksydacyjnej są cząsteczki wody.

Przemiany kataboliczne (rycina 1.2), obejmujące rozkład składników pokarmowych, zapewniają wytworzenie energii oraz dostarczają materiału budulcowego do biosyntez. Produkty pośrednie, powstające podczas glikolizy (np. glukozo-6-fosforan, fruktozo-6-fosforan), cyklu kwasu cytrynowego (np. szczawiooctan, cytrynian, ?-ketoglutaran), wykorzystywane są jako substraty do przebiegających w cytoplazmie szlaków biosyntezy aminokwasów, nukleotydów i lipidów (rycina 1.3).

Szlak pentozofosforanowy (PPP, pentose phosphate pathway) jest źródłem rybozo-5-fosforanu, niezbędnego do syntezy nukleotydów i kwasów nukleinowych. Wspólnym metabolitem glikolizy i szlaku pentozofosforanowego jest glukozo-6-fosforan (G6P), powstający w wyniku przemiany glukozy. Zatem pobór glukozy jest konieczny także do przebiegu szlaku pentozofosforanowego, który może być alternatywną drogą jej całkowitego utleniania z wytworzeniem fosforanu dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego (NADPH) i dwutlenku węgla. NADPH, generowany w fazie oksydacyjnej szlaku pentozofosforanowego (nieodwracalnej), jest niezbędny w procesach biosyntezy (np. kwasów tłuszczowych, steroidów, aminokwasów) oraz cytoplazmatycznych reakcjach redukcji, m.in. wolnych rodników, w celu ochrony komórki przed ich szkodliwym działaniem. W komórkach fagocytarnych NADPH wykorzystywany jest przez oksydazę NADPH do produkcji reaktywnych form tlenu (rozdział 1.3.1). Natomiast faza nieoksydacyjna szlaku pentozofosforanowego (odwracalna) generuje prekursory rybozy do syntezy kwasów nukleinowych.

Synteza kwasów tłuszczowych (FAS, fatty acid synthesis) przebiega w cytoplazmie, a jej substratem jest acetylo-CoA, produkt końcowy mitochondrialnych przemian katabolicznych. Wewnętrzna błona mitochondrium jest nieprzepuszczalna dla acetylo-CoA. Dlatego jest on sprzęgany ze szczawiooctanem, a powstały w ten sposób cytrynian zostaje przeniesiony do cytoplazmy, gdzie ulega rozszczepieniu do acetylo-CoA. Synteza długołańcuchowych kwasów tłuszczowych zachodzi tylko wtedy, gdy ilość cytrynianu jest wystarczająca do nieprzerwanej aktywności cyklu Krebsa, a odpowiednia ilość NADPH jest wytwarzana w szlaku pentozofosforanowym. W cytoplazmie acetylo-CoA przetwarzany jest do malonylo-CoA. Podczas skomplikowanego, wieloetapowego procesu z udziałem wielu enzymów, w tym syntazy kwasów tłuszczowych, dochodzi do wytworzenia kwasu palmitynowego. Elongacja łańcucha węglowego zachodzi w siateczce śródplazmatycznej. Acetylo-CoA jest konieczny także do syntezy cholesterolu, który wraz z innymi lipidami (fosfolipidy, sfingolipidy), pełni ważną funkcję strukturalną w błonach komórkowych. Cholesterol jest też produktem wyjściowym do produkcji kortykosteroidów i witaminy D.

Synteza aminokwasów, które są substratami do biosyntezy białek strukturalnych oraz wielu biologicznie czynnych związków (cytokiny, hormony, nukleotydy), jest możliwa dla aminokwasów endogennych, podczas gdy aminokwasy egzogenne (niezbędne) muszą być dostarczane do komórki ze środowiska zewnętrznego. Aminokwasy endogenne syntezowane są w cytoplazmie z produktów pośrednich przemian katabolicznych (również rozkładu aminokwasów), takich jak pirogronian, szczawiooctan, ?-ketoglutaran i fumaran, stanowiących źródło tzw. szkieletów węglowych. Reakcje przemian większości aminokwasów są odwracalne.

Kontrola procesów metabolicznych w komórce obejmuje ważne szlaki sygnalizacyjne, w tym zależne od kinazy mTOR (mammalian target of rapamycin), kinazy AMPK (adenosine monophosphate-activated protein kinase), czynnika HIF-1? (hypoxia-inducible factor 1 alpha) oraz czynnika transkrypcyjnego c-Myc.

Kinaza mTOR wchodzi w skład wielkocząsteczkowych kompleksów mTORC1 i mTORC2, w zależności od rodzaju białek adaptorowych tworzących dany kompleks. mTORC1 reguluje proliferację i metabolizm komórek, a także hamuje proces autofagii. W odpowiedzi na obecność składników odżywczych, czynników wzrostu, cytokin i innych czynników środowiskowych ulega aktywacji, promując procesy biosyntezy składników potrzebnych do podziału komórki. Niedobór składników odżywczych powoduje zahamowanie aktywności mTORC1. mTORC2 jest natomiast odpowiedzialny za organizację cytoszkieletu oraz migrację komórek. Kontroluje też syntezę białek i cykl komórkowy, co przekłada się na regulację proliferacji, dzięki zahamowaniu apoptozy. Aktywność mTOR wpływa na funkcje komórek odpornościowych poprzez kontrolę ich stanu energetycznego, migracji do miejsca zapalenia, polaryzacji (zwłaszcza makrofagów), a także procesu prezentacji antygenów.

HIF-1? aktywowany jest w warunkach hipoksji (przy niskim stężeniu tlenu), a także przez mTOR, w celu indukcji transkrypcji genów dla transporterów glukozy (GLUT) oraz ekspresji dehydrogenazy mleczanowej, promując redukcję pirogronianu do mleczanu z zahamowaniem tworzenia acetylo-CoA. Skutkuje to ograniczeniem przebiegu cyklu Krebsa na korzyść glikolizy beztlenowej.

Aktywność AMPK jest stymulowana w wyniku obniżenia statusu energetycznego komórki, czego odzwierciedleniem jest niski poziom ATP. Kinaza AMPK jest zatem precyzyjnym czujnikiem energetycznym. Promuje przetrwanie komórki i homeostazę metaboliczną. Hamuje szlak kinazy mTOR, a napędza proces fosforylacji oksydacyjnej. Pobudza też komórki do wykorzystania tłuszczu jako źródła energii, zwłaszcza w niedoborze glukozy. Jednocześnie hamuje procesy syntezy lipidów i cholesterolu, a przez to może stymulować proces autofagii.

c-Myc uczestniczy w regulacji wielu procesów, m.in. glikolizy, promując zwiększone zużycie glukozy i produkcję mleczanu, nawet w obecności tlenu (efekt Warburga), a także glutaminolizę oraz biogenezę mitochondriów, co ma szczególne znaczenie w przypadku niektórych komórek odpornościowych.

PPAR? (peroxisome proliferator-activated receptor gamma) reguluje w komórce metabolizm tłuszczu i glukozy, podlegając aktywacji przez metabolity przemiany lipidów. Odgrywa rolę w regulacji procesów zapalnych, zwłaszcza w reakcjach alergicznych. Wpływa na różnicowanie i dojrzewanie adipocytów.

SREBP (sterol regulatory-element binding protein) jest aktywowany przez mTORC1 w celu wzmożenia syntezy lipidów i cholesterolu. Wysoka aktywność mTORC1 hamuje proces autofagii i transport cholesterolu z lizosomów do siateczki śródplazmatycznej. W konsekwencji promowana jest ekspresja genów kodujących enzymy szlaku syntezy cholesterolu.

Kinaza 3-fosfatydyloinozytolu (PI3K, phosphoinositide 3-kinase) jest aktywowana stymulacją TCR, CD28 i CD25 (receptora dla IL-2), umożliwiając następnie indukcję szlaków zależnych od kinazy serynowo-treoninowej AKT, kinazy mTOR oraz czynników transkrypcyjnych NFAT (nuclear factor of activated T-cells). Prowadzi to do przeprogramowania metabolicznego, umożliwiającego limfocytom T naiwnym przejście z fenotypu spoczynkowego do stanu aktywnego (proliferacja, różnicowanie do limfocytów T efektorowych).

Autofagia jest wewnątrzkomórkowym procesem usuwania zbędnych białek lub uszkodzonych organelli, co zapobiega ich gromadzeniu w komórce. Nieprzydatne składniki są trawione z udziałem lizosomów, a uzyskane w ten sposób metabolity wykorzystywane są do biosyntez oraz stanowią źródło energii. Proces autofagii jest fundamentalny w utrzymaniu homeostazy i integralności komórki, co zapobiega przypadkowemu uwolnieniu autoantygenów. Pozwala także przetrwać komórce w warunkach niedoboru składników odżywczych. Szczególnym rodzajem autofagii jest mitofagia, w której komórka degraduje uszkodzone mitochondria w celu zaspokojenia zwiększonego zapotrzebowania energetycznego.

W kolejnych podrozdziałach opisano zależności pomiędzy funkcjonowaniem komórek odpornościowych a procesami biochemicznymi, zachodzącymi w tych komórkach, które rzutują na przebieg reakcji obronnych. Istotne są także zależności pomiędzy układem odpornościowym a ogólnym metabolizmem organizmu. Wyjaśnieniem mechanizmów tych zależności zajmuje się prężnie rozwijająca się dziedzina - immunometabolizm.

1.3. Komórki odpornościowe i aktywne szlaki metaboliczne Bernadeta Nowak

W komórkach macierzystych szpiku kostnego (HSC, hematopoietic stem cell), wchodzących na etap różnicowania w kierunku określonej linii (mieloidalnej lub limfoidalnej), zachodzą dynamiczne zmiany, które wymagają nakładu energii, co wiąże się z koniecznością zmiany metabolizmu tych komórek. Jednocześnie w szpiku kostnym egzystują inne populacje komórek (w tym osiadłe dojrzałe komórki odpornościowe), które pozostają w stanie spoczynku. Mikrośrodowisko szpiku kostnego jest raczej ubogie w tlen, przez co w komórkach aktywny jest czynnik HIF-1?, który, stymulując proces glikolizy, jednocześnie hamuje fosforylację oksydacyjną. Spowolnienie metabolizmu mitochondrialnego ogranicza wytwarzanie wolnych rodników tlenowych, a tym samym chroni DNA przed uszkodzeniem. Gdy komórka macierzysta wchodzi w cykl podziałów i różnicowania, metabolizm zostaje przestawiony w kierunku fosforylacji oksydacyjnej, która pozwala na wytworzenie większej ilości energii (ATP). Procesy te są jeszcze mało poznane, ale wstępne badania wskazują, że komórki macierzyste mogą przełączać metabolizm w zależności od dostępności składników odżywczych i potrzeb związanych z określonym kierunkiem hematopoezy (są metabolicznie plastyczne). Warto dodać, że metabolizm glutaminy jest krytyczny w sytuacjach nagłej potrzeby zwiększenia hematopoezy, np. w wyniku intensywnego krwotoku.

W stanie homeostazy spoczynkowe komórki odpornościowe wykazują podstawowy metabolizm, wykorzystując dostępne w środowisku składniki odżywcze (glukozę, kwasy tłuszczowe, aminokwasy). Glikoliza, utlenianie kwasów tłuszczowych, przemiany aminokwasów (m.in. glutaminoliza) stanowią źródło substratów pośrednich do fosforylacji oksydacyjnej (cykl Krebsa, łańcuch oddechowy), przebiegającej w mitochondriach (rozdział 1.2). Aktywacja komórek, np. przez wykrycie obecności drobnoustrojów, powoduje drastyczne zmiany na poziomie molekularnym i funkcjonalnym, które zależne są od przeprogramowania metabolizmu komórkowego. Wszystkie komórki odpornościowe wykazują plastyczność metaboliczną, dostosowując aktywność procesów katabolicznych i anabolicznych do stanu dojrzałości, stopnia aktywacji, pełnionych funkcji, a także zmieniających się warunków środowiska.

Fundamentalnym procesem, który dotyczy wszystkich komórek odpornościowych i nasila się podczas procesu zapalnego, jest migracja w obrębie określonej tkanki, a także krążenie w całym organizmie. Przemieszczanie się komórek sterowane jest ekspresją określonych cząsteczek adhezyjnych (m.in. integryn) na ich powierzchni, a także obecnością czynników chemotaktycznych (np. chemokin) w danej tkance. Komórki mieloidalne i limfoidalne przemieszczają się ruchem ameboidalnym (pełzakowatym), zmieniając swój kształt. Migrująca komórka musi dynamicznie przeorganizowywać swój cytoszkielet, a to jest związane z wysokim zapotrzebowaniem na energię. Dlatego komórki odpowiadające na sygnały chemotaktyczne zasadniczo wykazują wysoką aktywność glikolityczną. Proces glikolizy przebiega w cytoplazmie, co jest istotne, gdyż generowana lokalnie energia jest konieczna do wydłużania i skracania włókien białkowych (aktyny, miozyny, tubuliny), które umożliwiają zmianę kształtu i ruch komórki. Aktywność szlaku glikolizy warunkuje ekspresję receptorów odpowiedzialnych za migrację (np. CCR7 w komórkach dendrytycznych czy limfocytach T). Niezwykle ważna jest również wewnątrzkomórkowa redystrybucja mitochondriów, która wymaga ich rozszczepienia (proces fizji mitochondriów). Mitochondria gromadzące się w dystalnej części komórki generują ATP konieczne do skurczu aktyny w tylnej części cytoszkieletu. Mniejsza liczba mitochondriów, charakteryzujących się wysokim potencjałem błonowym, lokalizuje się natomiast z przodu komórki w biegunie prowadzącym. Dostarczają ATP, które jest uwalniane na zewnątrz i działa na purynergiczne receptory P2, co promuje formowanie wypustek aktyny i nadaje kierunek migracji. Mitochondria o różnych właściwościach metabolicznych, lokalizujące się na przeciwległych biegunach zmieniającej kształt komórki, wspomagają jej ruchliwość (migrację). Dodatkowo na metabolizm komórki może mieć wpływ interakcja z macierzą zewnątrzkomórkową, m.in. przez jej wiązanie integrynami, które generuje siły ciągnięcia (trakcja). Te mechaniczne bodźce fizyczne przekładają się na sygnały biochemiczne, wpływające na funkcje komórki (mechanotransdukcja), np. słabe wiązanie integryn powoduje zahamowanie glikolizy w komórce.

1.3.1. Funkcje i metabolizm komórek mieloidalnych Bernadeta Nowak, Maria Walczewska

Mieloidalne komórki odporności wrodzonej różnicują z hematopoetycznej komórki macierzystej (HSC), poprzez etap mieloidalnej komórki prekursorowej (CMP, common myeloid progenitor) i obejmują populacje granulocytów, monocytów, makrofagów, komórek dendrytycznych i mastocytów (komórek tucznych, rycina 1.1). Ponadto subpopulacja makrofagów tkankowych różnicuje z komórek progenitorowych płodowego woreczka żółtkowego. Komórki mieloidalne odgrywają niezwykle ważną rolę we wrodzonej odporności organizmu, stanowiąc pierwszą linię obrony, indukując ostry odczyn zapalny oraz pełniąc rolę komórek wartowniczych. Niektóre z nich, jako komórki prezentujące antygen (APC, głównie komórki dendrytyczne oraz w określonych okolicznościach monocyty i makrofagi), są też niezbędne do aktywacji odpowiedzi nabytej z udziałem limfocytów T.

Monocyty są heterogenną populacją komórek jednojądrzastych, różnicujących w szpiku kostnym ze wspólnej progenitorowej komórki granulocytów i monocytów (GMP, granulocyte-monocyte progenitor), a następnie uwalnianych do krążenia. Stanowią niemal 10% wszystkich krążących leukocytów. Utrzymują stałą gotowość do bardzo szybkiej migracji do każdego typu tkanki objętej procesem zapalnym. Obecnie wyróżniono trzy subpopulacje monocytów ludzkich, tj. o fenotypie klasycznym (CD14+CD16- , 80-90% wszystkich krążących monocytów), pośrednim (CD14+CD16+) oraz nieklasycznym z niską ekspresją CD14 (CD14dimCD16+).

Fragment

1. Komórki odpornościowe - funkcje i metabolizm

1.1. Podstawowe funkcje układu odpornościowego - Maria Walczewska

1.1.1. Organizacja układu immunologicznego: narządy i komórki odpornościowe

1.1.2. Odporność wrodzona

1.1.3. Odporność nabyta

1.2. Podstawowe szlaki metaboliczne w komórkach ssaków - Bernadeta Nowak

1.3. Komórki odpornościowe i aktywne szlaki metaboliczne - Bernadeta Nowak

1.3.1. Funkcje i metabolizm komórek mieloidalnych - Bernadeta Nowak, Maria Walczewska

1.3.2. Funkcje i metabolizm komórek limfoidalnych - Bernadeta Nowak

2. Układ odpornościowy błon śluzowych - Marta Ciszek-Lenda

2.1. Organizacja układu odpornościowego błon śluzowych

2.2. Mechanizmy obronne w błonach śluzowych układu pokarmowego

2.2.1. Defensyny

2.2.2. Miejsca indukcji odpowiedzi immunologicznej w systemie GALT

2.2.3. Aktywacja odpowiedzi efektorowej w błonach śluzowych

2.2.4. Rola wydzielniczego sIgA

2.2.5. Odpowiedź immunologiczna pomiędzy kępkami Peyera

2.2.6. Dojrzewanie układu GALT

2.3. Tolerancja pokarmowa

2.3.1. Dysbioza

3. Mikrobiota a choroby przewodu pokarmowego

3.1. Prawidłowa mikrobiota jelitowa i dysbioza - Agnieszka Chmielarczyk, Edyta Golińska

3.2. Czynniki modyfikujące mikrobiotę przewodu pokarmowego - Edyta Golińska, Anna Tomusiak-Plebanek

3.2.1. Wiek, rasa, płeć

3.2.2. Dieta i leki

3.2.3. Probiotyki, prebiotyki i postbiotyki

3.2.4. Interwencje dietetyczne wspierające zdrowie przewodu pokarmowego

3.3. Znaczenie mikrobioty w chorobach zapalnych jelit, otyłości i cukrzycy typu 2

3.3.1. Mikrobiota w chorobach zapalnych jelit - Magdalena Strus

3.3.2. Mikrobiota w otyłości i cukrzycy typu 2 - Agata Pietrzyk

3.4. Mikrobiota a odporność - Grzegorz Majka

3.5. Dysbioza związana z wiekiem a odporność - Agata Pietrzyk

4. Wpływ żywienia na odporność

4.1. Oddziaływanie substancji odżywczych na odporność w trakcie ciąży i w okresie niemowlęcym - Kinga Kowalska-Duplaga, Anna Stochel-Gaudyn, Agnieszka Kozioł-Kozakowska

4.1.1. Oddziaływanie substancji odżywczych na odporność w trakcie ciąży

4.1.2. Oddziaływanie substancji odżywczych na odporność w okresie niemowlęctwa

4.2. Żywienie osób dorosłych i w podeszłym wieku a odporność - Anna Rudzińska, Karolina Piotrowicz, Barbara Gryglewska

4.2.1. Niedożywienie i otyłość a układ odpornościowy

4.2.2. Proces starzenia i jego wpływ na układ odpornościowy

4.2.3. Ograniczenia wykorzystania składników odżywczych z wiekiem

4.2.4. Czynniki żywieniowe a dysfunkcja układu odpornościowego u osób dorosłych

4.2.5. Zasady zdrowego żywienia osób dorosłych

4.2.6. Personalizacja diety w aspektach związanych z pracą układu odpornościowego ze szczególnym wykorzystaniem programów opartych na sztucznej inteligencji

4.3. Wpływ wybranych diet na układ odpornościowy - Tomasz Dziubyna, Ewelina Cichocka-Mroczek

5. Zespół metaboliczny jako przewlekłe schorzenie zapalne - Katarzyna Nazimek, Krzysztof Bryniarski

5.1. Patomechanizm zapalenia metabolicznego i jego konsekwencje dla funkcjonowania organizmu

5.2. Kontrola neuroendokrynna procesu odżywiania w kontekście regulacji zapalenia metabolicznego

5.3. Rola mikrobioty i składników odżywczych w kontroli zapalenia metabolicznego i otyłości

6. Alergie pokarmowe - Ewa Czarnobilska, Dorota Myszkowska, Maria Czarnobilska

6.1. Mechanizmy alergii pokarmowych

6.1.1. IgE-zależna nadwrażliwość typu I, natychmiastowa, anafilaktyczna

6.1.2. Nadwrażliwość typu IV - inaczej typu późnego, komórkowa

6.2. Główne alergeny pokarmowe - Dorota Myszkowska

6.2.1. Alergeny pochodzenia roślinnego

6.2.2. Alergeny pochodzenia zwierzęcego

6.3. Alergiczne reakcje krzyżowe - Małgorzata Sacha

6.3.1. Patomechanizm

6.3.2. Diagnostyka

6.4. Modulacja reakcji alergicznych przez składniki pożywienia - Katarzyna Nazimek, Krzysztof Bryniarski

7. Schorzenia autoimmunizacyjne przewodu pokarmowego

7.1. Immunologiczne podstawy autoimmunizacji - Katarzyna Nazimek

7.2. Nieswoiste choroby zapalne jelit

7.2.1. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego - Małgorzata Zwolińska-Wcisło

7.2.2. Choroba Leśniowskiego-Crohna - Dorota Cibor

7.2.3. Nieswoiste choroby zapalne jelit u dzieci i młodzieży - Małgorzata Sładek

7.2.4. Mikroskopowe zapalenie jelita grubego - Małgorzata Zwolińska-Wcisło

7.3. Mechanizmy autoimmunizacji w chorobach glutenozależnych - Małgorzata Zwolińska-Wcisło, Kinga Kowalska-Duplaga, Agnieszka Piątek-Guziewicz

7.3.1. Celiakia u dzieci - Kinga Kowalska-Duplaga

7.3.2. Celiakia u dorosłych - Agnieszka Piątek-Guziewicz

7.3.3. Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten - Małgorzata Zwolińska-Wcisło

7.3.4. Alergia na pszenicę/gluten - Kinga Kowalska-Duplaga

7.4. Schorzenia zapalne przewodu pokarmowego związane z aktywacją eozynofilów

7.4.1. Eozynofilowe zapalenie przełyku - Kinga Kowalska-Duplaga, Dorota Cibor

7.4.2. Eozynofilowe zapalenia przewodu pokarmowego poza przełykiem - Kinga Kowalska-Duplaga

7.5. Schorzenia zapalne i autoimmunizacyjne pozostałych narządów przewodu pokarmowego

7.5.1. Autoimmunologiczne zapalenie żołądka - Dorota Cibor

7.5.2. Autoimmunologiczne zapalenie wątroby - Kinga Kowalska-Duplaga, Dorota Cibor

7.5.3. Pierwotne zapalenie dróg żółciowych - Magdalena Przybylska-Feluś

7.5.4. Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych - Magdalena Przybylska-Feluś

7.5.5. Autoimmunologiczne zapalenie trzustki - Agnieszka Piątek-Guziewicz

7.6. Postępowanie żywieniowe u pacjentów z autoimmunizacyjno-zapalnymi chorobami przewodu pokarmowego

7.6.1. Leczenie żywieniowe schorzeń autoimmunologicznych układu pokarmowego - Kinga Kowalska-Duplaga, Ewelina Cichocka-Mroczek

7.6.2. Ogólne zasady żywienia w przewlekłych chorobach wątroby - Magdalena Przybylska-Feluś

7.7. Procesy zapalne i autoimmunizacyjne w obrębie jamy ustnej

7.7.1. Etiopatogeneza chorób przyzębia - Marta Cześnikiewicz-Guzik

7.7.2. Mechanizmy autoimmunizacyjne w chorobach przyzębia i ich wpływ na funkcjonowanie organizmu - Katarzyna Nazimek, Krzysztof Bryniarski

7.7.3. Inne schorzenia zapalne w obrębie jamy ustnej - Katarzyna Szczeklik

8. Postępowanie dietetyczne u pacjentów z pierwotnymi i wtórnymi niedoborami odporności - Maciej Siedlar, Anna Szaflarska

8.1. Niedożywienie w IEI

8.2. Ocena stanu odżywienia w IEI

8.3. Wtórne niedobory odporności

9. Funkcjonowanie układu odpornościowego w metabolicznych chorobach rzadkich - Mateusz Jagła

9.1. Zaburzenia odporności wywołane wrodzonymi błędami metabolizmu

9.1.1. Złożone niedobory odporności

9.1.2. Niedobory odporności humoralnej

9.1.3. Choroby autozapalne

9.1.4. Wrodzone defekty fagocytów

9.1.5. Inne zaburzenia immunologiczne

9.2. Zaburzenia odporności towarzyszące wrodzonym błędom metabolizmu

10. Wpływ substancji odżywczych na odporność przeciwnowotworową

10.1. Mechanizmy odporności przeciwnowotworowej i tolerancja immunologiczna na antygeny nowotworowe - Katarzyna Nazimek

10.1.1. Wzajemne oddziaływanie układu odpornościowego i komórek nowotworowych

10.1.2. Antygeny nowotworowe i aktywacja odporności przeciwnowotworowej

10.1.3. Mechanizmy tolerancji na antygeny nowotworowe

10.1.4. Podstawy immunoterapii nowotworów

10.2. Leczenie żywieniowe pacjentów onkologicznych dla utrzymania ich dobrostanu oraz modulacji odporności - Iwona Filipczak-Bryniarska

10.2.1. Zastosowanie substancji o właściwościach immunomodulujących u pacjentów poddawanych zabiegom operacyjnym

10.2.2. Zastosowanie substancji o właściwościach immunomodulujących u pacjentów leczonych radioterapią i chemioterapią

11. Żywienie w chorobach zakaźnych oraz podczas szczepień ochronnych

11.1. Oddziaływanie diety na odporność w schorzeniach zakaźnych - Monika Bociąga-Jasik

11.1.1. Infekcje wirusowe dróg oddechowych

11.1.2. Przewlekłe schorzenia infekcyjne a dieta

11.1.3. Rola diety w chorobach zakaźnych, przebiegających jako stan zagrożenia życia - sepsa a rola żywienia klinicznego

11.2. Zalecenia żywieniowe podczas szczepień ochronnych - Katarzyna Nazimek

12. Wspomaganie układu odpornościowego w okresie rekonwalescencji - Magdalena Strach

12.1. Wybrane witaminy i mikroelementy

12.2. Wspomaganie mikrobioty jelitowej

12.3. Naturalne immunomodulatory

12.4. Inne czynniki wspomagające regenerację układu odpornościowego podczas rekonwalescencji

13. Diety specjalistyczne w żywieniu klinicznym i ich wpływ na odporność - Anna Kamińska, Ewa Klimek, Tomasz Dziubyna, Ewelina Cichocka-Mroczek

13.1. Wybrane składniki w żywieniu immunomodulującym, ich działanie z uwzględnieniem wpływu na odporność oraz wskazania do stosowania w monoterapii

13.1.1. Arginina

13.1.2. Glutamina

13.1.3. Kwasy omega-3

13.1.4. Nukleotydy

13.1.5. Selen

13.1.6. Cynk

13.1.7. Witamina D

13.2. Składniki odżywcze immunomodulujące jako integralna część żywienia klinicznego

13.3. Wskazania do stosowania immunożywienia

13.4. Wsparcie żywieniowe immunomodulujące w procesie gojenia ran

13.5. Aspekty żywienia immunomodulującego u dzieci w kontekście zastosowania diet specjalistycznych

14. Immunomodulacja przez naturalne składniki diety i ich pochodne oraz oddziaływanie farmakoterapii na mikrobiotę

14.1. Potencjalne mechanizmy wpływu składników diety i ich pochodnych na funkcje układu odpornościowego - Rafał Olszanecki

14.1.1. Probiotyki, prebiotyki, synbiotyki, postbiotyki, parabiotyki (rozdział 3.2.3)

14.1.2. Witaminy, makro- i mikroelementy

14.1.3. Inne składniki pożywienia

14.1.4. Inne produkty pochodzenia naturalnego (tabela 14.1)

14.2. Praktyczne aspekty wpływu składników diety i ich pochodnych na funkcje układu odpornościowego - Jarosław Woroń

14.2.1. Cynk i selen

14.2.2. Makroskładniki aminokwasowe: arginina i tryptofan

14.2.3. Suplementy diety

14.3. Farmakoterapia a zmiany mikrobioty jelitowej - Jarosław Woroń

14.3.1. Antybiotykoterapia a zmiany mikrobioty jelitowej (tabela 14.5)

14.3.2. Metformina

14.3.3. Statyny

14.3.4. Inhibitory pompy protonowej

14.3.5. Leki przeciwpsychotyczne

14.3.6. Leki przeciwdepresyjne

14.3.7. Niesteroidowe leki przeciwzapalne a mikrobiom

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.