Historiomachia. Bitwy o historię - Norman Davies

-
Proszę czekać

Przypisy

Wstęp

1 Zob. L.B. Weiss, Ice Cream: A Global History, London 2012.

2 E. Voegelin, Order and History, Vol. IV: The Ecumenic Age, Baton Rouges 1974, s. 162.

3 Falsifiers of history: an historical document on the origins of World War II with an introduction by Frederick L. Schuman, New York 1948.

4 Nazi-Soviet Relations 1939-1941: Documents from the Archives of the German Foreign Office, New York 1948.

5 W.S. Chuchill, The Second World War, Vol. I-III, Boston 1948-1950.

6 N. Davies, Europa walczy 1939-1945. Nie takie proste zwycięstwo, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2023, s. 12-22.

7 V. Putin, On the Historical Unity of Russians and Ukrainians, http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181, dostęp: 13.09.2026.

8 A. Applebaum, Norman Davies Is Innocent, Prospect, 19.07.1997, https://www.prospectmagazine.co.uk/culture/55334/norman-davies-is-innocent, dostęp: 13.09.2026.

9 A. Shlaim, Genocide in Gaza: Israel's Long War on Palestine, Belfast 2024.

10 N. Davies, R. Moorhouse, Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropej­skiego, tłum. A. Pawelec, Kraków 2002.

11 N. Davies, Powstanie '44, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2004.

12 N. Davies, Rising '44: The Battle for Warsaw, London 2003, Appendix 35: Guide to modified names used in the text, s. 689-703.

13 N. Davies, Europa walczy 1939-1945. Nie takie proste zwycięstwo, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2008.

14 N. Davies, Zaginione królestwa, tłum. B. Pietrzyk, J. Rumińska-Pietrzyk, E. Tabakowska, Kraków 2010, s. 241-316.

15 N. Davies, Beneath Another Sky: A Global Journey Into History, London 2018.

16 N. Davies, Na krańce świata. Podróż historyka przez historię, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2017.

17 N. Davies, George II, Not Just a British Monarch, London 2021.

18 N. Davies, Szlak nadziei. Armia Andersa. Przemarsz przez trzy kontynenty, tłum. I. Zych, A. Zych, Izabelin-Warszawa 2016.

19 N. Davies, King George II: Ein deutscher Fürst auf dem britischen Thron, tłum. C. Hartz, Darmstadt 2021.

20 Maggie Haberman, https://www.nytimes.com/by/maggie-haberman, dostęp: 13.09.2026.

21 N. Davies, Galicja. Historia nie narodowa, tłum. B. Pietrzyk, Kraków 2023.

22 Los Polski jest powiązany z losem wojennym Ukrainy, "Gazeta Wyborcza", 13.07.2026, s. 4-5.

23 N. Davies, Europa Między Wschodem a Zachodem, tłum. B. Pietrzyk, Kraków 2007.

24 N. Davies, Histoire de la Pologne, tłum. D. Meunier, Paris 1985.

25 Na język rosyjski przetłumaczone zostały: Serce Europy: krótka historia Polski (Сердце Европы: История Польши, 2010), Europa. Rozprawa historyka z his­torią (История Европы, 2010), Zaginione królestwa (Исчезнувшие царства: История полузабытой Европы, 2026).

26 Europa. Rozprawa historyka z historią ukazała się w Chinach (???, 2021), Japonii (?????||??, 2000), Korei Południowej ?? ????? ??? (2021), Turcji (Avrupa Tarihi, 2011).

27 Chorwacka edycja nosząca tytuł Europa: jedna povijest wydana została w 2025 roku.

28 N. Davies, Boże igrzysko. Historia Polski, Kraków 2026, s. 9-33.

29 Fragment wiersza Williama Ernesta Henleya Invictus (Niepokonany) z 1875 roku.

Krew, serce, ruch i szczypta historii

1 W. Harvey, Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus, Frankfurt 1628, przekład angielski: W. Harvey, An Anatomical Disputation Concerning the Movement of the Heart and Blood in Living Creatures, transl. G. Whitteridge, Oxford 1976, s. 78, 85.

2 M.A. Faria, Stalin's Mysterious Death, "Surgical Neurology International" 2011, 2:161, http://www.surgicalneurologyint.com/text.asp?2011/2/1/161/89876 (link niedostępny); w tekście znajdują się fragmenty z: D. Wołkogonow, Stalin, tłum. M. Antosiewicz, Warszawa 2006, s. 769 oraz E. Radziński, Stalin, tłum. I. Lewandowska, M. Jagiełło, Warszawa 1996, s. 594-600.

Wstęp

Pisanie o historii nie jest profesją wolną od konfliktów. Większość historyków nie ogranicza się jedynie do prowadzenia badań i spisywania swoich wniosków; muszą oni również śledzić to, co opublikowali ich poprzednicy, nad czym pracują obecnie koledzy po fachu oraz w jakim kierunku temat, o którym piszą, może się rozwijać w przyszłości. Ci szczęśliwcy, którzy zajmują się niekontrowersyjnymi tematami - takimi jak historia lodów - mogą nie zdawać sobie sprawy z trudności takiego położenia1. Większość z nas doskonale jednak rozumie, że żyje i pracuje na intelektualnym polu bitwy.

Ten stan rzeczy trafnie oddaje erudycyjny grecki termin "his­toriomachia", który oznacza "historyczne bitwy" lub "historyczne spory". Co ciekawe, wcale nie wywodzi się on ze starożytności, mimo że w dawnej Grecji nie brakowało historyków toczących zacięte dyskusje. Termin ten został ukuty w 1974 roku przez wybitnego amerykańskiego filozofa i historyka niemieckiego pochodzenia Erica Voegelina, który użył go w swojej trylogii poświęconej ładowi i historii w celu opisania narracji historycznych służących interesom państw oraz imperiów w ich walce o władzę2. Jako neologizm naturalnie przyciągał on uwagę, ale stojąca za nim idea wcale nie była nowa.

Najbardziej wyrazisty przykład politycznej manipulacji his­torią przynosi powieść George'a Orwella Rok 1984, którą opubli­kowano 8 czerwca 1949 roku - a więc w dniu moich dziesiątych urodzin. O istnieniu tej książki dowiedziałem się cztery lata później, gdy tuż po transmisji z koronacji królowej Elżbiety II wyemitowano poświęcony Rokowi 1984 program BBC; był to zarazem pierwszy raz, kiedy oglądałem telewizję. Doskonale pamiętam swoje przerażenie, gdy ekran wypełniła wykrzywiona twarz aktora, który z groźną miną poruszał wargami, bezgłośnie mówiąc: "Wielki Brat patrzy". Z czasem przeczytałem zarówno Rok 1984, jak i Folwark zwierzęcy, które stały się kamieniami węgielnymi mojej rosnącej świadomości historycznej. Slogan totalitarnej partii z tej pierwszej książki na zawsze zapada w pamięć: "Kto rządzi przeszłością, w tego rękach jest przyszłość; kto rządzi teraźniejszością, w tego rękach jest przeszłość".

Kiedy w 1963 roku, rok po wizycie w Polsce, po raz pierwszy odwiedziłem Związek Radziecki, znałem już podstawowe idee Orwella, ale - jak zanotowałem w swoim dzienniku (zob. s. 149-197) - nie zgłębiłem ich jeszcze na tyle, by w pełni pojąć podstępną naturę komunistycznej propagandy. Czułem, że mydli nam się oczy, ale nie potrafiłem do końca zrozumieć, jak dokładnie działał ten mechanizm. Pamiętam anglojęzyczną publikację na temat "fałszowania historii", którą wręczono wszystkim uczestnikom naszej wycieczki. Z osłupieniem czytałem zawarte w niej oskarżenia skierowane pod adresem zachodnich badaczy i rządów, którzy mieli rzekomo w haniebny sposób przeinaczyć prawdę historyczną3. Broszura stanowiła odpowiedź na amerykańską publikację, w której ujawniono bezcenny zbiór przejętych niemieckich dokumentów, w tym tajne protokoły do paktu Ribbentrop-Mołotow z sierpnia 1939 roku4. W tamtym czasie Mosk­wa utrzymywała, że Związek Radziecki w 1939 roku zachowywał ścisłą neutralność, a te protokoły są zachodnią mistyfikacją. Twierdziła nawet, że do inwazji na ZSRR w 1941 roku zachęciły Hitlera mocarstwa zachodnie.

Kiedy jednak w większym stopniu zainteresowałem się his­torią Polski, wkrótce zdałem sobie sprawę, że cała sowiecka narracja na temat drugiej wojny światowej była bezczelnym fałszerstwem. W latach 1939-1941 Stalin był wspólnikiem Hitlera. Armia Czerwona pomogła Wehrmachtowi zmiażdżyć Polskę, a następnie zaatakowała Finlandię (wojna zimowa), a wkrótce potem - Rumunię. W okresie obowiązywania paktu Ribbentrop-Mołotow wojska sowieckie zaanektowały terytoria sześciu krajów europejskich, podczas gdy Trzecia Rzesza zajęła dziewięć. Dlatego też potem posłużono się bałamutnym określeniem "wielka wojna ojczyźniana", które zręcznie maskuje wszystkie wydarzenia poprzedzające operację Barbarossa. Tak właśnie przebieg­ło moje wprowadzenie do sowieckich rozgrywek politycznych w sferze historiografii.

Jednocześnie zacząłem sobie uświadamiać, że historycy zachodni również nie są całkowicie wolni od stronniczości i uprzedzeń. Pierwszym całościowym ujęciem dziejów drugiej wojny światowej, po które sięgnąłem, było trzytomowe dzieło Winstona Churchilla i nie sposób było nie zauważyć jego oświadczenia zawartego w przedmowie: "Historia będzie dla mnie łaskawa, gdyż zamierzam ją sam napisać"5. Ów wielki człowiek stworzył narrację, która miała pomniejszyć jego niepowodzenia i wyeksponować osiągnięcia. Tak wyglądało moje pierwsze zetknięcie z tym, co nazwałem później "alianckim schematem historii" - narracją, w której wyolbrzymiano rolę mocarstw zachodnich, unikano krytyki Stalina i Związku Radzieckiego oraz przypisy­wano całe zło pokonanym Niemcom6.

Z czasem doszedłem do wniosku, że żaden historyk nie może zachować pełnej obiektywności. Wszyscy jesteśmy w pewnym stopniu uwarunkowani przez nasze wychowanie, wykształcenie, doświadczenia oraz otoczenie, a także to, w co wierzymy i wobec kogo jesteśmy lojalni. Niemniej jednak prawdą jest też, że auto­rów piszących o historii można podzielić na dwie grupy: tych, którzy dążą do osiągnięcia ideału obiektywizmu, oraz tych, którzy nie mają takiego zamiaru. Doskonałym przykładem reprezentanta tej drugiej grupy jest Władimir Putin, który w 2022 roku rozpętał nielegalną wojnę napastniczą na podstawie szowinistycznej teorii historycznej7.

Z powodu takiego stanu rzeczy już na wczesnym etapie kariery zostałem wbrew swej woli wciągnięty w historyczne batalie. Teraz mam poczucie, że do ich toczenia dobrze mnie przygotowała gra w szkolnej drużynie piłkarskiej. Jako nastoletni lewy pomocnik miałem jasno określone zadanie: ubiegać przeciwników w wyścigu do piłki i obsługiwać napastników podaniami. Szybko zdałem sobie jednak sprawę, że rywale próbują robić dokładnie to samo, a niektórzy z nich mieli nie tylko umiejętności techniczne, lecz także gotowość do popełniania fauli. Dlatego ilekroć traciłem piłkę, wiedziałem, że muszę za nią ruszyć w pogoń, a takie powroty i walka należały do moich mocnych stron. Dopadnięcie przeciwnika, który mnie minął, i wygarnięcie mu piłki spod nóg w chwili, gdy szykował się do strzału na bramkę, sprawiało mi ogromną satysfakcję.

Moja pierwsza - opublikowana w 1972 roku - książka, zatytułowana Orzeł biały, czerwona gwiazda, stanowiła oczywisty cel ataków ze strony apologetów ZSRR i ich komunistycznych sojuszników. Doskonale zdawałem sobie sprawę, że klęska Armii Czerwonej w Polsce w 1920 roku to nie był temat, który chcieliby oni nagłaśniać. W rzeczywistości jednak najbrutalniejszy atak nadszedł z zupełnie innej strony. W polskiej prasie panowała właściwie całkowita cisza, a jedyna recenzja, jaką wydrukowano, okazała się arcydziełem intelektualnego fechtunku. Autor - Tadeusz Cieślak, znawca historii regionu bałtyckiego, którego dobrze znałem jako dyrektora Instytutu Kultury Polskiej w Londynie - zaczął od potępienia książki jako pracy bezwartościowej i opartej na błędnych przesłankach. Cieślak, który przed popadnięciem w niełaskę był wysokim rangą członkiem partii i rektorem Szkoły Głównej Służby Zagranicznej, doskonale wiedział, co robi. Streszczał mianowicie po kolei każdy rozdział, po czym zbywał zawarte w nim wywody jako "dziwaczne", "stronnicze" lub "bezsensowne". W ten sposób udało mu się zarówno zadowolić peerelowskich cenzorów, jak i przedstawić polskim czytelnikom moje tezy na temat wojny polsko-bolszewickiej.

Wkrótce potem bez uprzedzenia wezwał mnie do Londynu polski konsul generalny. Gdy dotarłem na miejsce, szybko przewieziono mnie z placówki do kawiarni przy Marylebone Road, gdzie dyplomata wyłożył mi, co naprawdę sądzi o mojej książce. "Dopóki jestem konsulem generalnym - powiedział - zawsze może pan liczyć na wizę wjazdową do Polski".

Jeszcze większe zaskoczenie przeżyłem, gdy ktoś zwrócił moją uwagę na polskie czasopismo emigracyjne "Zeszyty Historyczne", w którym opublikowano recenzję Orła białego, czerwonej gwiazdy. Ku mojemu zdziwieniu recenzent - doktor Tadeusz Piszczkowski - ostro skrytykował moją ocenę marszałka Piłsudskiego jako dzielnego patrioty i wybitnego męża stanu, a mnie samego określił mianem "komunistycznego agenta". Tak wyglądało moje pierwsze zetknięcie ze światopoglądem narodowych demokratów, czyli endeków.

Tadeusz Piszczkowski (1904-1990) - jak się dowiedziałem, Lwowianin z urodzenia - był bardzo szanowanym historykiem, mającym dorobek rzetelnych prac z zakresu dyplomacji i stosunków międzynarodowych. Doszedłem do wniosku, że musiał dostać napadu szału, prawdopodobnie dlatego, że należał do szkoły, w której panuje przekonanie, że tylko Polacy potrafią zrozumieć historię Polski. Muszę też powiedzieć, że dziesięć lat później, gdy przeczytał Boże igrzysko, napisał do mnie bardzo elegancki list z przeprosinami.

Niemniej jednak zdążyłem już odczuć, że pisanie o historii bywa niebezpieczne. Ostatnią rzeczą, jakiej potrzebował początkujący historyk, była łatka komunistycznego agenta. Po raz pierwszy w życiu umówiłem się zatem na spotkanie z adwokatem specjalizującym się w sprawach dotyczących zniesławienia. Prawnik wysłuchiwał przez kilka chwil moich gorzkich żalów, po czym wstał i objął mnie ramieniem. "Posłuchaj, synu - powiedział - moim poprzednim klientem z profesji historycznej był Serb, któremu dosłownie wbito nóż w plecy. Na twoim miejscu po prostu bym o tym zapomniał".

Nie znaczy to jednak, że autor Bożego igrzyska wyszedł z tej sytuacji bez szwanku. Po raz kolejny nie nadeszły żadne negatywne recenzje z Polski, gdzie książki zakazano. Po sielankowym okresie, który uśpił moją czujność, na ziemię sprowadziło mnie jednak poniewczasie dokonane odkrycie, że pewna grupa interesu jest do mnie szczególnie wrogo nastawiona. W mojej karierze doszedłem do etapu, na którym mogłem ubiegać się o prestiżową katedrę na Wydziale Historii Uniwersytetu Stanforda. Uzyskałem jednogłośne poparcie komisji rekrutacyjnej wydziału i zostałem zaproszony do Kalifornii w charakterze profesora wizytującego na czas załatwiania formalności. Od dziekana wydziału otrzymałem pismo, w którym potwierdzono, że - pod warunkiem zatwierdzenia przez Radę Powierniczą - obejmę katedrę imienia McDonnella. Na podstawie tego listu przeznaczyłem wszystkie nasze oszczędności na wkład własny w zakup mieszkania na terenie kampusu.

Pewnego dnia zadzwonił jednak telefon. Dziekan głosem, w którym było słychać napięcie, oznajmił mi: "Na pana miejscu wracałbym do Londynu. Nie dostanie pan tej katedry". Gdy zapytałem dlaczego, padła następująca odpowiedź: "Nie jestem upoważniony, by powiedzieć cokolwiek więcej". Przez kilka tygodni pozostawałem w stanie zawieszenia, nie mając pojęcia, co mnie czeka. Nikt z władz uniwersytetu nie chciał ze mną rozmawiać. Dział prawny najwyraźniej nakazał wszystkim pracownikom milczenie. Uczelniana rzeczniczka praw pracowniczych wybuchnęła płaczem i powtarzała: "Nie jestem upoważniona, by powiedzieć cokolwiek więcej". Przewodniczący komisji rekrutacyjnej i dziekan powiedzieli mi: "Nie jesteśmy upoważnieni, by powiedzieć cokolwiek więcej". Krążyły różne pogłoski. Po terenie kampusu przemaszerowali w geście protestu studenci pod przewodnictwem przyszłego ambasadora USA. Nic to nie dało.

Po kilku trudnych miesiącach ktoś zapukał do naszych drzwi. Gdy otworzyliśmy, naszym oczom ukazał się siwowłosy mężczyzna o kwadratowej szczęce i groźnej aparycji. "Jestem Pete McCloskey, waleczny Irlandczyk - warknął - i przybyłem ci pomóc". McCloskey był pułkownikiem piechoty morskiej USA w stanie spoczynku oraz najbardziej odznaczonym amerykańskim żołnierzem wojny koreańskiej. Co ważniejsze, był adwokatem prowadzącym kancelarię w Palo Alto, absolwentem Uniwersytetu Stanforda oraz członkiem rady nadzorczej Wydziału Prawa tej uczelni. "Nie martw się - kontynuował - ze mną będą musieli rozmawiać". Mylił się jednak. Rektor Uniwersytetu Stanforda oświadczył mu: "Nie jestem upoważniony, by powiedzieć cokolwiek więcej".

W związku z tym mój prawnik napisał do władz uniwersytetu pismo, w którym zagroził, że jeżeli w ciągu trzydziestu dni nie wyjaśnią, dlaczego decyzja dziekana i komisji rekrutacyjnej została unieważniona, do sądu w Santa Clara wpłynie pozew o wielomilionowe odszkodowanie. Trzydzieści dni minęło bez jakiejkolwiek odpowiedzi, sprawa trafiła więc na drogę sądową, co dało początek długiej i bezowocnej batalii. Trzy dni później prorektor Uniwersytetu Stanforda wystosował pismo z informacją, że jako "nie do przyjęcia" oceniono dziewiąty rozdział drugiego tomu Bożego igrzyska, który traktował o społeczności żydowskiej. Nie ujawnił przy tym, kto dokonał takiej oceny.

Tak wyglądała moja pierwsza potyczka z syjonistycznymi historiomachoi, czyli "wojownikami historii", którzy często żywią irracjonalną niechęć do Polski. Trzeba tu jednak poczynić pewne zastrzeżenie. W ciągu sześcioletniego procesu sądowego przekonałem się nie tylko, że syjonizm ma wiele odcieni, lecz także - że wielu pryncypialnych Żydów sprzeciwia się tej ideologii. Jedynymi współpracownikami ze Stanfordu, którzy odważyli się publicznie zakwestionować sposób, w jaki mnie potraktowano, byli Żydzi. Przeprosiny złożył mi na przykład żydowski historyk, członek zarządu B'nai B'rith, organizacji zależnej od żydowskiej Ligi Antydefamacyjnej. Życzliwa rodzina nowojorskich bundystów, którzy na co dzień rozmawiali ze sobą w jidysz, zaprosiła mnie do swego domu, abym mógł dojść do siebie po tych wydarzeniach.

Niemniej jednak moi oponenci, z nieżyjącą już Lucy Dawidowicz na czele, przez ponad dekadę prowadzili na mnie nagonkę i określali mnie mianem "obrońcy nazistowskich kolaborantów". Bezskutecznie próbowali uniemożliwić mi udział w konferencji na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, a po publikacji Europy w 1996 roku przypuścili na łamach prasy serię ataków na tę książkę8. Do tego czasu zdążyli już jednak stracić znaczną część swojej wiarygodności, a ja sam zyskałem większą wiedzę na temat zawiłych dziejów syjonizmu. Dowiedziałem się na przykład, że zdecydowanie największą grupę stanowią syjoniści chrześcijańscy, a w obrębie całego nurtu karty nie zawsze rozdawali twardogłowi. Przemożny wpływ na moje poglądy wywarł między innymi bliski kolega z Oksfordu, Avi Shlaim - urodzony w Bagdadzie Izraelczyk, który wyrósł na czołową postać wśród antysyjonistycznych "nowych historyków". Avi stoi na stanowisku, że ugodowa i nastawiona na współpracę koncepcja Teodora Herzla stopniowo przekształciła się w agresywny, dążący do supremacji ruch reprezentowany przez Menachema Begina i Benjamina Netanjahu. Jego najnowsza książka z 2024 roku nosi tytuł Genocide in Gaza (Ludobójstwo w Strefie Gazy)9.

Kiedy po raz pierwszy odważyłem się opublikować książkę o dziejach mojego kraju, zatytułowałem ją Wyspy. Historia (1999). Wcześniej, podczas wykładu w Dublinie, udzielono mi reprymendy za użycie sformułowania "Wyspy Brytyjskie". Jedna z osób w sali trafnie zwróciła uwagę, że wyspy te były brytyjskie jedynie w latach 1801-1922, a obecnie są podzielone między Zjednoczone Królestwo a Republikę Irlandii. Moim głównym celem było rzucenie wyzwania tradycyjnemu anglocentrycznemu podejściu do naszej historii narodowej oraz położenie odpowiedniego nacisku nie tylko na Anglię, lecz także na Szkocję, Walię i Irlandię. W rezultacie książka zebrała liczne laury od recenzentów szkockich, walijskich i irlandzkich, lecz spotkała się z dość mieszanym przyjęciem w prasie angielskiej. Pewien mój dawny kolega z Uniwersytetu Londyńskiego, specjalista od epoki Tudorów, nie krył oburzenia. "Absurdalne jest - napisał - aby o historii naszego kraju autorytatywnie wypowiadał się badacz Europy Wschodniej". To się nazywa kogoś usadzić.

Dwie kolejne książki poświęcone Polsce - Mikrokosmos (1999) o dziejach Wrocławia oraz Powstanie '44 (2003) o tragicznych zmaganiach w Warszawie - zostały przyjęte niejednoznacznie. Pierwsza, która miała na celu ukazanie, że historii miasta nie należy sprowadzać wyłącznie do rywalizacji polsko-niemieckiej, spodobała się recenzentom. Zarówno wydanie polskie, jak i wydanie niemieckie, opublikowane przez monachijską oficynę C.H. Beck pod tytułem Die Blume Europas (Kwiat Europy), cieszyły się dużym powodzeniem10. Zanim wszakże światło dzienne ujrzała oryginalna wersja angielska, musiała ona pokonać wyboistą drogę. Umowa na publikację została pierwotnie podpisana z Cam­bridge University Press, książkę trzeba było jednak przenieść do innego wydawcy, gdyż redaktorzy z Cambridge uparli się przy tytule A History of Breslau.

Rising '44, a raczej Powstanie '44, wzbudziło ogromne zainteresowanie w Polsce. W dniu premiery w ogrodzie Muzeum Powstania Warszawskiego utworzyła się kolejka złożona z około 12 tysięcy czytelników, z których większość nie doczekała się niestety autografu autora. Główna myśl książki, która traktowała nie tylko o walkach w samej Warszawie, lecz także o słabo zaplanowanej i nieskoordynowanej operacji aliantów, spotkała się jednak ze znacznym sprzeciwem11.

Polscy czytelnicy byli oczywiście w dużej mierze nieświadomi kontrowersji, jakie wywołało wcześniej angielskie wydanie dzieła. Większość recenzentów wyrażała się o książce pochlebnie, pewna grupa Polaków miała mi jednak za złe pewien eksperyment językowy. Często słyszałem od moich angielskich znajomych, że śledzenie narracji znacznie utrudniają im niełatwe do wymówienia polskie nazwiska. Gdy czytelnicy nie potrafią zapamiętać nazw głównych miejsc i imion kluczowych bohaterów, szybko tracą wątek. Wymyśliłem więc system, w ramach którego polskie nazwy geograficzne zostały zmodyfikowane, a polskie nazwiska - zastąpione odpowiednikami (często przetłumaczonymi konspiracyjnymi pseudonimami). Tak więc Lwów zamienił się w "Lvuv", Sochaczew-Włochy - "Sohachev-Vlohy", Gęsiówka - "Goose Farm", Krakowskie Przedmieście - "the Cracow Fau­bourg", a ulica Miodowa - "Honey Street". Podobnie generał Bór-Komorowski został przedstawiony jako "General Boor" - co było o tyle niefortunne, że słowo boor oznacza po angielsku "niewykształconego prostaka" - Krzysztof Kamil Baczyński pojawił się jako "Christopher", premier Mikołajczyk jako "Mick", profesor Jerzy Kłoczowski ps. "Piotruś" jako "Peterkin", a kapitan Zbigniew Ścibor-Rylski ps. "Motyl" jako "Butterfly". Żaden z moich anglojęzycznych czytelników nie zgłaszał zastrzeżeń, ale kilkoro przedstawicieli Polonii było głęboko oburzonych. Ich zdaniem odarłem zarówno Warszawę, jak i samych powstańców z ich prawdziwej tożsamości. Nawet mój nastoletni syn żalił się matce: "Dlaczego tata nie może opowiedzieć tej historii po prostu tak, jak było naprawdę?"12.

Moim największym błędem było użycie inicjałów zamiast naz­wisk. Władysław Bartoszewski to "Ladislas B.", generał Stanisław Maczek - "General M.", doktor Janusz Korczak - "Yanush K.", doktor Wanda Piłsudska - "Vanda P.", a kardynał arcybiskup Stefan Wyszyński - "Father Stephen V.". W języku angielskim taki zabieg nie niesie ze sobą negatywnych skojarzeń, wkrótce jednak te modyfikacje wywołały falę oburzenia. W języku polskim skrócenie nazwiska do samego inicjału oznacza bowiem, że dana osoba jest podejrzana w procesie karnym lub jest kimś, kogo pełnego nazwiska nie wolno ujawniać. W rezultacie rozpętało się prawdziwe piekło. Dla niektórych Polaków te zmiany, wprowadzone w dobrej wierze, okazały się niewyobrażalne i niewybaczalne. Raz czy dwa razy próbowałem tę sprawę wyjaśnić, ale potem dałem za wygraną (zob. Aneks, s. 397-418).

Po Powstaniu '44 zająłem się pracą nad dwiema kolejnymi pozycjami: Europa walczy 1939-1945 (2006; wydanie polskie 2008) oraz Zaginione królestwa (2010). Obie w głównej mierze czerpały inspirację z moich doświadczeń związanych z historią Polski. W pierwszej pracy przedstawiłem niezliczone przykłady na to, jak stronnicze, wybiórcze lub wręcz całkowicie błędne bywają interpretacje wydarzeń drugiej wojny światowej13. W drugiej, zrodzonej z mojej znajomości tragicznych losów nieszczęsnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zgłębiałem dzieje kilkunastu imperiów, państw i krajów, które niegdyś istniały, lecz których dziś nie ma już na mapach. Nie pamiętam szczegółowo reakcji na ukazanie się tych książek, choć Zaginione królestwa spotkały się z bardzo pozytywnym przyjęciem. Mój redaktor z wydawnictwa Penguin Books wygłosił komplement pod moim adresem - stwierdził, że jako autor fundamentalnych dzieł w czterech dziedzinach: Bożego igrzyska, Europy, Powstania '44 oraz Zaginionych królestw, zdystansowałem wszystkich konkurentów wśród brytyjskich historyków. Nie przypominam sobie żadnego poważnego sporu z tamtego okresu.

Mimo to jeden z rozdziałów Zaginionych królestw przyniósł sporą niespodziankę. W moim zarysie dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego dołożyłem starań, aby podkreślić, że średniowieczna i wczesnonowożytna Litwa znacznie różniła się od tej dzisiejszej pod względem terytorialnym, demograficznym i etnicz­nym. Wbrew mitom kultywowanym przez litewskich nacjonalistów w Wielkim Księstwie nigdy nie dominowali etniczni Litwini; wielki książę i szlachta ulegli polonizacji, większość ludności zawsze stanowili Rusini, a językiem urzędowym był słowiański ruski, nie zaś bałtycki litewski14.

W tym kontekście nieopatrznie wkroczyłem na grząski teren tego, czy XIII- lub XIV-wieczna nazwa kraju wywodziła się od słowa Leičiai, czy też od słowa Lietuva, które miało odnosić się do nazwy rzeki Litawki będącej dopływem Wilii. Jako całkowity laik w tej kwestii nie sięgnąłem do źródeł archiwalnych, lecz zaufałem opracowaniom wtórnym, w których zgodnie wskazywano, że kluczową rolę w powstaniu Wielkiego Księstwa odegrała grupa wojowników, określana w kronikach zbiorczo jako Leičiai lub Lietuva. Czy jednak terminy odnosiły się do kasty, klasy społecznej, czy może raczej do plemienia? I czy byli to Bałtowie, czy Słowianie? Litwini zakładają, że chodziło o ich bałtyckich przodków, którzy zamieszkiwali ten region od niepamiętnych czasów. Natrafiłem jednak też na inną teorię, która głosiła, że chodziło tak naprawdę o Słowian zamieszkujących obszar położony obecnie w zachodniej Białorusi. Spodobała mi się ona i, nie zastanawiając się zbytnio, postanowiłem podążyć jej tropem.

Gdy książka ukazała się na rynku, poniewczasie nabrałem wątpliwości. Popełniłem błąd porównywalny do przedstawienia sugestii, jakoby Mieszko I wraz oraz jego pobratymcy nie byli Polakami, lecz Germanami. W efekcie nie zaproszono mnie, bym wygłosił odczyt w Wilnie, a brytyjski ambasador w Mińsku napisał do mnie, że białoruscy historycy powitają mnie z otwartymi ramionami. Było to jedno z tych zaproszeń, z których nigdy nie skorzystałem.

I tak oto dochodzę do moich siedemdziesiątych piątych urodzin, które obchodziłem w 2014 roku. Przy tej okazji uznałem, że moja wiedza oraz zainteresowania pozostają w przeważającej mierze ograniczone do Wysp i reszty Europy, w związku z czym wyruszyłem w podróż dookoła świata, by liznąć historii krajów, których nigdy wcześniej nie odwiedzałem. Mój bilet lotniczy zawiódł mnie do Azerbejdżanu, Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Indii, Malezji, Singapuru, na Mauritius, do Tasmanii, Nowej Zelandii, Polinezji Francuskiej, Kalifornii i Teksasu, aż wreszcie z powrotem na lotnisko we Frankfurcie, gdzie czekała na mnie żona. Na każdym z przystanków zatrzymywałem się na tyle długo, by zbadać historyczne miejsca, spotkać się z lokalnymi badaczami i wniknąć w skomplikowane dzieje, które dotąd umykały mojej uwadze. Notatki z podróży uzupełniłem później o intensywne kwerendy, zwłaszcza internetowe, i w ten sposób powstał zbiór egzotycznych szkiców historycznych - mój główny wkład w modę na "historię globalną"15. Co ciekawe, jedyną bitwę związaną z tą książką stoczyłem z moimi wydawcami i - podob­nie jak w wypadku Mikrokosmosu - dotyczyła ona tytułu. Początkowo wolałem Chasing the Sunrise (W pogoni za wschodem słońca), dział marketingu wydawnictwa Penguin Books obstawał jednak przy Native Lands ("Ziemie ojczyste"). Z mojego punktu widzenia coś takiego nie wchodziło w grę. Moim zdaniem żaden naród na świecie nie ma podstaw do twierdzenia, że zamieszkuje swoje terytorium od zawsze. Prosta prawda brzmi następująco: stopniowa ekspansja Homo sapiens na całej kuli ziemskiej oznacza, że każdy naród osiedlił się na ziemiach, do których później rościł sobie prawa, dopiero po przybyciu tam z innego miejsca. Na przykład przodkowie Polaków rozprzestrzenili się po Europie wraz z innymi Słowianami we wczesnych wiekach pierwszego tysiąclecia. W tej samej epoce protoplaści Anglików przepłynęli morze na "Wyspy", gdzie przejęli tereny zamieszkane przez plemiona celtyckie. Moi redaktorzy ani myśleli jednak o tym słyszeć. Napisali do mnie dość groźny list, w którym oświadczyli, że opublikują książkę tylko wtedy, gdy zgodzę się na ich propozycję. Po raz kolejny uparłem się przy swoim, uznawszy, że muszę zaryzykować otwartą konfrontację. Na szczęście po okresie pełnego napięcia klinczu wydawca ustąpił i zaproponował kompromis. Uzgodniony koniec końców tytuł brzmiał Beneath Another Sky (Pod innym niebem), wręcz doskonały był jednak ten wymyślony dla polskiego wydania - Na krańce świata16.

Gdy emocje związane z tamtym sporem opadły, zabrałem się do pisania dwóch zupełnie różnych książek. Jedną z nich była minibiografia najbardziej nielubianego brytyjskiego monarchy, króla Jerzego II, wydana w ramach serii "Penguin Monarchs"17, drugą zaś - poświęcony niezwykłej odysei tak zwanej Armii Andersa bogato ilustrowany album Szlak nadziei (2015)18. Zlecenie napisania królewskiej biografii otrzymałem tylko dlatego, że żaden z pozostałych autorów wydawnictwa Penguin nie chciał się tego podjąć, praca ta nie przyniosła mi jednak zawodu. Czerpałem ogromną radość z odkrywania nieznanego mi tematu. Książę Georg August von Braunschweig-Lüneburg (1683-1760) należał do bocznej linii niemieckiego rodu Welfów i był synem oraz spadkobiercą elektora Hanoweru, który wstąpił na brytyjski tron jako król Jerzy I. W efekcie przez całe swoje długie panowanie w latach 1727-1760 pozostawał suwerennym władcą dwóch odrębnych państw - Królestwa Wielkiej Brytanii oraz Elektoratu Hanoweru (Księstwa Brunszwiku i Lüneburga). Znajdował się w takiej samej sytuacji jak jego bezpośredni sąsiedzi w Niemczech - dynastia Wettynów - którzy sprawowali równolegle władzę jako elektorzy Saksonii i królowie Polski. Wiedza ta doprowadziła mnie do przekonania, że kluczem do zrozumienia światopoglądu i polityki Jerzego był fakt odziedziczenia przez niego dwóch równoległych władztw. W przeciwieństwie do wcześniejszych angielskich biografów, którzy pogardliwie określali Elektorat Hanoweru jako "zapadłe księstewko", pojąłem, że w jego mniemaniu zachowanie niemieckich dziedzin było równie ważne jak rządzenie "Wyspami". Podczas kolejnych wojen Jerzy II dzielił ze swoimi poddanymi nieustanny lęk przed Francją, uważał jednak za rzecz naturalną wykorzystanie zasobów Królestwa do ochrony Elektoratu, podczas gdy oni oczekiwali, że to zasoby Elektoratu zostaną oddane do dyspozycji Królestwa. Ta fundamentalna rozbieżność znajduje odzwierciedlenie w pracach historyków i prawdopodobnie wyjaśnia, dlaczego moje piękne, elokwentne studium nie doczekało się ani jednej recenzji aż do chwili opublikowania niemieckiego przekładu19. Musiałem czekać aż siedem długich lat, zanim wybitna felietonistka "New York Timesa", oderwawszy się na chwilę od opisywania "najbardziej haniebnego prezydenta w historii Ameryki", przeczytała moją książkę i napisała do mnie krzepiący list z wyrazami uznania20.

W tym samym czasie, na krótko przed wybuchem pandemii, snułem plany dotyczące Szlaku nadziei. Wraz z moim przyjacielem, fotografem Januszem Rosikoniem, odbyłem serię krótkich wypraw do Rosji, Iranu, Izraela oraz Włoch, by osobiście przebyć ten szlak i zebrać niezbędne materiały. Było to niesamowite przeżycie i napełniło mnie ogromnym szacunkiem do dziesiątek tysięcy mężczyzn, kobiet oraz dzieci, którzy przemierzyli tę samą trasę w trudnych wojennych warunkach. Ta ostatnia książka przyniosła mi więcej listów od czytelników niż jakakolwiek inna. Niewielu andersowców powróciło po wojnie do Polski, a wielu osiedliło się w odległych częściach świata - w Kanadzie, Ameryce Południowej, Australii czy Nowej Zelandii. Ich odcięte od rodzinnych korzeni wnuki i prawnuki pałają ogromną chęcią dowiedzenia się, czym ich przodkowie zajmowali się w Uzbekistanie albo jak babcia trafiła do Ugandy, Indii bądź Meksyku.

Jedyna bitwa, jaką wywołał Szlak nadziei, dotyczyła projektu okładki - moi polscy redaktorzy nalegali, aby znalazł się na niej widok Monte Cassino. Moim zdaniem heroiczny sens tej opowie­ści tkwi nie tyle w krótkiej, wieńczącej wszystko walce we Włoszech, która jest (słusznie) nagłaśniana, ile raczej w mozolnej wędrówce tłumu na wpół zagłodzonych uchodźców przez trzy kontynenty.

Niechętnie zbliżam się do nieuniknionego kresu zawodowej drogi; czuję, że walczyłem po dobrej stronie, spisałem się całkiem nieźle i wciąż drzemie we mnie bojowy duch. Sporadycznie wybuchają zresztą nowe bitwy. Moja najnowsza monografia, poświęcona fascynującej historii (środkowoeuropejskiej) Galicji, ukazała się w eleganckim polskim wydaniu, a obecnie jest tłumaczona na język ukraiński21. A jednak, co zaskakujące, po trzech latach książka wciąż nie znalazła anglojęzycznego wydawcy. Jednym z problemów jest fakt, że większości mieszkańców Zachodu Galicja kojarzy się z prowincją Hiszpanii, co sugeruje konieczność zmiany tytułu. Kolejny powód leży prawdopodobnie w tym, że przedłużający się konflikt zbrojny na wschodzie Ukrainy odwraca uwagę rynku wydawniczego od spraw Ukrainy Zachodniej i Galicji Wschodniej.

Mimo to tematyka ukraińska często przyciąga moją uwagę. Jestem zdania, że Ukraińcy mają niewielką wiedzę na temat polskiego wpływu na ich historię, a zarazem wielu Polaków słabo się orientuje w dziejach Ukrainy. Moje niedawne wywiady dotyczące trwającego sporu o ludobójcze masakry na Wołyniu w latach drugiej wojny światowej poskutkowały dość absurdalnymi zarzutami. W rzeczywistości skazana od początku na porażkę Ukraińska Powstańcza Armia, która w 1942 roku zaczęła od prób kolaboracji z Niemcami w walce z bolszewiz­mem, szybko przeszła do beznadziejnej kampanii oporu przeciwko jednocześnie nazistom i Sowietom. Przyświecało jej przy tym hasło: "Ani Hitler, ani Stalin", które z pewnością wzbudziłoby uznanie każdego Polaka. Straszliwych masowych zbrodni na mieszkających na Wołyniu Polakach dopuściła się w latach 1943-1944 zbuntowana frakcja UPA-Północ. Wydarzenia te rozegrały się w okresie, gdy Stepan Bandera - człowiek najczęściej (błędnie) kojarzony w Polsce z tym epizodem - przebywał w nazistowskim obozie koncentracyjnym, po czym przez pół wieku były systematycznie ukrywane przed opinią publiczną przez sowiecką cenzurę. Ja sam zacząłem słyszeć pierwsze pogłoski na ten temat dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku22.

Im jestem starszy, tym bardziej utwierdzam się w przekonaniu, że pisanie historii jest zadaniem niewykonalnym. Wyda­rzenia z przeszłości są zbyt obszerne i skomplikowane, by ktokolwiek zdołał pojąć więcej niż ułamek całości. Głównym grzechem historyków jest skupianie się na jednym wąskim wycinku i igno­rowanie całej reszty. Aż nazbyt często słyszy się rozpaczliwy okrzyk: "Przepraszam, ale to nie moja dziedzina".

Doskonale zdaję sobie sprawę z tej przywary mojej profesji i staram się jej przeciwdziałać. W ostatnich latach powróciłem do pisania esejów na rozmaite, bardzo zróżnicowane tematy. Moim pierwszym przedsięwzięciem na tym polu był zbiór zatytułowany Europa. Między Wschodem a Zachodem23. Zawarłem w nim barwną mieszankę tekstów poświęconych historii idei, wspomnieniom, tematom politycznym, religijnym oraz wojskowym, epizodom z dziejów polskich, niemieckich i brytyjskich, a także sprawom bieżącym. Od tamtej pory wydałem serię podobnych zbiorów, które zawierają wybór różnorodnych szkiców na tematy geopolityczne, społeczne, muzyczne i medyczne. Wszystkie one ukazały się w języku polskim nakładem krakowskiego wydawnictwa Znak. Kierunek wyznaczyły Mała Europa. Szkice polskie (2022), Plus ultra. Sięgaj dalej. Wyprawa na horyzonty historii (2024) oraz Igrzyska dziejów. Zapasy historyka z historią (2025), a tradycję kontynuuje niniejszy tom Historiomachia. Bitwy o historie. Odkrywanie wszystkich pereł w tym naszyjniku pozostawiam czytelnikom, ze szczególną przyjemnością mogę jednak wskazać kilka pozycji - mój pamiętnik z ZSRR z 1963 roku (zob. s. 149-197), wczesny artykuł poświęcony opowiadaniom Izaaka Babla z cyklu Armia konna (zob. s. 201-226), który dał impuls mojej rodzącej się wtedy karierze, oraz przywołującą wspomnienia z zeszłorocznych wakacji w północnej części Devon Opowieść o dwóch wsiach (zob. s. 339-375).

Ostatnio często ubolewam nad niedostatecznym rozwojem polskiej soft power, a w szczególności nad niemal całkowitym brakiem badań nad Polską na zagranicznych uczelniach. Temat ten zdominował dwa wykłady - na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach (zob. s. 113-129) oraz podczas odbywającego się niedawno Europejskiego Forum Nowych Idei (EFNI) (zob. s. 58-79) w Warszawie. Przy okazji wymyśliłem nowy termin, który ma zdefiniować i oddać w języku polskim istotę pojęcia "badań nad Polską". Według Wikipedii Polish studies oznaczają "polonistykę", czyli zgłębianie języka oraz literatury polskiej. Uważam, że najlepszym tłumaczeniem byłoby "polonoznawstwo", czyli wiedza i nauka o Polsce w szerszym ujęciu. Moim zdaniem należy zadbać, aby w programach nauczania wszystkich głównych dyscyplin wykładanych na zagranicznych uczelniach - historii, literatury, socjologii, ekonomii, politologii, stosunków międzynarodowych, bezpieczeństwa, biznesu i wielu innych - znalazł się skromny element polski. Jeżeli nie zostanie to zrobione w najbliższym czasie, w erze sztucznej inteligencji, która opiera się na analizie statystycznej tradycyjnych danych, Polska pozostanie tak równie słabo poznana i tak samo rzadko badana, jak ma to miejsce dzisiaj.

Cóż, zobaczymy, co z tego wyjdzie. Podejrzewam jednak, że moim najbardziej trwałym osiągnięciem okaże się fakt, że moje książki zostały przełożone na trzydzieści dwa języki obce, a liczba ta wciąż rośnie. Polscy czytelnicy tego nie dostrzegają, a wielu z nich błędnie sądzi, że piszę po polsku. Proces przekładu moich publikacji rozpoczął się, zanim jeszcze mogły one ukazać się w Polsce. Heart of Europe, czyli Serce Europy, zostało przetłumaczone na język francuski w 1985 roku24. Później, w latach 1989-1991, doszło do przełomu - rozpadł się blok sowiecki, a następnie sam ZSRR, dzięki czemu dzieła zachodnich autorów wreszcie można było tłumaczyć oraz wydawać nie tylko w Polsce, lecz także we wszystkich sąsiadujących z nią krajach z wyjątkiem Białorusi. Trzy moje książki zostały wydane po rosyjsku25. Europa. Rozprawa historyka z historią (1996) przełamała kolejną barierę, została bowiem przełożona na główne języki azjatyckie - chiński, japoński, koreański i turecki26. Z inicjatywy księcia Turkiego Al Faisala, którego miałem przyjemność oprowadzać po kopalni soli w Wieliczce, w Arabii Saudyjskiej przygotowano arabskie wydanie, lecz nigdy nie ujrzało ono światła dziennego, być może z powodu ilustracji przedstawiającej nagą Wenus. Najświeższym uzupełnieniem listy jest wydanie chorwackie z Zagrzebia27.

Bitwy wybuchają jednak nawet w odległych krajach, gdzie brakuje należytego oręża, by się bronić. Znikąd pojawiają się pirac­kie edycje. W niektórych krajach wciąż działa cenzura. Na przykład w Chińskiej Republice Ludowej praktyki komunistyczne pozostają nadal żywe, a partyjni cenzorzy działają za pośrednictwem Wielkiej Zapory Sieciowej i Złotej Tarczy. Mandaryńskim nie władam w mowie ani w piśmie, więc przejrzenie niesamowi­tego morza piktogramów, w które zamienił się mój angielski oryginał, nie pozwala mi w żaden sposób stwierdzić, czy usunięto jakieś akapity lub zniekształcono jakieś zdania przez odfiltrowanie słów kluczowych. Moi pekińscy wydawcy nie przesyłają mi szczotek przed drukiem, wiem natomiast, że prawo nakazuje im stosowanie autocenzury i przestrzeganie partyjnych wytycznych. Mogę jedynie mieć nadzieję, że - podobnie jak w wypadku pierwszego tomu Bożego igrzyska, który musiał przejść przez sito cenzury PRL - cięcia te nie pozostawią zbyt głębokich skaz28.

Profesor Wang Yiwei, wykładowca historii na Uniwersytecie Renmin (Uniwersytecie Ludowym) w Pekinie, którego studenci od 2011 roku korzystają z mojej pracy jako podręcznika, zaproponował mi niedawno napisanie wspólnego artykułu na temat zagadnień związanych z dziejami Europy. Przesłał mi długą lis­tę pytań, na które odpowiedziałem starannie i wyczerpująco, a następnie, po zredagowaniu całości w języku mandaryńskim, złożył tekst do publikacji w organie Komunistycznej Partii Chin "Renmin Ribao", czyli "Dzienniku Ludowym". Na długie miesiące zapadła głucha cisza, po czym nadeszła wiadomość, że tekst został odrzucony wskutek interwencji cenzury. Obiecujący pomysł spalił na panewce. Miałem silne uczucie déja vu.

Bitwy - zarówno fizyczne, jak i duchowe - są niestety częścią życia, a ja, chcąc nie chcąc, stałem się ????????? ?????????? (istorikos polemistis), czyli wojownikiem historii. Jak już wcześniej wspominałem, nawyk walki wszedł mi w krew kilkadziesiąt lat temu podczas zaciętych starć na boisku piłkarskim. Biegałem szybko, ale byłem drobnej budowy, więc często przewracali mnie starsi, więksi i ciężsi chłopcy. Za każdym razem, gdy tak się działo, nauczyciel wychowania fizycznego podchodził i krzyczał: "Wstawaj, Norman, nic ci nie jest! Biegnij dalej!". Nadal słyszę ten okrzyk w mojej głowie. Niektóre bitwy się przegrywa, inne zaś wygrywa. Złota zasada brzmi: zachować spokój, zagryźć zęby, podnieść się i nie poddawać w obliczu katastrof.

Nieważne, jaki trud przede mną stoi

I jakie jeszcze cięgi mi pisane;

Ja jestem panem biegu losów moich,

Ja jestem ducha mego kapitanem.

[tłum. Ryszard Długołęcki]29

Krew, serce, ruch i szczypta historii

Zastanawiam się, dlaczego właściwie zaproszono mnie na kongres kardio-torakochirurgów. Moja wiedza na temat kardiologii czy torakochirurgii nawet jako pacjenta - nie wspominając już o perspektywie lekarza - jest minimalna. Wiem tylko, że mój bliski przyjaciel kardiolog, który jest również poetą, malarzem i filozofem, określa siebie jako "przeciwnika interwencji". Podejrzewam przy tym, że stosunki między zwolennikami a przeciwnikami interwencji przypominają te między zwaśnionymi rodami Capuletich i Montecchich.

Jako że historia obejmuje swoim zakresem wszystko, co kiedy­kolwiek uczyniła ludzkość, jest najbardziej wszechogarniającą ze wszystkich dyscyplin i wydaje mi się, że przegląd dziejów medycyny sercowo-naczyniowej byłby materiałem zbyt obszernym na jeden wykład. W Europie początek tej dziedziny datuje się na IV wiek p.n.e., kiedy to pierwszych spostrzeżeń anatomicznych dokonał zamieszkujący w Aleksandrii Herofilos z Chalkedonu, który odróżnił żyły od tętnic. Dziś dotarliśmy zaś do zadziwiających osiągnięć - transfuzji, potrójnych by-passów i przeszczepów. Tradycje chińskie oraz indyjskie mogą być jeszcze dłuższe.

Podejrzewam też, że historia polskiej medycyny może rodzić pewne spory. Na przykład jeżeli spróbujemy wyszukać w internecie frazę "ojciec polskiej kardiologii", otrzymamy sprzeczne wyniki. Jedno ze źródeł podaje nazwisko Józefa Pawiń­skiego (1851-1925), który w 1893 roku wyodrębnił pewien rodzaj szmeru serca. (Józef był bratem Adolfa Pawińskiego, historyka na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim). Inni z kolei przyznają pierwszeństwo noszącemu niewymawialne dla obcokrajowców naz­wisko Mściwojowi Semerauowi-Siemianowskiemu (1885-1953), który w 1924 roku w dawnym Szpitalu Świętego Łazarza na Woli zorganizował pierwszy w Polsce specjalistyczny oddział kardiologiczny. Semerauowi-Siemianowskiemu przypisuje się również zasługę uczynienia z kardiologii odrębnej gałęzi polskiej medycyny wewnętrznej. Gdy czytałem jego życiorys, uderzył mnie fakt, że pobierał on nauki w licznych miastach, a wszystkie one znajdowały się wówczas w innych krajach niż obecnie: urodził się w bułgarskim Ruse (wówczas części Imperium Osmańskiego), chodził do szkoły w Salo­nikach jeszcze przed przyłączeniem ich do Grecji, zdał maturę w niemieckim wtedy Strasburgu i studiował medycynę w prus­kim Berlinie. Ostatecznie w 1919 roku przybył do nowo wyzwolonej Warszawy. Sto lat później wśród jego wybitnych następców można wymienić choćby Piotra Ponikowskiego z Wrocławia.

Czterysta lat temu - na długo zanim można było w ogóle myśleć o operacjach serca - w Anglii królewski lekarz William Harvey (1578-1657) dokonywał eksperymentów, pragnąc zwery­fikować intrygującą hipotezę medyczną. Co nietypowe w tamtych czasach, do swoich wniosków doszedł w rezultacie badań empirycznych (określanych później jako "metoda naukowa"), co miało zapewne związek z tym, że krótko przed nim urodził się inny Londyńczyk, znany potomnym właśnie jako "ojciec metody naukowej" - Francis Bacon (1561-1626). To, czy Harvey miał kontakt z Baconem, pozostaje niejasne, chociaż w jednym ze źródeł stwierdza się, że filozof był jego pacjentem. Byłoby w każdym razie bardzo dziwne, gdyby dwóch ludzi zatrudnianych przez tego samego monarchę w tym samym czasie i w tym samym mieście nie znało się ze sobą.

Urodzony w hrabstwie Kent Harvey kształcił się w King's School w Canterbury, a następnie w Cambridge. Najsilniej ukształtowały go jednak lata spędzone we włoskiej Padwie, gdzie w murach głównego uniwersytetu Republiki Weneckiej działała najwybitniejsza szkoła medyczna renesansowej Europy. Gwiazdą akademicką Padwy był flamandzki anatom Andries van Wezel, znany też jako Wesaliusz, którego traktat De humani corporis fabrica (Budowa ludzkiego ciała) z 1543 roku uznaje się za manifest nowoczesnej medycyny. Inne ważne nazwiska z tamtego okresu to znany ze zidentyfikowania łechtaczki ("siedziby kobiecego pożądania") Realdo Colombo (drugi Kolumb), a także Gabriello Falloppio, od którego nazwiska pochodzi angielska nazwa jajowodów (fallopian tubes), i zwany "ojcem embriologii" Girolamo Fabrizio.

Przybywszy do Padwy pod koniec lat dziewięćdziesiątych XVI wieku, Harvey był już świadom niedawnych ustaleń naukowych dotyczących układu sercowo-naczyniowego. Wesaliusz wykazał, że hipoteza Galena, jakoby krew przepływała przez niewidoczne otwory w przegrodzie międzykomorowej, była fałszywa. Colombo stwierdził, że krew przepływa przez płuca - doszedł w ten sposób do idei krążenia sercowo-płucnego. Fabrizio badał zaś zarówno jednokierunkowy przepływ krwi przez zastawki żylne, jak i błędną koncepcję Galena, zgodnie z którą żyły oraz tętnice miały należeć do dwóch oddzielnych układów. William Harvey, który studiował pod kierunkiem Fabrizia, ukończył swój doktorat magna cum laude i powrócił do Anglii w 1602 roku, pod sam koniec panowania królowej Elżbiety.

Ukończywszy drugi doktorat w Cambridge, Harvey rozpoczął pracowitą karierę - pracę kliniczną w Szpitalu Świętego Bartłomieja w Londynie łączył z dalszymi badaniami nad anatomią. Po wyborze na członka prestiżowego Royal College of Physicians dołączył do elity medycznej kraju; prowadził też z powodzeniem prywatną praktykę. W 1618 roku został przybocznym lekarzem króla i piastował to stanowisko przez następne trzydzieści lat - pod rządami zarówno Jakuba I, jak i jego syna Karola I. Oprócz praktykowania medycyny odegrał rolę biegłego w kilku znaczących procesach - w jednym z nich grupę kobiet oskarżano o czary, w drugim zaś księcia Buckingham o otrucie monarchy.

Harvey prowadził swoje badania nad działaniem serca przez trzy dekady; w tym czasie eksperymentował na pacjentach, którymi często były zwierzęta. Przełom nastąpił, gdy dokonał ilościowego pomiaru przepływu krwi przez serce i zdał sobie sprawę, że uzyskanego wyniku nie da się pogodzić z dotychczasowymi poglądami na temat możliwości wchłaniania tej krwi przez tkanki ciała. Swoje wnioski zawarł w siedemdziesięciodwustronicowym eseju zatytułowanym Exercitatio anatomica de motu cordis et sanguinis in animalibus (Traktat anatomiczny o ruchu serca i krwi u istot żywych), który po wielu trudnościach zdołał opublikować we Frankfurcie nad Menem w Niemczech w 1628 roku.

Kluczowy fragment rozdziału trzynastego traktatu Harveya brzmi następująco:

Racjonalnie i eksperymentalnie wykazano, że krew w wyniku bicia komór przepływa przez płuca i serce oraz jest pompowana do całego organizmu. Tam przechodzi ona przez pory w ciele do żył, za których pośrednictwem powraca z peryferii wszędzie do centrum - z mniejszych żył do większych - i ostatecznie dociera do żyły głównej i prawego przedsionka serca. Występuje ona w takiej ilości - z takim odpływem przez tętnice i takim przypływem przez żyły - że nie może pochodzić ze spożywanego pokarmu. Jest jej również znacznie więcej, niż potrzeba do celów odżywczych. Należy zatem stwierdzić, że krew w ciele istoty żywej porusza się w sposób ciągły w obiegu zamkniętym, a działanie lub funkcja serca polega na osiągnięciu tego efektu przez pompowanie. Jest to jedyny powód ruchu i bicia serca.

Ważne zdanie w rozdziale czternastym brzmi zaś następująco: "Trzeba z tego wywnioskować, że krew porusza się u żywych stworzeń ruchem okrężnym i czyni to nieustannie; wprawianie jej w ruch jest zadaniem serca, które dokonuje tego, bijąc; i wreszcie - że jedyną przyczyną jest tutaj ruch oraz bicie serca"1.

Harveyowi nie udało się opublikować swojego traktatu w Londynie z prostej przyczyny: jego argumenty nie zyskały akceptacji czołowych autorytetów tamtych czasów. W 1636 roku, kiedy podróżował po kontynencie z powierzoną mu przez króla misją dyplomatyczną, zabrał tekst ze sobą, lecz nie był w stanie przekonać do zawartych w nim tez żadnego z najwybitniejszych lekarzy z Francji, Niemiec czy Włoch.

Jako Krakowianin czuję się w obowiązku poinformować, że w tym samym roku, w którym Harvey opublikował swoje przełomowe dzieło, w Krakowie ukazał się napisany przez profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego traktat na ten sam temat i pod podobnym tytułem. Gabriel Ochocki (około 1601-1673) należał do znanego krakowskiego rodu szlacheckiego Ochockich herbu Ostoja, który wydał na świat kilku obywateli o identycznych imionach: Gabriela, który wszedł w posiadanie kamienicy przy Rynku pod numerem 12A, burmistrza Krakowa (zm. 1616); jego syna, wspomnianego już lekarza i rektora uniwersytetu, który wydał w 1628 roku przywołaną powyżej pracę De Motu Cordis; i wreszcie trzeciego - wnuka pierwszego Gabriela a syna drugiego - właściciela majątku w Strzelcach koło Brzeska, również lekarza i burmistrza Krakowa. Nie czytałem jej, lecz jako podwójny doktor Uniwersytetu Jagiellońskiego jestem skłonny sądzić, że mogła być niemniej nowatorska od dzieła Harveya. Kto wie? Hipotezy Harveya i Ochockiego nie znalazły uznania wśród współczesnych. O tym, że jeden z nich został zapamiętany, drugi zaś nie, przesądziły okoliczności panujące długo po ich śmierci, kiedy przedstawione przez nich wnioski doczekały się powszechnej akceptacji. W tym czasie nie czytywano już łacińskich traktatów, Polska przestała być ważnym ośrodkiem kulturalnym, a cała chwała przypadła niegdyś mało znanemu Brytyjczykowi.

Faktem jest również, że w każdym momencie krążą najróżniejsze nieudowodnione teorie i spekulacje. Współczesny Har­veyowi francuski lekarz Jacques Ferrand (ur. 1575), którego specjalnością była la mélancolie érotique, czyli "choroba miłosna", stanął przed obliczem inkwizycji. W swojej opublikowanej w 1623 roku pracy głosił, że chorobę miłosną można leczyć za pomocą puszczania krwi.

Wszystko to motywuje do pytania, dlaczego inteligentni ludzie z przeszłości - intelektualiści - nie byli w stanie pojąć rzeczy, o których dziś uczymy wszystkie dzieci w wieku szkolnym. O krążeniu krwi dowiedziałem się na lekcji biologii w czwartej klasie szkoły podstawowej, kiedy nauczyciel polecił wszystkim uczniom w sali położyć dłoń na swojej klatce piersiowej, aby poczuć bicie serca, a następnie kazał nam chwycić nadgarstek sąsiada, aby poczuć puls. Powiedziano nam także, że serce bije już w momencie narodzin, a chwila, gdy się zatrzyma, zwiastuje rychłą śmierć. Nie jest to jakoś bardzo skomplikowane. Problemem w czasach Harveya nie były niewiedza czy głupota, lecz nagromadzona wiedza konwencjonalna - zaaprobowana przez Kościół, pozornie wiarygodna i przekazywana dalej bez większych zmian przez całe stulecia.

Trudno w to dziś uwierzyć, ale grecko-rzymskiego lekarza Galena z Pergamonu (129-około 216) uważano za autorytet jeszcze półtora tysiąclecia później. Dostrzegłszy, że w tętnicach i żyłach płynie krew o różnych odcieniach, jego liczni zwolennicy założyli, że muszą istnieć dwa oddzielne układy krwionośne - ośrodkiem jednego miała być wątroba, drugiego zaś serce. Wątrobę postrzegano jako fabrykę krwi zasilającą żyły, serce natomiast miało rozprowadzać ciepło i substancje odżywcze po ciele za pośrednictwem tętnic. W tej koncepcji serce jako grzejnik było odpowiedzialne za generowanie ciepła, naczynia stanowiły wymyślny system centralnego ogrzewania, a płuca działały jako rodzaj przemyślnego klimatyzatora. Wiedziano, że krew płynie do podstawy mózgu, ale z jakiegoś powodu sądzono, że zasila ona rete mirabile, czyli "sieć dziwną" - jest tam przekształcana i przesyłana przez puste rurki zwane nerwami. Sądzono też, że krew stoi w żyłach i tętnicach, dopóki nie zostanie wchłonięta przez tkanki ciała. Ludzie nie zdawali sobie wówczas sprawy z tego, że stała jej ilość krąży w obiegu zamkniętym, ani z tego, że jest wykorzystywana wielokrotnie, regularnie natleniana w płucach. Tlen odkryli Priestley i Lavoisier całe 150 lat po Harveyu, a zasady rządzące procesem oddychania, czyli następującą w płucach wymianą gazów, wyjaśniono dopiero na początku XIX wieku. Tak więc Harvey, który prawidłowo opisał obieg krwi, nie mógł pojąć, dlaczego właści­wie działa on w ten sposób.

W czasach Harveya i jeszcze długo po nim europejscy lekarze hołdowali teorii Galena o czterech "humorach", czyli płynach, oraz wielu wywodzącym się z niej praktykom. Sądzili, podobnie jak starożytni, że procesy chemiczne zachodzące w ciele są zdominowane przez cztery substancje - krew, śluz (flegmę), żółć i czarną żółć. Każda z tych substancji miała odpowiadać jednemu z czterech żywiołów (powietrzu, wodzie, ogniowi i ziemi), jednemu z czterech narządów (wątrobie, mózgowi/płucom, woreczkowi żółciowemu i śledzionie) oraz jednemu z czterech temperamentów (sangwinicznemu, flegmatycznemu, cholerycznemu i melancholijnemu). Galen twierdził, że krew jest najważniejszym "humorem", lecz nie uznawał serca za szczególnie istotny narząd ciała. Całkowicie nieświadom istnienia patogenów, takich jak bakterie czy wirusy, komórek krwi, znaczenia poziomu cukru we krwi i ogólnie jej składu chemicznego - nie mówiąc już o genetyce - był (a za nim jego liczni naśladowcy) głęboko przekonany, że "dobre samopoczucie" wynika z właściwej równo­wagi humorów, a zatem choroba jest spowodowana ich nierównowagą. Dlatego też lekarze nie widzieli powodu, by podważać skuteczność starożytnych praktyk upuszczania krwi (flebotomii), stawiania baniek i przystawiania pijawek.

Chociaż sam Harvey sprzeciwiał się ponoć upuszczaniu krwi, jego odkrycia nie zniechęciły bynajmniej współczesnych do powszechnego stosowania tego zabiegu. Wręcz przeciwnie: nawet po tym, jak galenowska teoria humoralna została zdyskredytowana, upuszczanie krwi nadal było popularne - prawdopodobnie dlatego, że widoczne stany zapalne czyraków, ropni i guzów, które często wykazywały czerwonawe przebarwienia, kojarzono z nadmiarem krwi. W XIX wieku ta procedura stała się symbolem tego, co lekceważąco nazwano wtedy "medycyną heroiczną" - powszechnie stosowanych przez znachorów zabiegów o wątpliwej skuteczności, opartych na błędnych teoriach barbarzyńskich. W postępowych kręgach takie koncepcje wypierał stopniowo komórkowy model choroby Rudolfa Virchowa, lecz nie zanikły one całkowicie aż do początków XX wieku. W opublikowanym w latach 1910-1911 doskonałym jedenastym wydaniu Encyclopaedia Britannica stwierdza się: "Niestety w okresach minionych upuszczania krwi nadużywano jako lekarstwa na niemal każdą znaną chorobę, przez co opinia publiczna jest obecnie do tego zabiegu nastawiona skrajnie wrogo".

Chociaż Rudolf Virchow (1821-1902) nie był kardiologiem, jego nazwisko często pojawia się przy okazji omawiania początków tej dziedziny w jej współczesnym rozumieniu. W swojej przełomowej Cellularpathologie (Patologia komórkowa) z 1856 roku wykazał on, że wszystkie choroby, w tym też serca, trzeba badać na poziomie komórkowym, co zaowocowało potężnym postępem nauk medycznych. W związku ze swoimi licznymi osiągnięciami, w tym ukuciem terminów takich jak "białaczka" i "zakrzepica", a także naciskiem, jaki kładł na związek między uwarunkowaniami społecznymi a zdrowiem publicznym, otrzymał przydomek Papst der Medizin, czyli "papieża medycyny". Virchow, urodzony w Świdwinie (wówczas Schivelbein) na Pomorzu, był wpływową osobistością w pruskim Berlinie, ale sam uważał się za Pomorzanina, potomka Słowian, a etymologię swojego nazwiska wyprowadzał od nazwy Virchowsee - jeziora, którego nazwa dzisiaj brzmi Wierzchowo (Wirewo).

Zabiegowi upuszczania krwi poddano wielu znanych ludzi; zdarzało się, że ze skutkiem śmiertelnym. Wymownym przykładem były ostatnie dni króla Anglii Karola II, którego William Harvey musiał poznać jako chłopca. Dokładnie 2 lutego 1685 roku w Pałacu Whitehall (gdzie niemal czterdzieści lat wcześniej ścięto jego ojca) monarcha doznał udaru mózgu, a lekarze niezwłocznie wytoczyli około pół litra krwi z jego ramienia. Otoczony przez dworzan, leżał w agonii przez cztery dni, przepraszając zebranych słynnymi słowami: "Przykro mi, panowie, że tak długo umieram". Po drugim udarze upuszczono kolejne ćwierć litra krwi oraz podano różne lewatywy i środki wymiotne. Gasnący już Karol II błagał swego brata i następcę Jakuba, aby ten zaopiekował się jego ulubioną metresą Nell Gwynne. "Nie pozwólcie biednej Nelly umrzeć z głodu" - poprosił. Potem nastąpiły kolejne ataki, podczas których upuszczono jeszcze ponad ćwierć litra krwi. W ostatnich godzinach życia król protestanckiego kraju przeszedł na katolicyzm i przyjął ostatnie namaszczenie od katolickiego księdza. Zgodnie z dzisiejszą wiedzą medyczną przyczyną śmierci monarchy była choroba nerek.

Ponad sto lat później pacjentom wciąż regularnie upuszczano krew. W grudniu 1799 roku, niedługo po zakończeniu drugiej kadencji w Białym Domu, pierwszy prezydent USA Jerzy Waszyngton wybrał się srogą zimą na pięciogodzinny objazd konny swojej posiadłości Mount Vernon w Wirginii, w której pracowali niewolnicy. Choć przemókł do suchej nitki, nie zmienił ubrania przed kolacją z gośćmi, a następnego ranka obudził się z silnym bólem gardła. Nie czekając na lekarzy, polecił zarządcy nieruchomości, aby ten utoczył mu z ramienia pół litra krwi. Później medycy upuścili w sumie kolejne dwa i pół litra oraz przepisali mu kalomel - silny środek przeczyszczający. "Doktorze - powiedział na łożu śmierci - trudno mi umrzeć, ale nie boję się odejść". Niektórzy uważają, że przyczyną śmierci Waszyngtona był wstrząs hipowolemiczny.

Ze świadectw wiemy, że zarówno pacjenci, jak i lekarze gorąco wierzyli w skuteczność upuszczania krwi. Mniej jasne jest, dlaczego tak było. Pacjent odczuwał zapewne ulgę, a zdaniem medyków zabieg pozwalał złagodzić stan zapalny i poprawić równowagę chemiczną organizmu.

Być może najbardziej zaskakujące są szczegóły słynnego zgonu, do którego doszło 5 marca 1953 roku. W większości opisów skoncentrowano się na niezwykłym zachowaniu popleczników tyrana, interesujący jest jednak także aspekt medyczny tej sprawy:

Józefowi Stalinowi dokuczały od tygodni zawroty głowy i wysokie ciśnienie krwi. Jego osobisty lekarz, profesor W.N. Wino­gradow, zalecił mu ustąpienie ze stanowiska ze względów zdrowotnych [...]. Profesor miał wkrótce zapłacić za swój [...] domniemany udział w niesławnym "spisku lekarzy". [...]

[W] noc poprzedzającą pogorszenie stanu zdrowia Stalin zapytał Berię o przesłuchanie Winogradowa. [...] Beria odpowiedział: "Ten profesor, niezależnie od swojej nieprawomyśl­ności, ma długi język. Powiedział [innym lekarzom], że towarzysz Sta­lin doznał już jakoby kilku ataków choroby nadciśnieniowej". Stalin odpowiedział: "Dość. [...] Lekarze się przyznali? Ignatiewowi [ministrowi bezpieczeństwa państwowego] powiedzcie: jeśli nie uzyska pełnych zeznań lekarzy, skrócimy go o głowę". [...]

W nocy z 28 lutego na 1 marca członkowie Biura Politycznego oglądali film na Kremlu. Po projekcji pojechali do daczy [Stalina]. [...] Beria, Chruszczow, Malenkow i Bułganin [...] [b]yli u niego do 4 rano. Po wyjściu gości Stalin kładzie się spać [...] [Zgodnie z relacją byłego ochroniarza] [n]azajutrz była niedziela. Przed 10 [członkowie ochrony] wszyscy [byli] już w kuchni. [...] Wybiła jedenasta - cisza, dwunasta - cisza. [...] [O]n jak najsurowiej zabronił wchodzić do pokoju [...] [Łogaczow powiedział] do Starostina: "Idź, jesteś szefem ochrony, musisz sprawdzić". On na to: "Boję się".

[Łogaczow wspominał:] Otworzyłem drzwi, idę głośno korytarzem [...], zaglądam przez otwarte drzwi do jadalni, a tam na podłodze leży Gospodarz z podniesioną prawą ręką [...]. Oniemiałem. [...] Chyba jeszcze nie stracił przytomności, ale nie mógł mówić. [...] Podbiegłem i spytałem: "Towarzyszu Stalin, co z wami?" [...] Może wezwać lekarza? A on na to wymamrotał tak niezrozumiale: "Dz... dz...". [...]

Kiedy lekarze przybyli [następnego] ranka, Gospodarz leżał nieprzytomny na kanapie, a jego ubranie było przesiąknięte moczem. Jego prawa ręka i noga były sparaliżowane z prawostronnym objawem Babińskiego. [...] Ciśnienie krwi wynosiło 190/110, a puls 78. Lekarze nakazali absolutną ciszę, a za uszami przystawiono osiem pijawek w celu powolnego upuszczenia krwi. Zastosowano zimne okłady i hipotoniczne lewatywy z siarczanu magnezu. [...] O godzinie 14.10 pojawił się oddech Cheyne'a-Stokesa. Ciśnienie krwi Stalina wzrosło do 210/120.

3 marca promyk nadziei. [...] Stalin [otworzył na moment] oczy. [...]

4 marca Stalin zaczął w niekontrolowany sposób czkać i wymiotować krwią. [...]

5 marca wystąpiły zlewne poty, a puls stał się niewyczuwalny. Stalin nie reagował na tlen ani na zastrzyki z kamfory i adrenaliny. Zgon odnotowano o 21.502.

Mam nadzieję, że nie uszła Państwa uwadze wzmianka o ośmiu pijawkach. To ironiczne, że lekarze usiłowali ratować sprawcę jednego z najstraszliwszych rozlewów krwi w dziejach za pomocą upuszczania krwi.

Stalin nie był jednak wcale ostatnim człowiekiem w historii, którego organizm próbowano "oczyścić" z użyciem staro­żyt­nych remediów. Ku mojemu zaskoczeniu dowiedziałem się, że hirudoterapia, czyli leczenie pijawkami (od łacińskiego hirudo), przeżyła renesans w latach siedemdziesiątych XX wieku i jest obecnie zalecana w wypadku wielu schorzeń. Pierwotnie założona w 1812 roku farma pijawek w Hendy w południowej Walii została reaktywowana i działa dziś pod nazwą Biopharm Leeches - i zaopatruje ogólnoświatowy rynek. Stosuje się nawet "larwoterapię" - zabieg, podczas którego larwy muchy zielonej (Lucilia sericata) oczyszczają rany z bakterii.

Mało znanym aspektem kariery Williama Harveya były jego poglądy polityczne - jak się okazuje, niezwykle wyraziste. Nie tylko służył on królowi, lecz także gorąco orędował za szerokimi prerogatywami monarchy w epoce absolutyzmu. Jego słynne dzieło De Motu Cordis zawiera piękną dedykację dla królewskiego patrona: "Serce wszystkich stworzeń - stwierdzał autor - jest podstawą ich życia, władcą wszystkich ich narządów, Microcosmi Sol [słońcem mikrokosmosu]; od niego zależy wzrost i pochodzi wszelka siła. Podobnie Król jest fundamentem swego królestwa, sercem swej wspólnoty, z którego wypływają wszelka moc i całe miłosierdzie". Należy tutaj zwrócić uwagę na piękną metaforę łączącą położenie serca w ciele ludzkim z pozycją króla w ciele politycznym.

Określenie "epoka absolutyzmu" wprowadza oczywiście w błąd. Nie odnosi się ono bowiem do epoki, w której absolutyzm był powszechną formą rządów, lecz do tej, w której idee absolutystyczne stawały się coraz modniejsze. Termin ten ukuli zafascynowani karierą Ludwika XIV i ignorujący uwarunkowania polityczne całej reszty Europy propagandyści. Tak naprawdę stosunki panujące w XVII-wiecznej Francji, gdzie król mógł rzeczywiście oświadczyć "L'état, c'est moi", nie były typowe dla wszystkich krajów kontynentu. Zgodnie ze szlachecką zasadą "nic o nas bez nas" największe wówczas państwo - Rzeczpospolita Obojga Narodów - wprowadziło w życie będący antytezą absolutyzmu ustrój nacechowany fundamentalnym sprzeciwem wobec władzy monarszej. W podobny sposób rządziła się bogata i bardzo wpływowa Republika Wenecka, a także kilka innych miast-państw. Za życia Williama Harveya koncepcję boskiego prawa królów wspierało wprawdzie kilku wybitnych autorów, od nieco wcześniejszego Jeana Bodina do Jacquesa-Bénigne'a Bossueta we Francji i od Roberta Filmera do Thomasa Hobbesa w Anglii, lecz zarazem bywała ona często kwestionowana i stała się przyczyną licznych konfliktów. Oczywistym przykładem są Niderlandy, które rozpadły się w wyniku trwającej osiemdziesiąt lat zaciętej wojny między hiszpańskimi absolutystami a ich holenderskimi przeciwnikami. Po tym, jak w 1648 roku potwierdzono niepodległość Zjednoczonych Prowincji, wybuchł kolejny długotrwały konflikt związany ze spornym statusem rządzącej dynastii orańskiej, której najbardziej zagorzali zwolennicy dążyli do przekształcenia wybieralnego stadhoudera w koronowanego monarchę absolutnego.

W Anglii Williama Harveya kwestie te stały się zarzewiem wieloletnich, krwawych zmagań. Król Jakub I (pan. 1603-1625), któremu służył Harvey, nie był Anglikiem, lecz Szkotem z dynastii Stuartów, a jego rządy miały charakter unii personalnej - Anglia, Szkocja i Irlandia, którymi władał, pozostawały odrębnymi królestwami z własnymi prawami oraz zwyczajami. Chociaż próbował doprowadzić do unii konstytucyjnej i stworzyć jednolite państwo brytyjskie, nie zdołał zrealizować tego celu ze względu na opór angielskiego parlamentu. Mimo tego niepowodzenia stale strofował później posłów, których pouczał o "boskim prawie królów"; w 1610 roku oświadczył im: "Monarchia jest najwyższą rzeczą na ziemi, gdyż królowie są nie tylko pomocnikami Boga na tym padole i zasiadają na Bożym tronie, lecz nawet sam Bóg określa ich mianem Bogów". Jego syn, król Karol I (pan. 1625-1649), któremu Harvey zadedykował De Motu Cordis, oraz królewska małżonka Henrietta Maria - ciotka Ludwika XIV - tak palili się do zaprowadzenia absolutyzmu, że sprowokowali swoimi zapędami wojnę domową zakończoną straceniem monarchy. Skazany przez parlament na śmierć jako "krwawy człowiek" (2 Sm 16,7), został on publicznie ścięty w Londynie. Jak na ironię, parlamentarni królobójcy z Oliverem Cromwellem na czele stworzyli następnie absolutystyczną republikańską dyktaturę. Po śmierci Cromwella syn króla-męczennika Karol II (pan. 1660-1685) powrócił z wygnania, aby ponownie wprowadzić monarchię konstytucyjną.

Jako znany zwolennik króla William Harvey był narażony na poważne niebezpieczeństwo podczas wojny domowej. Jego obowiązki lekarza królewskiego wymagały osobistej obecności przy monarsze, nawet na polu bitwy, a także w Oksfordzie, gdzie znajdowała się kwatera główna rojalistów. Pod nieobecność Harveya jego dom w Chelsea został splądrowany przez zwolenników parlamentu, którzy zniszczyli wiele manuskryptów prac naukowych. Po kapitulacji króla nie był on obecny przy jego egzekucji, został jednak ważną postacią na dworze po restauracji Stuartów.

Nawet w Rzeczypospolitej dochodziło do konfliktów między zwolennikami a przeciwnikami absolutyzmu. Król Zygmunt III Waza nie tylko rządził w tym samym czasie co Jakub I Stuart - był również, podobnie jak on, zaangażowany w dwie skomplikowane unie personalne. W 1587 roku został wybrany królem Polski i wielkim księciem litewskim (zastąpił na tronie Siedmiogrodzianina Stefana Batorego), po czym w 1592 roku objął w spadku po swoim ojcu Janie III tron szwedzki. Był zarazem królem Polski Zygmuntem III oraz królem Szwecji i Finlandii Zygmuntem, tak jak Jakub Stuart był jednocześnie Jakubem VI Szkockim i Jakubem I Angielskim. Co więcej, napotkał też zaciekły opór w obydwu królestwach, które chciał zjednoczyć. W Szwecji opozycję stanowili inni Wazowie - po części dlatego, że Zygmunt był katolikiem w kraju w większości protestanc­kim, a po części dlatego, że katolickie rządy kojarzyły się z abso­lutystycznymi koncepcjami forsowanymi w Hiszpanii, Francji i imperium Habsburgów. W rezultacie po wojnie domowej utracił tron szwedzki na rzecz własnych krewnych. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów, gdzie na mocy konfederacji warszawskiej panowała tolerancja religijna, jego żarliwy katolicyzm nie budził sprzeciwu, lecz podczas rokoszu w latach 1606-1607, na którego czele stanął wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski, szlachta chwyciła za broń - domagała się, by król porzucił plany wzmocnienia monarchii. Zygmunt musiał odnowić przysięgę na artykuły henrykowskie i zobowiązać się do poszanowania "demokracji szlacheckiej". Ten spór udało się zażegnać, a rządy Zygmunta i jego syna Władysława IV wspomina się jako okres największego dobrobytu oraz ekspansji w dziejach Polski. Król i zarazem wielki książę panował jednocześnie nad Koroną i Wielkim Księstwem. Korona, rozciągająca się od granic Świętego Cesarstwa Rzymskiego na zachodzie po Wielkie Księstwo Moskiewskie na wschodzie, obejmowała wówczas praktycznie całą Ukrainę (województwa ruskie, podolskie, wołyńskie, bełskie, kijowskie, bracławskie i czernihowskie). W rękach polskiej szlachty znajdowały się ziemie leżące daleko na wschodzie, co sprzyjało rozprzestrzenianiu się zachodniej kultury. Lennami Korony były Prusy Książęce i Kurlandia. Wpływy kontrreformacji sięgały bardzo daleko. Rekordowe obroty w tamtym czasie odnotował również prowadzony za pośrednictwem Gdańska bałtycki handel zbożem. Wojska polskie na krótko zajęły Kreml, a także odpierały ataki Szwedów, Turków i Tatarów, broniąc "przedmurza chrześcijaństwa". Uniknąwszy straszliwego losu Niemiec podczas wojny trzydziestoletniej, Rzeczpospolita pozostawała nieświadoma nadchodzącego potopu. W roku 1648 osiągnęła szczyt potęgi, wpływów i dobrobytu, na który miała już potem nie powrócić.

Udział Harveya w misji dyplomatycznej w 1636 roku ma fas­cy­nujący podtekst. Misja ta miała miejsce podczas wojny trzydziestoletniej w Niemczech, a na jej czele stał Thomas Howard, czternasty hrabia Arundel. Wysłannicy podążyli w pierwszej kolejności do Ratyzbony na negocjacje z cesarzem rzymskim Ferdynandem II - i zbiegło się to w czasie z przybyciem tam równoległej misji, wysłanej z Polski i kierowanej przez księcia Jerzego Ossolińskiego.

Hrabia Arundel (1585-1646), któremu towarzyszył wtedy Harvey, był czołową postacią na dworze wczesnych Stuartów i jako jeden z nielicznych angielskich arystokratów zdołał zachować wierność katolicyzmowi podczas anglikańskiej reformacji. Był pogrobowcem trzynastego hrabiego, który zmarł w lochach Tower of London po tym, jak królowa Elżbieta zarzuciła mu odmowę udziału w nabożeństwach anglikańskich. Howarda, człowieka niezwykle bogatego, bardziej od polityki międzynarodowej interesowało kolekcjonowanie dzieł sztuki. Nie osiągnąwszy celu swojej misji - którym było przekonanie cesarza, by zwrócił Palatynat Reński szwagrowi króla Karola, wygnanemu elektorowi Fryderykowi - on i jego towarzysze spędzili większą część roku na zwiedzaniu ośrodków kulturalnych Francji oraz Włoch. Co ciekawe, gdy sześć lat później w Anglii wybuchła wojna domowa, hrabia Arundel zdecydował się nie wracać z kolejnej misji do Holandii i udał się na emeryturę do Padwy, gdzie dożył końca swoich dni. Trudno uwierzyć, aby rozmowy z Harveyem nie miały żadnego wpływu na tę decyzję.

Jerzy Ossoliński (1595-1650) był ważną postacią na dworze króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Władysława IV Wazy. Jako książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego przewodził w Warszawie frakcji sprzyjającej Habsburgom i miał bliskie koneksje polityczne z królową Cecylią Renatą, córką cesarza Ferdynanda II. Przyszły kanclerz wielki koronny Rzeczypospolitej pragnął wśród wrzenia wojny trzydziestoletniej zachować dobre stosunki z cesarstwem, a szczególnie niepokoiły go przystąpienie do tego konfliktu w 1635 roku Francji, jak też jej sojusz ze szwedzkimi Wazami - dynastycznymi rywalami jego monarchy.

Nie jestem w stanie powiedzieć, czy członkowie delegacji angielskiej oraz polskiej spotkali się w Ratyzbonie i rozmawiali ze sobą. Każda misja była jednak bez wątpienia świadoma obecności drugiej, a wysłannicy wschodniego sąsiada cesarstwa musieli mieć przemyślenia na temat polityki oraz pozycji międzynarodowej sąsiada zachodniego - i vice versa.

Anglicy, w tym Harvey, z pewnością oceniali Rzeczpospolitą przede wszystkim przez pryzmat religijny epoki. W naturalny sposób sympatyzowali z protestanckimi uczestnikami wojny - Holendrami, Duńczykami i Szwedami - a Polaków postrzegali jako zwolenników, o ile nie aktywnych pomocników katolickiego cesarza. Musieli być przy tym pod ogromnym wrażeniem nie tylko potęgi i wielkości Rzeczypospolitej, lecz także jej roli w stawianiu tamy ekspansji osmańskiej oraz moskiewskiej. W ich oczach wyrastała ona na jedno z głównych mocarstw kontynentu. Zainteresowana sprawami morskimi Wielka Brytania musiała doceniać znaczącą rolę Polski w handlu bałtyckim, a zarazem zlekceważyła rosnące w siłę Wielkie Księstwo Moskiewskie, które w tym czasie nie miało "okna na zachód".

Polacy musieli z kolei widzieć Anglię jako względnie mało znaczącego gracza na scenie międzynarodowej - odległy kraj zachodnioeuropejski o marginalnym znaczeniu. Słyszeli wprawdzie o losie hiszpańskiej armady w 1588 roku, lecz wynik tego starcia traktowali bardziej jako klęskę żywiołową niż angielskie zwycięstwo. Mogli coś wiedzieć o podejmowanych przez Anglię staraniach, by pomóc militarnie Holendrom czy rzucić wyzwanie Hiszpanii na morzu, lecz w ich oczach nie były to z pewnością ważne wydarzenia. Raczkujące angielskie kolonie w Wirginii i Nowej Anglii wyglądały niezbyt imponująco na tle ogromnych francuskich nabytków w Kanadzie i Luizjanie, pokaźnych terytoriów portugalskich w Brazylii i Indiach, osmańskich posiadłości na Bałkanach, w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie, przynoszących wielkie zyski holenderskich Wysp Korzennych, a przede wszystkim - rozległego władztwa Hiszpanii w Meksyku, Ameryce Południowej oraz na Filipinach. Dzięki działającemu w Gdańsku teatrowi polscy wysłannicy usłyszeli być może o Williamie Szekspirze, ale nie mogli mieć wtedy pojęcia, że język angielski stanie się z czasem lingua franca i zastąpi w tej roli łacinę czy francuski. Podobnie jak wszyscy im współcześni, mieli też obsesję na punkcie europejskiego porządku dynastycznego, w którym Habsburgowie i Burbonowie znajdowali się na samym szczycie hierarchii, Wazowie, Braganzowie, Olden­burgowie i Sforzowie gdzieś pośrodku, Stuartowie, Hohenzollernowie i Romanowowie nie osiągnęli jeszcze właściwie niczego, a Jagiellonowie byli zacierającym się już wspomnieniem.

Dalsza część w wersji pełnej